nghiªn cøu trung quèc
sè 7(77) - 2007
80
©u nãi triÕt luËn cña Khæng
Tö trong ch−¬ng Tö Lé hiÖn
nay ®ang ®−îc c¸c nhµ l·nh
®¹o Trung Quèc tõ Giang Tr¹ch D©n, Hå
CÈm §µo, ®Õn ¤n Gia B¶o xem nh− gia
tµi tinh hoa v¨n ho¸ Trung Hoa ®−îc vËn
dông ph¸t huy lµ “quan ®iÓm”, “quy luËt
quan träng cña sù vËt vµ quan hÖ x· héi,
lµ chuÈn t¾c cÇn tu©n gi÷ trong xö thÕ,
lµm viÖc cña con ng−êi, lµ ®¹o lý cña c¸c
nÒn v¨n minh nh©n lo¹i trªn con ®−êng
ph¸t triÓn hµi hoµ” (Giang Tr¹ch D©n).
Nguyªn v¨n c©u trong LuËn ng÷
ch−¬ng Tö Lé: “Qu©n tö hoµ nhi bÊt
®ång, tiÓu nh©n ®ång nhi bÊt hoµ”. §ã lµ
c©u nãi tinh kÕt gia tµi v¨n ho¸ xö thÕ
cña Trung Quèc, nã hµm chøa triÕt luËn
xö thÕ s©u s¾c vÒ nhËn thøc quy luËt tån
t¹i ph¸t triÓn kh¸ch quan cña sù vËt.
Chu Hi nhµ TriÕt nho thêi Tèng
(1130-1200) trong Tø Th− tËp chñ
®· thÝch gi¶i:
“Khæng Tö nãi r»ng: Ng−êi qu©n tö
hoµ hîp víi mäi ng−êi mµ kh«ng a dua,
kÎ tiÓu nh©n a dua mµ kh«ng hoµ hîp.
Hoµ cã nghÜa lµ hoµ hîp trong øng xö,
®èi víi mäi ng−êi vui vÎ, hoµ nh·; §ång
cã nghÜa ®ång t×nh, gièng nhau, cïng
c¸nh lµm chuyÖn riªng t−, §ång lµ giao
du chØ v× cã lîi, hÔ ®ông ch¹m ®Õn quyÒn
lîi lµ mÊt t×nh nghÜa”.
“Hoµ nhi bÊt ®ång” ®−îc dÞch sang
tiÕng Anh lµ: Peaceful coexistence with
differences, ta cµng hiÓu râ nghÜa thùc
cña c©u triÕt luËn nµy. Hoµ b×nh cïng
tån t¹i ph¸t triÓn víi sù kh¸c biÖt. Theo
t«i còng cã thÓ nãi theo c¸ch nãi ngµy
nay lµ “héi nhËp” mµ kh«ng “hoµ tan”.
Tuy vËy, nghÜa dÞch sang tiÕng Anh còng
h¹n chÕ, kh«ng minh triÕt ®a nghÜa s©u
xa nh− “Hoµ nhi bÊt ®ång”.
C¨n cø vµo sö s¸ch Trung Quèc,
ph¹m trï v¨n ho¸ triÕt häc bµn vÒ “Hoµ”
vµ “§ång” xuÊt hiÖn vµo ®Çu thÕ kû VIII
TCN, cuèi thêi T©y Chu (Chu U V−¬ng).
Trong cuéc ®µm luËn gi÷a Sö B¸ víi T−
®å TrÞnh Hoµn C«ng “Bµn vÒ ®¹i sù
trong thiªn h¹ vµ sù an b×nh” ®· ®−a ra
luËn triÕt “Hoµ thùc sinh vËt; §ång t¾c
bÊt kÕ” (Hoµ lµm cho sù vËt sinh s«i ph¸t
triÓn, §ång th× kh«ng tiÕp tôc ph¸t
triÓn). LuËn triÕt trªn mang néi dung
triÕt luËn nhËn thøc thÕ giíi lµ do nhiÒu
sù vËt cÊu thµnh, ngay ®èi víi mét vËt
cô thÓ còng lµ mét hîp thÓ nhiÒu yÕu tè,
thµnh phÇn. Quan niÖm thÕ giíi ngò
hµnh: kim - méc - thuû - ho¶ - thæ, hîp,
C
CC
C
Hßa nhi bÊt ®ång…
nghiªn cøu trung quèc
sè 7(77) - 2007
81
ph©n sinh s«i còng ph¶n ¸nh nhËn thøc
®ã. Nã sÏ “Hoµ” sinh thµnh mu«n vËt.
NÕu lµ “§ång” th× chØ lµ mét thÕ giíi ®¬n
®iÖu, kh«ng cã sinh khÝ, u ¸m buån tÎ.
“Hoµ nhi bÊt ®ång”, thiªn h¹ sÏ hµi hoµ
ph¸t triÓn. §ã lµ con ®−êng dÉn ®Õn nÒn
thÞnh trÞ s¸ng suèt. §ã chÝnh lµ con
®−êng ph¸t triÓn cña x· héi víi quang
c¶nh hµi hoµ.
Sö B¸ nãi: ChØ cã “Hoµ” míi dÉn ®Õn
con ®−êng ph¸t triÓn cña sù vËt. “Hoµ
thùc sinh vËt”
(和实生物),
tõ ®ã t¹o nªn
thÕ giíi h×nh thµnh v¹n vËt cïng tån t¹i
sinh s«i. NÕu lµ “§ång” th× “§ång t¾c bÊt
kÕ” (
同则
不
继
),tõ ®ã sÏ lµ mét thÕ giíi vËt
thÓ gi¶n ®¬n, gåm nh÷ng vËt thÓ, sù vËt
céng tan vµo nhau, kh«ng thÓ cã c¸i míi
ra ®êi, mµ rèt côc chØ lµ vËt vèn cã, c¶ tè
chÊt còng vËy. Nã mÊt ngay c¬ së tån t¹i,
ph¸t triÓn. “§ång bÊt kÕ” lµ nghÜa vËy.
¸n Anh nhµ chÝnh trÞ, ngo¹i giao næi
tiÕng cuèi thêi Xu©n Thu ë n−íc TÒ mµ
Khæng Tö kÝnh träng còng tõng bµn vÒ
triÕt thuyÕt “Hoµ” “§ång”. ¸n Anh còng
nãi râ: nªn quý träng “Hoµ” kh«ng nªn
lÊy “§ång” lµm tiªu chÝ trong nhËn thøc
thùc thi ®¹o lý xö thÕ. (T¶ TruyÖn,
Chiªu C«ng n¨m thø 20)
Khæng Tö lµ nhµ ®¹i tËp thµnh Nho
gi¸o ®· kÕ thõa tinh hoa triÕt thuyÕt
Trung Quèc ®· kh¸i qu¸t triÕt luËn
“Hoµ” “§ång” thµnh tiªu chÝ chuÈn t¾c
øng xö cña ng−êi “qu©n tö”. Sau Khæng
Tö c¸c nhµ Nho nh− Tö T−, M¹nh Tö,
Chu Hi v.v… ®Òu cã luËn minh lµm s¸ng
tá thªm.
Ngµy nay, trong x· héi hiÖn ®¹i sù
xung ®ét cña c¸c nÒn v¨n minh, viÖc lý
gi¶i vµ xö lý c¸c mèi quan hÖ trong
x· héi vµ céng ®ång quèc tÕ ®ang lµ vÊn
®Ò ®−îc c¸c nhµ v¨n ho¸, chÝnh trÞ ®Æc
biÖt quan t©m.
VÊn ®Ò xung ®ét v¨n minh vµ s¾c téc,
m©u thuÉn chÝnh trÞ, ý thøc vµ c¶ vÊn ®Ò
quan hÖ t−¬ng t¸c ph¸t triÓn kinh tÕ, tÊt
c¶ ®ang ®Æt ra vÊn ®Ò t×m c¸ch øng xö
phï hîp víi con ®−êng hoµ b×nh cïng tån
t¹i ph¸t triÓn.
C¸c nhµ l·nh ®¹o n−íc Céng hoµ
nh©n d©n Trung Hoa ®· t×m thÊy trong
gia tµi v¨n ho¸ ngµn n¨m cña Trung
Quèc mét chuÈn t¾c cã tÝnh quy luËt
ph¸t triÓn cña sù vËt. “Hoµ nhi bÊt
®ång”, víi c¸ch nh×n míi, khai th¸c ph¸t
huy gia tµi trÝ tuÖ cña d©n téc, triÕt luËn
“Hßa nhi bÊt ®ång” ®ang ®−îc chó ý
ph¸t huy mét c¸ch cã hiÖu qu¶ trong viÖc
gi¶i quyÕt øng xö vÒ mäi mÆt.
Tæng BÝ th− Hå CÈm §µo ®· nªu râ:
“Chóng ta x©y dùng x· héi chñ nghÜa
x· héi hµi hoµ, ph¶i lµ x· héi ph¸p trÞ
d©n chñ, c«ng b»ng chÝnh nghÜa, ch©n
thµnh th−¬ng yªu, ®Çy søc sèng, æn ®Þnh
trËt tù, con ng−êi vµ tù nhiªn chung sèng
hµi hoµ”
(1).
D Th¶o
chó thÝch:
(1) T¹p chÝ Nghiªn cøu Khæng Tö (tiÕng
Trung), 4-2006, tr.16