82 Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6 (83). 2010
KHOA HOÏC VAØ ÑÔØI SOÁNG
GIOÁNG LUÙA BAÛN ÑÒA CUÛA NGÖÔØI TA OÂI
ÔÛ TÆNH THÖØA THIEÂN HUEÁ
Trần Nguyễn Khánh Phong*
I. Sô löôïc veà caùc gioáng luùa baûn ñòa cuûa caùc daân toäc thieåu soá
Vieät Nam
Luùa gaïo laø ñôøi soáng, bieåu töôïng cho neàn vaên minh cuûa nhieàu daân toäc
troàng luùa treân theá giôùi. Truyeàn thoáng vaên hoùa vôùi söï hieän dieän cuûa luùa gaïo
ñaõ aên saâu vaøo taän coäi nguoàn cuûa nhieàu daân toäc treân theá giôùi. Vieät Nam laø
quoác gia noâng nghieäp laâu ñôøi, vieäc nghieân cöùu, baûo toàn caùc gioáng luùa, ñaëc
bieät laø caùc gioáng luùa ñaëc saûn, cao saûn cuûa ñòa phöông ñoùng moät vai troø quan
troïng trong vieäc duy trì ña daïng sinh hoïc, bôûi “Ñoâng Döông laø trung taâm
xuaát hieän cuûa caây luùa vì caây luùa phaân hoùa saâu roäng hôn heát ôû vuøng naøy”.(1)
Vuøng nuùi nöôùc ta vôùi söï quaàn cö cuûa caùc daân toäc thieåu soá, cö daân baûn
ñòa aáy ñaõ laáy ngheà troàng troït laø chính, trong ñoù caây luùa raãy (upland rice) laø
caây löông thöïc chuû yeáu vaø ñaõ coù töø laâu cuûa ñoàng baøo vuøng cao.
Töø bao ñôøi nay, taäp quaùn canh taùc luùa raãy ñaõ gaén lieàn vôùi nhöõng truyeàn
thoáng thieâng lieâng cuûa cö daân baûn ñòa, laø moät neùt ñaëc tröng hieän höõu trong
ñôøi soáng vaên hoùa tinh thaàn cuûa coäng ñoàng.
Theo soá lieäu thoáng keâ naêm 1996, ôû Vieät Nam coù 407.000ha luùa raãy(2)
traûi daøi töø vuøng caùnh cung Ñoâng Baéc sang trung du mieàn nuùi phía Baéc ñeán
taän vuøng cuoái cuûa Tröôøng Sôn-Taây Nguyeân. Taát nhieân hieän nay, con soá veà
dieän tích luùa raãy cuûa coäng ñoàng caùc daân toäc thieåu soá Vieät Nam haún ñaõ coù
nhieàu bieán ñoäng so vôùi naêm 1996 nhö vöøa neâu.
Vôùi ñaëc tröng cuûa thoå nhöôõng, ñòa hình laãn khí haäu coäng vôùi taäp quaùn
canh taùc cho neân ngaøy nay ôû nöôùc ta ñaõ toàn taïi 3 kieåu troàng luùa khaùc nhau:
- Kieåu troàng luùa neáp ruoäng, keát hôïp vôùi neáp nöông ôû caùc thung luõng
mieàn nuùi, coù ngöôøi goïi laø kieåu troàng luùa Thaùi-Taøy.
- Kieåu troàng luùa teû ôû ñoàng baèng Nam Boä, coù ngöôøi goïi laø kieåu troàng luùa
Vieät-Khmer.
- Kieåu troàng luùa teû vaø neáp ruoäng thaâm canh ôû ñoàng baèng Baéc Boä, coù
ngöôøi goïi laø kieåu troàng luùa Vieät.(3)
Coäng ñoàng caùc daân toäc thieåu soá ôû nöôùc ta hieän coøn löu giöõ nhieàu nguoàn
gen cuûa caùc gioáng luùa coù giaù trò khoâng chæ veà kinh teá maø coøn coù giaù trò veà
vaên hoùa. Cuï theå ôû moät soá daân toäc nhö sau:
* Tröôøng THPT A Löôùi, tænh Thöøa Thieân Hueá.
83
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6 (83). 2010
Stt Daân toäc Teân gioáng luùa Ghi chuù
1 Dao - Chuûng loaïi teû ruoäng, coù 5 gioáng luùa: Teû traéng (Peûo
peï), Gaïo deûo (Peûo ta leng), Gaïo ruoäng (Peûo chim),
Gaïo haït nhoû (Peûo peï con), Luùa nhaït (Peûo cham).
- Chuûng loaïi teû coù 2 gioáng: Gaïo ñoû (Peûo chim), Luùa
ñen (Peûo nhuø).
- Chuûng loaïi neáp ruoäng coù 5 gioáng: Neáp loâng (Peøo
nhieâu pua), Neáp traéng (Peøo nhieâu pua), Neáp troøn
(Peøo nhieâu peï), Neáp ñoû (Peøo cuø oaøng), Neáp caåm
(Peøo oâng).(4)
ÔÛ Laøo Cai
2 Cô Tu Nhe muøa (A ruoái/Havo chavo), Ba traêng (Haro A tuoâl),
Neáp ñoû (Haro prong), Neáp traéng (Haro poùc), Luùa muøa
(Mi ngöl), Luùa nhe (A moái), Neáp ñen (Ñieáu ham), Neáp
höông (Ñieáu ruoái), Neáp than (Ñieáu Ka Dhur), Luùa muøa
(A duoác), A Ruoái, A Thuoác, A Xoi, A Bloâ, A oong,
Daø ruy, Ca oânl, Tar koùo, Neáp Laøo (Ñeùp Laøo, Ñeùp aø
raøng, Ñeùp luïa, Ñeùp A luaát), Luùa raãy neáp (Anha), Luùa
teû (Tröi, Trang), Neáp (Nöôi).(5)
ÔÛ Quaûng Nam vaø Thöøa
Thieân Hueá
3 Thaùi Neáp thöôøng (Neáp nhoi), Neáp tan, Tan ngaán, La,
Boong, Luùa pe laïnh, Luùa lo, Luùa chieâm (Khaåu chaên),
Luùa teû (Khaåu seû), Luùa chaêm kim (Khaåu chaêm theâm).(6)
Vuøng Taây Baéc
4 Saùn Dìu Luùa loác, Luùa moä. ÔÛ Quaûng Ninh.
Trong hai loaïi luùa naøy thì
luùa loác coù khaû naêng chòu
haïn vaø gaïo laïi khaù ngon.(7)
Ngoaøi ra, ôû tænh Cao Baèng trong daân coøn coù gioáng luùa Khaåu lai ñen,
ôû caùc tænh vuøng Taây Baéc coù gioáng luùa Xe hay, ôû vuøng nuùi Thanh Hoùa ngöôøi
Möôøng coù gioáng luùa Baøn, ôû Vónh Phuùc coù gioáng luùa Baàu, ngöôøi Cao Lan ôû
Tuyeân Quang coù gioáng luùa Saøi Ñöôøng, ngöôøi Thaùi ôû Ngheä An coù gioáng luùa
Chaêm muoän. Taát caû ñeàu cho naêng suaát vaø chaát löôïng vöôït troäi.(8)
Veà maët giaù trò vaên hoùa, caùc daân toäc thieåu soá Vieät Nam ñeàu coù thaàn Luùa
cuûa mình:(9)
Stt Daân toäc Teân goïi thaàn Luùa Ghi chuù
1 Cô Tu Tu ru Daønh choã ñeïp nhaát trong nhaø ñeå thôø.
2 Gia Rai A ri Thaàn Luùa ñöôïc nhöõng daân toäc naøy quan nieäm laø ngöôøi
phuï nöõ ñeïp, khoûe maïnh, ngöïc to caêng söõa, phuùc haäu
nhöng cuõng hay hôøn giaän.
3 Ba Na Gia poâm
4 Xeâ Ñaêng Xri
Moät soá daân toäc thieåu soá laøm nöông raãy cuõng ñaõ choïn ngaøy laønh thaùng
toát ñeå thöïc haønh caùc nghi leã hoaëc toå chöùc caùc leã hoäi toân vinh caây luùa:(10)
Stt Daân toäc Caùc nghi leã, leã hoäi coù lieân quan ñeán caây luùa, thaàn Luùa
1 Chaêm Leã laøm ñaát, gieo, caáy luùa. Leã chaïy ñeøn ñaàu xuaân
2 Taøy Hoäi loøng toøng
3 Möôøng Muùa chôi ñaâm ñuoáng
4 Cô Ho Hoäi möøng caây luùa
5 Xtieâng Leã röôùc caây môùi caàu muøa maøng boäi thu
6 H’Moâng Môû hoäi choïn ngöôøi gioûi laøm ruoäng
7 Xeâ Ñaêng Teát luùa
8 Gia Rai Leã hoäi muùa rong chieâng (muùa quanh cheù röôïu)
84 Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6 (83). 2010
II. Gioáng luùa baûn ñòa cuûa ngöôøi Ta OÂi ôû tænh Thöøa Thieân Hueá
Theo lôøi keå cuûa caùc giaø laøng cuõng nhö nhöõng chuû nhaân coù nhieàu nöông
raãy moät thôøi ôû vuøng Hoàng Thuûy, Hoàng Vaân, Hoàng Quaûng vaø Nhaâm (huyeän A
Löôùi) thì tröôùc ñaây, ngöôøi Ta OÂi-Pa Coâ coù ñeán 17 gioáng luùa khaùc nhau. Ñeán
nay, phaàn lôùn caùc gioáng luùa naøy vaãn ñöôïc ngöôøi daân löu giöõ, hoï thöôøng troàng
treân nhöõng ñaùm raãy nhoû ôû saâu trong röøng. Ñieàu naøy ñaõ laøm phong phuù theâm
nguoàn gen caây luùa baûn ñòa cuûa coäng ñoàng caùc daân toäc thieåu soá noùi rieâng vaø
caây luùa Vieät Nam noùi chung. Caùc loaïi gioáng luùa ñoù laø:(11)
Stt Teân gioáng luùa Ñaëc ñieåm Ghi chuù
1 Ra dö Maøu traéng baïc, haït daøi, nhoû. Naáu côm tieáp con reå, ñaõi khaùch quyù.
2 Cu da Maøu traéng saùng, haït daøi, nhoû. Nt
3 Pi nhe Maøu traéng, haït daøi, nhoû. Nt
4 Tröøi Haït maøu traéng baïc. Nuoâi con reå, ñaõi khaùch quyù. Gioáng naøy
hieän coøn raát nhieàu trong daân.
5 A lia Haït maøu traéng xaùm, coù ñuoâi. Duøng ñeå aên haøng ngaøy.
6 AÂng Zuïc Haït maøu traéng, coù ñuoâi. Duøng ñeå nuoâi con reå, ñaõi khaùch quyù.
7 Cu Puaùh Haït maøu tím, troøn, coù ñuoâi, daøi
1-2cm. Gaïo duøng ñeå nuoâi con reå, ñaõi khaùch quyù.
Troàng chuû yeáu ôû xaõ Hoàng Thuûy vaø Hoàng
Vaân. Hieän coøn gioáng raát nhieàu trong daân.
8 Tu luïc Haït traéng, daøi, coù ñuoâi. Duøng ñeå aên haøng ngaøy.
9 A piem Maøu xaùm tím, haït vöøa. Duøng ñeå aên haøng ngaøy.
10 Cu zaéh Gioáng neáp haït ñen neân goïi laø
neáp ñen hoaëc neáp than. Duøng ñeå naáu xoâi aên haøng ngaøy.
11 A tuùt Haït ñen vaø to troøn, coù ñöôøng
soïc doïc quanh haït. Duøng ñeå naáu xoâi aên haøng ngaøy.
12 A rel Haït gioáng maøu vaøng, haït vöøa. Duøng ñeå naáu ñaõi khaùch quyù.
13 A raù Haït traéng nhoû. Duøng ñeå laøm caùc loaïi baùnh nhö baùnh söøng.
14 A meùc Loaïi neáp ñaõ maát gioáng. Duøng ñeå laøm caùc loaïi baùnh cuùng thaàn.
15 A veenh Haït coù maøu traéng, to. Duøng ñeå laøm baùnh.
16 A lao Haït nhoû coù maøu ñuïc. Duøng ñeå laøm baùnh.
17 Taâr raøng Haït coù maøu traéng pha tím. Duøng ñeå laøm baùnh.
Coøn theo caùc nhaø nghieân cöùu thì ngöôøi Ta OÂi chæ coù caùc gioáng luùa laø:
Treû, Cuùp va, Cu hom, A Tria vaø Cu mon.(12) Tuy nhieân caùc taùc giaû naøy chöa
hoaëc khoâng giaûi thích ñöôïc ñaëc ñieåm cuûa caùc gioáng luùa ñoù.
Trong caùc gioáng luùa thoáng keâ ôû treân thì hieän taïi coù 3 gioáng ñang ñöôïc
ngaønh noâng nghieäp cho nhaân gioáng vaø baûo toàn nguoàn gen, ñoù laø caùc gioáng
Ra dö, Cu da vaø Pi nhe.(13) Theo lôøi keå cuûa caùc giaø laøng Ta OÂi thì 3 gioáng luùa
naøy coù nguoàn goác tích truyeän gioáng nhau. Chuyeän keå raèng: “Ngaøy xöa, taïi
moät baûn noï coù moät chaøng trai teân laø Puùt. Khoâng ai bieát cha meï cuûa Puùt laø ai,
vì Puùt ñöôïc moät baø giaø nhaët töø trong röøng ñem veà nuoâi. Tuy soáng vôùi ngöôøi
meï nuoâi ngheøo khoå, nhöng Puùt lôùn nhanh nhö thoåi vaø coù moät söùc maïnh
maø khoâng moät trai traùng naøo trong laøng saùnh kòp. Trong caùc buoåi ñi saên,
nhöõng buoåi ñi phaùt nöông, laøm raãy, bao giôø Puùt cuõng laø ngöôøi gioûi nhaát.
Thaáy Puùt maïnh khoûe, caùc trai traùng trong laøng ñem loøng ganh tò. Hoï noùi vôùi
moïi ngöôøi Puùt laø con cuûa ma quyû neân seõ ñem tai hoïa ñeán cho daân laøng. Moïi
ngöôøi phaûi tìm caùch gieát cheát Puùt thì cuoäc soáng trong laøng môùi ñöôïc yeân oån.
85
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6 (83). 2010
Ñeå thöïc hieän vieäc gieát Puùt, trai traùng trong laøng ñaõ nghó ra nhieàu keá
hieåm ñoäc. Nhöng Puùt voán laø con cuûa Trôøi, neân caùc aâm möu do trai laøng
taïo ra khoâng theå gieát cheát ñöôïc chaøng. Coøn Puùt vôùi taám loøng vò tha, thöông
ngöôøi cuûa mình, cuoái cuøng cuõng ñaõ laøm cho moïi ngöôøi theâm yeâu meán chaøng.
Theá roài, Puùt laáy moät ngöôøi coøn gaùi coù teân Naøng Tör laøm vôï. Töø sau khi
laáy vôï, Puùt khoâng chòu lo ñi phaùt nöông, laøm raãy hoaëc ñi saên thuù ñeå nuoâi gia
ñình mình maø chaøng cöù ngoài ôû nhaø. Moïi ngöôøi ai cuõng cheâ cöôøi Puùt nhöng
chaøng cöù maëc keä.
Moät hoâm, Puùt baûo vôùi vôï laø mình saép phaûi ñi xa vaø ñöa cho vôï moät quaû
tröùng ñaù, daën vôï laø phaûi choân döôùi saân nhaø mình. Coøn khi naøo vôï vaø daân
laøng nhôù tôùi Puùt, muoán gaëp Puùt thì haõy ra bôø suoái maø goïi. Khi Puùt ñi roài,
vôï Puùt nghe theo lôøi choàng ñem choân quaû tröùng ñaù theo nhö lôøi chaøng daën.
Chaúng bao laâu, töø choã choân caùi tröùng moïc leân moät caây gioáng nhö thaân
caây baàu. Caây naøy lôùn nhanh nhö thoåi vaø nhaùnh cuûa noù boø ñi khaép caùc trieàn
soâng, trieàn suoái. Nhöng ngaïc nhieân thay, caây chæ cho ñöôïc moät traùi maø thoâi.
Ñeán ngaøy daân laøng leân nöông tuoát luùa thì traùi caây ñoù cuõng vöøa chín. Khi vôï
cuûa chaøng Puùt ñaäp traùi caây vôõ ra thì trong ñoù chaûy ra voâ vaøn laø luùa, chaûy caû
ngaøy khoâng heát. Daân laøng thaáy theá ñoå xoâ nhau ñeán guøi veà, luùa ñaõ caát ñaày
tra, ñaày nhaø kho maø luùa trong traùi caây vaãn tuoân ra maõi. Ñaëc bieät hôn, khi
ñem thöù luùa ñoù giaõ thaønh gaïo roài naáu thaønh côm thì côm vöøa deûo, vöøa buøi
laïi coù höông thôm ngaùt, daân laøng aên hoaøi khoâng thaáy chaùn.
Nhôù ôn chaøng Puùt, moïi ngöôøi trong laøng keùo ñeán nhaø chaøng ñeå taï ôn
nhöng khoâng bieát chaøng ñi ñaâu. Vôï chaøng nhôù laïi lôøi choàng daën tröôùc luùc ra
ñi beøn cuøng vôùi moïi ngöôøi ra bôø suoái goïi tìm choàng. Nhöng goïi maõi chaúng
thaáy boùng daùng chaøng Puùt ñaâu. Theá roài, vôï chaøng Puùt nghó ra moät caùch,
naøng ñem loaïi gaïo ñoù ra bôø suoái naáu côm. Ñeán khi côm chín toûa höông thôm
löøng, vôï Puùt thaáy chaøng hieän ra treân doøng suoái vaø ñöôïc chaøng cho bieát:
Chaøng voán laø con cuûa thaàn Trôøi (Yang Arôbang), ñöôïc cha phaùi xuoáng traàn
gian ñeå giuùp ñôõ moïi ngöôøi. Nay thôøi haïn ôû traàn gian ñaõ heát neân Puùt phaûi
trôû veà trôøi. Tuy nhieân, sau naøy neáu daân baûn gaëp chuyeän gì baát traéc hoaëc khi
naøo nhôù chaøng thì haõy ñem thöù gaïo ñoù naáu thaønh côm ñeå cuùng thaàn vaø goïi
thì chaøng seõ trôû veà giuùp ñôõ moïi ngöôøi. Vaø chaøng ñaët teân gaïo ñoù laø Ra dö -
töùc laø gaïo daønh cho chaøng reå. Vì chaøng ñaõ laø reå cuûa daân laøng roài vaø sau naøy
cuõng vaäy, nhöõng ai ñöôïc laøm reå thì seõ ñöôïc aên gaïo Ra dö.
Noùi xong chaøng Puùt bieán maát, vôï chaøng thoâi khoùc vaø daân laøng cuøng
nhau caûm taï chaøng cuõng nhö vôï chaøng. Töø ñoù, luùa Ra dö ñaõ trôû thaønh moät
vaät raát thieâng lieâng ñoái vôùi ngöôøi Ta OÂi. Hoï chæ naáu côm Ra dö trong nhöõng
laàn coù con reå veà thaêm boá meï vôï, hoaëc naáu khi caû laøng coù ngaøy leã hoäi ñeå ñaõi
thaàn vaø ñoùn khaùch quyù cuûa coäng ñoàng”.(14)
Nhö vaäy, luùa Ra dö khoâng chæ quyù hieám vì noù gaén lieàn vôùi truyeàn
thuyeát maø trong thöïc teá Ra dö laø loaïi luùa ñöùng haøng ñaàu trong caùc gioáng
86 Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6 (83). 2010
luùa cuûa ngöôøi Ta OÂi vaø cuûa vuøng A Löôùi. Sôû dó nhö vaäy vì Ra dö coù nhöõng
phaåm chaát rieâng maø khoâng moät gioáng luùa naøo qua ñöôïc. Nhìn töø beân ngoaøi,
sau khi giaõ xong chuùng ta deã daøng laàm töôûng gaïo Ra dö vôùi thöù gaïo löùc cuûa
ngöôøi mieàn xuoâi. Nhöng khi quan saùt kyõ thì thaáy haït gaïo Ra dö thon vaø daøi
hôn, coù maøu tím, haït chaéc khoâng bò vôõ nhieàu ñoaïn.
Khi thu hoaïch xong, ngöôøi daân thöôøng caát luùa vaøo moät nôi cao raùo hoaëc
giaõ luùa thaønh gaïo roài caát vaøo guøi maây ñaët leân tra. Chôø khi naøo nhaø coù khaùch
quyù thì naáu côm ñaõi khaùch hoaëc khi coù con reå veà thaêm boá meï vôï thì seõ ñöôïc
aên Ra dö trong suoát thôøi gian ôû laïi.
Khi naáu xong thì côm Ra dö coù maøu hoàng thaãm, muøi thôm löu laïi trong
suoát böõa aên keå caû khi côm ñaõ nguoäi. Khi aên, nhai caøng kyõ caøng coù theâm vò
thôm, ngoït. Moät kyù gaïo naøy naáu chæ ñöôïc chöøng 3 cheùn côm vì möùc ñoä nôû
cuûa gaïo raát haïn cheá.
Tröôùc ñaây, gioáng luùa naøy ñöôïc ngöôøi daân troàng ôû vuøng ñaát ven suoái
hoaëc soâng nhoû nhöng sau do yeáu toá khí haäu coäng theâm vôùi söï xoùi lôû cuûa bôø
baõi neân luùa ñöôïc ñöa leân troàng ôû raãy, thöôøng laø ôû löng chöøng nuùi, nôi coù lôùp
ñaát daøy ñeå cung caáp dinh döôõng cho caây luùa sinh tröôûng.
Theo keát quaû khaûo nghieäm cuûa Phoøng Noâng nghieäp vaø Phaùt trieån Noâng
thoân huyeän A Löôùi, luùa Ra dö coù thôøi gian sinh tröôûng töø 160-165 ngaøy, chieàu
cao caây luùa laø 125cm, chieàu daøi cuûa boâng laø 22cm, moãi boâng coù 117 haït trong
ñoù xaùc suaát 78 haït chaéc, haït gaïo saïch tuyeät ñoái, naêng suaát 25,2taï/ha.(15) Luùa
ñöôïc nhaân roäng ra vaø trôû thaønh nhöõng moâ hình toát cuûa ngöôøi daân trong vieäc
phaùt trieån kinh teá, cung caáp nguoàn löông thöïc. Tröôùc ñaây khoâng phaûi ai cuõng
troàng ñöôïc luùa Ra dö maø chæ coù nhöõng gia ñình giaøu coù, nhieàu lao ñoäng môùi coù
theå troàng ñöôïc nhieàu vì hoï saün saøng ñi Laøo trao ñoåi nguoàn haït gioáng vaø nhôø
moái quan heä roäng vôùi danh nghóa tröôûng baûn hoaëc loaïi giaøu coù (Paranha).
ÔÛ A Löôùi, baét ñaàu töø naêm 2004, Phoøng Noâng nghieäp vaø Phaùt trieån
Noâng thoân huyeän ñaõ chuù yù ñeán vieäc baûo toàn caùc nguoàn gen caây luùa cuûa ngöôøi
Ta OÂi vaø ñaõ goùp phaàn xaây döïng moät thöông hieäu gaïo ñaëc saûn cho vuøng naøy.
III. Keát luaän
Nghieân cöùu gioáng luùa baûn ñòa cuûa ngöôøi Ta OÂi chuùng toâi chæ nhaán maïnh
veà maët vaên hoùa vaø daân toäc hoïc, nghóa laø so vôùi caùc daân toäc thieåu soá khaùc ôû
Vieät Nam, nguoàn goác caây luùa cuõng ñaõ ñöôïc nhaéc ñeán nhieàu trong nhöõng caâu
chuyeän coå cuûa cö daân nôi ñaây. Vaø caây luùa cuõng trôû thaønh ñeà taøi ñöôïc theå
hieän ôû caùc lónh vöïc vaên hoùa ngheä thuaät khaùc nhö trang trí hoa vaên, ñieâu
khaéc, kieán truùc, tín ngöôõng, thôø cuùng… Ñoái vôùi ngöôøi Ta OÂi, vieäc toân thôø
thaàn Luùa vaø nhöõng leã nghi noâng nghieäp ñeàu khoâng naèm ngoaøi quy luaät ñoù.
Yang Tro coù maët ôû trong caây luùa, boâng luùa vaø haït luùa. Vì coi thaàn Luùa nhö
laø moät phuùc thaàn neân ngöôøi Ta OÂi luoân chuù troïng ñeán vieäc cuùng teá thaàn töø
khi phaùt nöông laøm raãy cho ñeán khi haït luùa ñaõ naèm trong guøi gaùc leân tra
(raàm thöôïng).(16)