14 Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 3 (74). 2009
MOÄT SOÁ MINH CHÖÙNG CHO LÔØI KEÁT TOÄI NHAØ MINH
TRONG “BÌNH NGOÂ ÑAÏI CAÙO” CUÛA NGUYEÃN TRAÕI
Hồ Bạch Thảo*
Moät ñoâi luùc ngöôøi yeâu Vieät söû caûm thaáy buoàn bôûi ñoïc nhöõng baøi luaän
söû, laáy söï laäp dò laøm ñaéc saùch, tìm caùch boâi nhoï coå nhaân, nhaém loâi keùo söï
ñoàng tình cuûa keû hieáu kyø. Maët khaùc nhöõng baäc danh nhaân laøm lòch söû, caùc
caây buùt lôùn; vaên chöông coâ ñoïng moät caâu muoân yù, laïi coù bieát bao vieäc ñaïi söï
ñeå laøm, khoâng raûnh ñeå neâu leân nhöõng chi tieát vuïn vaët. Lôïi duïng tình traïng
naøy, nhöõng ngoøi buùt ñieân ñaûo kia coù theå tìm caùch xuyeân taïc söï thöïc, roài moät
ngaøy naøo ñoù hoï coù theå tung ra nhöõng baøi vieát ñaïi loaïi nhö sau: “Toäi aùc giaëc
ghi trong Bình Ngoâ ñaïi caùo nhaém gaây caêm thuø, chöa haún coù thöïc.”
Neáu tröôøng hôïp naøy xaûy ra, baøi khaûo luaän döôùi ñaây nhaèm neâu leân nhöõng
baèng chöùng töø chaùnh söû Trung Hoa vaø Vieät Nam, ñeå laøm saùng toû söï thöïc.
Bình Ngoâ ñaïi caùo cuûa Nguyeãn Traõi cheùp veà toäi giaëc nhö sau:
Nöôùng daân ñen treân ngoïn löûa hung taøn,
Vuøi con ñoû xuoáng haàm tai vaï.
Doái trôøi löøa ngöôøi, keá quyû quyeät ñuû muoân ngaøn khoùe,
Gaây binh keát oaùn, toäi choàng chaát ngoùt hai möôi naêm.
Tan nghóa naùt nhaân, trôøi ñaát töôûng chöøng muoán saäp,
Söu cao thueá naëng, nuùi chaèm heát thaûy saïch khoâng.
Keû tìm vaøng phaù nuùi ñaõi buøn, laën loäi nôi lam chöôùng,
Ngöôøi moø ngoïc doøng daây quaêng bieån, laøm moài luõ giao long.
Nhieãu daân ñaët caïm baãy höôu ñen,
Haïi vaät, chaêng löôùi baét chim traû.
Ñeán coû caây saâu boï cuõng chaúng ñöôïc troïn ñôøi,
Ngöôøi goùa buïa khoán cuøng khoâng moät ai yeân oån.
Huùt maùu muû sinh daân, quaân gian aùc mieäng raêng nhôøn beùo,
Döïng coâng trình thoå moäc, nhaø coâng tö dinh thöï nguy nga.
Choán chaâu huyeän bao taàng söu dòch,
Nôi xoùm laøng laëng leõ cöûi canh.
Taùt caïn nöôùc Ñoâng Haûi khoâng ñuû röûa tanh nhô,
Chaët heát truùc Nam Sôn khoâng ñuû ghi toäi aùc.
Thaàn nhaân ñeàu caêm giaän,
Trôøi ñaát chaúng dung tha.(1)
Baét chöôùc loái laøm söû xöa, xin laàn löôït laáy nhöõng caâu trong Bình Ngoâ
ñaïi caùo laøm “cöông”, roài neâu leân nhöõng baèng chöùng chi tieát laøm “muïc”. Coù
theå caùc baïn treû cheâ raèng “cöông muïc” quaù coå; nhöng neáu baïn ñang ngoài treân
* New Jersey, Hoa Kyø
15
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 3 (74). 2009
gheá nhaø tröôøng, vieát moät ñoaïn vaên tieáng Anh maø thieáu “topic sentence”
(caâu chuû ñeà) seõ bò oâng thaày giaùo soå toeït ngay; “cöông” cuõng gioáng nhö “topic
sentence” vaäy.
Baây giôø xin pheùp vaøo vaán ñeà.
A.
Nöôùng daân ñen treân ngoïn löûa hung taøn,
Vuøi con ñoû xuoáng haàm tai vaï.
Taát caû nhöõng ngöôøi tham gia khôûi nghóa choáng quaân Minh ñeàu laø daân,
ngoaøi nhöõng nghóa só cheát treân chieán tröôøng khoâng keå, Minh thöïc luïc cheùp
hai vuï gieát taäp theå tuø nhaân, moät vuï gieát laêng trì, roùc thòt laõnh tuï khôûi nghóa
Nguyeãn Caûnh Dò. Caùc vaên baûn döôùi ñaây laø baèng chöùng huøng hoàn veà vieäc
Nöôùng daân ñen treân ngoïn löûa hung taøn...
Thuû phaïm vuï gieát tuø nhaân thöù nhaát laø Anh quoác coâng Tröông Phuï, ñòa
ñieåm gaây toäi aùc taïi xaõ Nghi Döông, huyeän An Laõo, chaâu Ñoâng Trieàu [Kieán
An, Haûi Phoøng].(2) Ñeå ñaøn aùp cuoäc noåi daäy cuûa Nguyeãn Sö Coái, Tröông Phuï
sai cheùm hôn 2.000 tuø nhaân, laäp thaønh baõi tha ma nguïy ñeå daân chuùng xem:
Ngaøy 9 thaùng Gieâng naêm Vónh Laïc thöù 8 [12/2/1410]
Ngaøy hoâm nay, quan Toång binh Giao Chæ Anh quoác coâng Tröông Phuï
ñaùnh baïi dö ñaûng giaëc Nguyeãn Sö Coái taïi chaâu Ñoâng Trieàu. Tröôùc ñaây Sö
Coái nguïy xöng vöông, cuøng vôùi boïn nguïy Kim Ngoâ Thöôïng Töôùng quaân Ñoã
Nguyeân Thoá ñoùng binh hôn 2 vaïn taïi xaõ Nghi Döông, huyeän An Laõo, chaâu
Ñoâng Trieàu; thöôøng ñeán soâng Hoaøng Giang, Ma Lao, cuøng cöûa bieån Ñaïi Toaøn
cöôùp phaù, ñeå höôûng öùng theo Giaûn Ñònh [Giaûn Ñònh Ñeá]. Ñeán ngaøy hoâm nay,
Tröông Phuï cho vaây xaõ Nghi Döông, boïn giaëc choáng cöï, quan quaân phaán
khôûi baén teân ñaù nhö möa, khieán giaëc thua to. Cheùm hôn 4.500 thuû caáp, cheát
troâi nhieàu; baét soáng nguïy Giaùm Moân Töôùng quaân Phaïm Chi, nguïy Vuõ
Laâm Veä Töôùng quaân Traàn Nguyeân Khanh, nguïy Traán Phuû söù Nguyeãn
Nhaân Truï hôn 2.000 teân, beøn cheùm lieäm xaùc choân thaønh baõi tha ma
ñeå thò chuùng (sinh caàm nguïy Giaùm Moân Veä Töôùng quaân Phaïm Chi, nguïy
Vuõ Laâm Veä Töôùng quaân Traàn Nguyeân Khanh, nguïy Traán Phuû söù Nguyeãn
Nhaân Truï ñaúng nhò thieân dö nhaân, giai traûm chi lieãm kyø thi vi kinh quan
yeân) [生 擒 僞 監 門衛 將 軍 范 支, 僞 羽 林 衛 將 軍 陳 原 卿, 僞 鎮 撫
使 阮 人 柱 等 二 千 餘 人, 皆 斬 之 斂 其 屍 爲 京 觀 焉].(3)
Chín naêm sau, laïi coù moät cuoäc khôûi nghóa khaùc cuõng taïi huyeän An Laõo,
do nhaø sö Phaïm Ngoïc tu taïi chuøa Ñoà Sôn caàm ñaàu. Vieân Toång binh Giao
Chæ baáy giôø laø Phong Thaønh haàu Lyù Baân ñaøn aùp, baét tuø nhaân tröôùc sau hôn
1.000 ngöôøi, beøn cho xöû cheùm ñeå laøm raên:
Ngaøy 15 thaùng Chaïp naêm Vónh Laïc thöù 17 [31/12/1419]
Quan Toång binh Giao Chæ Phong Thaønh haàu Lyù Baân baét ñöôïc tuø tröôûng
giaëc Phaïm Thieän taïi chaâu Ñoâng Trieàu. Tröôùc ñaây teân yeâu taêng Phaïm Ngoïc
taïi chuøa Ñoà Sôn, huyeän An Laõo phao raèng trôøi giaùng aán kieám, leänh laøm
chuùa; beøn tieám xöng La Bình vöông, kyû nguyeân Vónh Ninh, tuï taäp ñaùm ñoâng
16 Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 3 (74). 2009
laøm loaïn. Boïn Thieän vaø Ñaøo Thöøa ñeán theo. Ngoïc cho Thieän laøm Nhaäp noäi
Kieåm hieäu Taû Töôùng quoác Bình chöông quaân quoác troïng söï, Ngoâ Trung laøm
Nhaäp noäi Haønh khieån Höõu Thöôïng thö Tri quaân quoác troïng söï, Ñaøo Thöøa
laøm Xa kî Ñaïi Töôùng quaân, Leâ Haønh laøm Tö khoâng, tuï taäp ñaùm ñoâng chieám
cöù ñöôøng thuûy vaø boä. Luùc ñaïi quaân ñeán ñaùnh, Thieän daøn quaân hai beân bôø, laïi
baøy thuyeàn giöõa soâng, thuûy boä cuøng choáng cöï. Baân xua quaân ñaùnh gaáp,
cheùm 1.200 thuû caáp, baét soáng Thieän cuøng boïn Trung goàm 780 ngöôøi,
tòch thu hôn 200 chieác thuyeàn lôùn nhoû; Ngoïc taåu thoaùt, laïi baét quaân
giaëc hôn 260 teân, taát caû ñeàu bò xöû cheùm ñeå raên. Thieän, Trung, cuøng
boïn Vuõ Loä ñeàu bò giaûi veà kinh sö (Baân ñoác töôùng só cöùc chieán, traûm thuû
Trang 2174, quyeån 219, Minh thöïc luïc, ghi cheùp vieäc Lyù Baân ñaøn aùp cuoäc khôûi nghóa
cuûa nhaø sö Phaïm Ngoïc taøn saùt hôn 1.000 tuø nhaân nghóa quaân.
17
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 3 (74). 2009
thieân nhò baùch caáp, sinh caàm Thieän caäp Trung ñaúng thaát baùch baùt thaäp
nhaân, ñaéc thuyeàn ñaïi tieåu nhò baùch dö söu. Ngoïc thoaùt taåu, höïu ñaéc taëc toát
nhò baùch luïc thaäp dö nhaân giai traûm chi giôùi. Thieän, Trung, caäp Vuõ Loä ñaúng
caâu toáng kinh) [彬 督 將 士 亟 戰 , 斬 首 千 二 百 級, 生 擒 善 及 忠 等
七 百 八 十 人 , 得 船 大 小 二 百 餘 艘 . 玊 脫 走 , 又 得 賊 卒 二 百
六 十 餘 人 , 皆 斬 之 械 . 善 忠 及 武 路 等 俱 送 京].(4)
Qua hai vaên kieän neâu treân, Minh thöïc luïc chæ ghi vieäc laøm cuûa hai vieân
toång chæ huy quaân ñoäi nhaø Minh taïi nöôùc ta, coøn thuoäc haï thì cho laø chuyeän
nhoû khoâng ñeà caäp tôùi. Nhöng moät khi chuû töôùng gieát moät, thì keû döôùi gieát
möôøi; haõy töôûng töôïng noãi ñau khoå cuûa daân ta luùc baáy giôø!
Laïi theâm toäi aùc lôùn cuûa boïn Tröông Phuï gaây ra trong cuoäc ñaùnh phaù taøn
quaân cuûa vua Truøng Quang [Traàn Quyù Khoaùch] taïi huyeän Chính Hoøa, phuû Taân
Bình [Quaûng Bình ngaøy nay]. Trong cuoäc giao tranh, Nguyeãn Caûnh Dò bò thöông
(Minh thöïc luïc cheùp laàm laø Ñaëng Caûnh Dò), quaân Minh baét ñöôïc beøn ñem
roùc thòt cho ñeán cheát.(5) Rieâng anh em Ñaëng Dung bò baét ñem veà Trung Quoác.
Nhaéc ñeán Ñaëng Dung, ngöôøi yeâu thô coå khoâng queân ñöôïc neùt haøo traùng,
bi huøng trong thieân tuyeät taùc noùi leân hoaøi baõo cuûa taùc giaû.
Thuaät hoaøi
Theá söï du du naïi laõo haø!
Voâ cuøng thieân ñòa nhaäp haøm ca.
Thôøi lai ñoà ñieáu thaønh coâng dò,
Söï khöù anh huøng aåm haän ña.
Trí chuùa höõu hoaøi phuø ñòa truïc,
Taåy binh voâ loä vaõn thieân haø.
Quoác thuø vò baùo ñaàu tieân baïch,
Kyû ñoä Long Tuyeàn ñaùi nguyeät ma.
Taïm dòch
Cuoäc ñôøi coøn môø mòt, nhöng giaø roài bieát laøm sao ñaây!
Trong khoaûng trôøi ñaát voâ cuøng, chueánh choaùng men say ca haùt.
Khi gaëp thôøi nhöõng keû xuaát thaân taàm thöôøng nhö ngö phuû, ñoà teå cuõng
thaønh coâng deã daøng,
Moät khi vaän ñaõ qua, ñaáng anh huøng ñaønh nuoát haän.
OÂm hoaøi baõo giuùp vua, phuø trì ñaát nöôùc,
Nhöng khoâng keùo noåi soâng trôøi ñeå röûa saïch giaùp binh.
Moái thuø nöôùc chöa traû xong, thì ñaàu ñaõ baïc,
Maáy laàn coøn ngoài döôùi aùnh traêng, maøi saéc thanh kieám Long Tuyeàn.
Sau ñaây laø vaên baûn trình baøy vieäc ñaùnh baét vaø gieát Nguyeãn Caûnh Dò,
Ñaëng Dung:
Ngaøy 17 thaùng Gieâng naêm Vónh Laïc thöù 12 [7/2/1414]
Quan Toång binh Anh quoác coâng Tröông Phuï mang quaân ñeán trang Tra
Hoaøng, huyeän Chính Hoøa [Quaûng Bình], chaâu Chính Bình; töôùng giaëc laø Hoà
Ñoàng haøng. Nghe tin boïn Ñaëng Caûnh Dò, Ñaëng Dung, Long Hoå Töôùng quaân
18 Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 3 (74). 2009
nguïy Leâ Thieàm cuøng hôn 700 teân chaïy ñeán saùch Coân Boà, Tieâm Man; boïn
Phuï tieán binh ngay ñeán soâng La Moâng. Phaûi theo ñöôøng nuùi vin caønh laù maø
leo leân, neân ñaønh boû ngöïa, töôùng só tieáp tuïc ñi theo. Ñeán saùch Coân Boà, boïn
Caûnh Dò ñaõ boû troán; laïi truy kích ñeán saùch Tra Boà Naïi, boïn giaëc vaø daân ñòa
phöông ñeàu troán, khoâng bieát ôû choán naøo, neân laøm cuoäc luïc soaùt lôùn. Vaøo canh
tö, ñi treân 20 daëm, nghe tieáng troáng ñieåm canh, Phuï sai Ñoâ chæ huy Phöông
Chính mang quaân laúng laëng ñi, ñeán luùc trôøi saùng ñeán phía baéc soâng, taïi saùch
Tra Boà Caùn. Giaëc laäp traïi taïi bôø phía nam, quan quaân vöôït soâng vaây ñaùnh.
Giaëc choáng khoâng noåi, teân baén lieân tieáp truùng, Caûnh Dò bò thöông taïi söôøn,
baét ñöôïc. Ñaëng Dung troán, Phöông Chính mang quaân truy luøng baét cuøng
vôùi em laø Ñaëng Nhueä; laïi baét heát boïn giaëc Leâ Thieàm, tòch thu aán nguïy cuûa
Caûnh Dò. Caûnh Dò bò thöông naëng, roùc thòt, goùi thuû caáp aùp giaûi cuøng
anh em Ñaëng Dung ñeán kinh ñoâ; taát caû ñeàu bò xöû cheùm ñeå laøm raên.
(Caûnh Dò thöông thaäm, quaû chi, haøm thuû caäp Dung huynh ñeä toáng kinh sö,
taát traûm tuaãn) [景 異 傷 甚,剮 之, 函 首 及 鎔 兄 弟 送 京 師, 希 斬 狥].(6)
Nhöõng baèng chöùng lòch söû neâu treân, coù theå laøm saùng toû lôøi caûnh caùo
sau ñaây cuûa thaày Maïnh Töû ñoái vôùi boïn cai trò ñoäc taøi: “Moät khi daân khoâng
sôï cheát, ñöøng laáy caùi cheát doïa daân”. Tröông Phuï ñaøn aùp taïi huyeän An Laõo,
gieát haøng ngaøn tuø nhaân, ñaép maû nguïy ñeå caûnh caùo, nhöng voâ ích, löûa giaän
cuûa daân ñöôïc nhen nhuùm, ñeå roài 9 naêm sau laïi noåi leân cuoäc khôûi nghóa khaùc
cuûa nhaø sö chuøa Ñoà Sôn cuõng chính taïi huyeän An Laõo naøy. Vieäc Tröông
Phuï chæ huy nhöõng traän caøn queùt taøn quaân cuûa vua Truøng Quang taïi soâng
AÙi Töû, AÙi Maãu thuoäc chaâu Thuaän [Quaûng Trò], cuøng haønh ñoäng daõ man
roùc thòt Nguyeãn Caûnh Dò taïi phuû Taân Bình vaøo naêm Quyù Tî (1413), thì 4
naêm sau ñoù cuõng chính taïi chaâu Thuaän vaø phuû Taân Bình noåi leân cuoäc khôûi
nghóa lôùn do nhöõng ngöôøi ñaõ töøng hôïp taùc vôùi nhaø Minh khôûi xöôùng, ñeå
möu laät ñoå baïo quyeàn:
Ngaøy 13 thaùng 6 naêm Vónh Laïc thöù 15 [26/7/1417]
Quan Toång binh Giao Chæ Phong Thaønh haàu Lyù Baân taâu: “Taïi Giao Chæ,
ngöôøi chaâu Thuaän [Quaûng Trò] coù boïn Leâ Haïch, Phan Cöôøng, cuøng boïn thoå
quan Ñoàng tri Traàn Khaû Luaän, Phaùn quan Nguyeãn Chieâu, Chuû baï Phaïm Maõ
Hoaõn, Thieân hoä Traàn Naõo, Baùch hoä Traàn Ngoâ Saøi; taïi chaâu Nam Linh [phía
baéc Quaûng Bình] coù Phaùn quan Nguyeãn Nghó, Tri huyeän Taû Bình Phaïm Baù
Cao, Huyeän thöøa Vuõ Vaïn, Baùch hoä Traàn Ba Luaät laøm loaïn. Chuùng ñoát thaønh
quaùch nhaø cöûa hai chaâu, gieát quan laïi, tieám xöng danh hieäu, tuï taäp ñoàng ñaûng
hôn 1.000 teân. Beøn ra leänh ngay cho Ñoâ ñoác Chu Quaûng mang quaân ñaùnh
deïp, cuøng Chæ huy Giao Chaâu Trung veä Hoaøng Chaán, Chæ huy Ñoàng tri Giao
Chaâu Höõu veä Ñaøm Coâng Chính, Chæ huy Thieâm söï veä Thuaän Hoùa Ngoâ Quyø,
Chæ huy Thieâm söï veä Taân Bình Phan Caàn caàm quaân hoäi tieãu; gieát Leâ Haïch
cuøng ñoà ñaûng hôn 500 ngöôøi taïi traän; baét soáng Phan Cöôøng, Traàn Khaû Luaän,
Nguyeãn Chieâu, Phaïm Maõ Hoaõn, Phaïm Baù Cao, Vuõ Vaïn; chieáu theo luaät taát
caû ñeàu bò tru luïc. Boïn Nguyeãn Nghó, Traàn Ba Luaät cuøng ñoàng boïn coøn soùt laïi
boû troán; ñoác suaát caùc töôùng tieáp tuïc truy boå…” (7)