Cách viết kịch bản phân cảnh
Kịch bản phân cảnh còn được gọi là kịch bản phân cảnh kỹ thuật.
Được viết bởi sự kết hợp của Đạo diễn, biên kịch và quay phim.
Mình đã tham khảo một vài kịch bản phân cảnh của cả VN và nước
ngoài. Và dưới đây là cách viết mà mình thấy hay nhất:
1. Nội ngày. Tại nhà Bà Chinh: Phải ghi rõ đoạn phim đó là quay ở bối
cảnh ngoại hay nội, ngày hay đêm để bộ phận ánh sáng biết là sẽ phải sử dụng đèn
chiếu sáng ra sao để đạt được hiệu quả mong muốn.
2. Cỡ cảnh: chúng ta ghi rõ cỡ cảnh, cách thay đổi về cỡ cảnh (nếu có)
trong cảnh đó (VD: Từ Trung zoom vào cận). Việc ghi rõ cỡ cảnh sẽ cho thấy việc
thay đổi các cảnh trong đoạn phim đó, đồng thời cũng cho thấy rõ được tiết tấu
cảu đoạn phim.
3. Thời lượng: Việc ghi rõ thời lượng này phải phụ thuộc vào lời thoại và
nhạc trong đoạn phim. Ngoài ra nó còn cho ta tính được thời lượng của cả đoạn là
bao nhiêu. Thời lượng của 1 cảnh phải cung cấp đủ thông tin cho người xem biết
cái mình muốn và có góp phần tạo lên tiết tấu nhanh (các cảnh có thời luọng ngắn)
hay chậm (các cảnh có thời lượng dài).
4.Máy quay: Ở đây ta phải ghi rõ vị trí đặt máy, động tác máy, sử dụng
ống kính nào, độ cao của máy là bao nhiêu. Việc ghi rõ như thế sẽ giúp cho QP
biết được là sẽ làm gì, họa sĩ biết được sẽ sắp xếp bối cảnh ra sao.
5. Hình ảnh và âm thanh: Ở đây phải ghi rõ hành động của từng nhân vật,
đi từ chỗ nào đến chỗ nào, nói câu gì, sử dụng tiếng động gì, âm thanh gì hay bản
nhạc gì.
6. Ghi chú: Ghi rõ các đạo cụ, trang phục sử dụng trong đoạn phim và
những lưu ý khác cho từng bộ phận (nếu có) VD: chỉ đạo diễn viên quần chúng.
Việc xây dựng Kịch bản phân cảnh càng chi tiết bao nhiêu thì càng
thuận lợi cho đoàn làm phim khi tiến hành sản xuất. Tất cả các thành phần
của đoàn đếu biết nhiệm vụ của mình ở từng cảnh quay trong từng đoạn
phim.
Hơn nữa nó còn góp phần rất nhiều vào việc tiết kiệm chi phí sản xuất
cho bộ phim khi chúng ta chọn cách quay theo bối cảnh (khác với quay theo
kịch bản).
Kịch bản phân cảnh
Nếu ví kịch bản như một khung xương thì kịch bản phân cảnh - còn gọi phân cảnh hoặc
phân cảnh kỹ thuật - là một hình hài đã được đắp da, đắp thịt. Kịch bản phân cảnh là công việc
của riêng người đạo diễn, công việc lớn nhất, nhọc nhằn nhất nhưng cũng hứng thú nhất.
Hứng thú bởi đây là giai đoạn sáng tác độc lập, nơi trí tưởng tượng của người đạo diễn được
tự do bay bổng. Nhưng nhọc nhằn nhất bởi sự bay bổng nghệ thuật đó luôn phải kèm theo
những toan tính kỹ thuật.
Phân cảnh được viết khi nào? Trừ những phim mà ở đó đạo diễn có quyền, có khả năng tài
chính xây dựng bối cảnh đúng như ý muốn, thì thông thường đạo diễn chỉ viết phân cảnh sau
khi đã chọn cảnh, bởi đôi khi cảnh sẽ sinh... tình, và cũng để “liệu cơm gắp mắm”.
Trên thực tế, những tưởng tượng ban đầu của đạo diễn luôn phải thay đổi trong quá trình
chọn cảnh: nhiều ý tưởng có thể bị mất đi do không tìm ra cảnh trí hoặc cảnh trí bất khả xây
dựng; nhưng bù vào đó những cảm hứng mới lại nảy sinh. Một bối cảnh có thể làm thay đổi
tình tiết phim, tính cách nhân vật. Ví dụ: tình cờ trông thấy một con sông đẹp đạo diễn bỗng
muốn đổi chuyến xe thành một chuyến... đò. Hoặc vì cảnh trí nên thơ mà nhân vật nông dân
bỗng biến thành... nghệ sĩ. Tóm lại, giống như người đầu bếp, chỉ sau khi tập trung đủ vật liệu,
đạo diễn mới quyết định được thực đơn - phân cảnh.
Về hình thức, kịch bản phân cảnh hoàn toàn không giống kịch bản: nếu văn phong kịch
bản, dù cô đọng, vẫn trơn tru, liền mạch thì văn phong phân cảnh bị ngắc ngứ bởi các ô, cột.
Bên cạnh phần nội dung nghệ thuật bắt buộc ngắn gọn, phân cảnh còn có thêm các thông số
kỹ thuật như thứ tự cảnh, độ dài mỗi cảnh, góc quay, động tác máy... Chưa hết, phân cảnh
phải thông tin cả phần âm thanh, ánh sáng, số lượng quần chúng, đạo cụ, phục trang, hiệu quả
đặc biệt nếu có. Tóm lại kịch bản phân cảnh là bảng thống kê tỉ mỉ - mức độ tỉ mỉ tùy mỗi đạo
diễn - tất cả các yêu cầu nội dung, vật chất của bộ phim. Do phải chứa đựng cùng lúc nhiều
thông tin như thế, kịch bản phân cảnh thường có vẻ khô khan, trúc trắc, khó gây cảm hứng với
người đọc ngoài ngành. Một thí dụ phân cảnh đơn giản:
TT
CẢNH M NỘI DUNG - ĐỐI THOẠI ÂM THANH GHI CHÚ
1
Toàn máy cao
10m Dòng sông chảy xiết Nhạc
2
Cận lia 5m Đứa bé chạy vừa gọi thất thanh
Nhạc Thoại écho
3
Trung lia 4m Người mẹ hớt hải tìm con gi
ữa
chợ
Sấm chớp 100 quần chúng
Về nội dung, kịch bản phân cảnh dù súc tích vẫn phải gây cảm xúc, đặc biệt khâu diễn
xuất. Không được phép lê thê, người đạo diễn do đó phải tìm ra những tính từ xác đáng khi
miêu tả. Ví như các tính từ thất thanh, hớt hải trong đoạn phân cảnh vừa nêu. Hoặc ví dụ: thay
vì dông dài “Chị tiến đến gần anh, đầu ngẩng cao, mắt nhìn kiêu hãnh”. Hoặc chỉ đơn giản
thông tin hành động Chị ngẩng cao đầu tiến đến gần anh”. Thì cách viết: Chị tiến đến gần anh,
kiêu hãnh...” sẽ gọn và gợi cảm hơn nhiều. Với tính từ kiêu hãnh, diễn viên sẽ tự tìm ra các
động thái thích hợp, trong đó các dấu chấm sau cuối là khoảng lặng gợi ý. Ngôn ngữ tâm lý
trong phân cảnh càng kỹ bao nhiêu thì công việc chỉ đạo diễn xuất ở hiện trường quay càng đỡ
nặng bấy nhiêu.
Ngoài lối hành văn, kịch bản và phân cảnh còn khác nhau ở đối thoại. Nếu thoại kịch bản
là văn viết thì thoại phân cảnh phải là văn nói, tự nhiên, gần gũi. Trong kịch bản chàng trai có
thể nói với người yêu: Anh vô cùng hạnh phúc được sống bên em , hoặc Với anh, được sống
bên em là niềm vui vô tận. Nhưng nếu cứ đặt nguyên những vô cùng, vô tận… kia vào miệng
diễn viên thì sẽ hơi bị... vô duyên. Công việc của người đạo diễn khi viết phân cảnh là phải
chuyển “gam” đối thoại từ văn sang ngôn ngữ đời thường. Nhiều đạo diễn nghiêm túc khi viết
thoại còn đọc to lên xem có bị sốc hay không. Với những câu thoại không cần thiết đạo diễn
sẽ cắt bỏ, thay bằng diễn xuất. Dĩ nhiên không phải đạo diễn nào cũng lưu tâm điều đó, do vậy