50
Tr−¬ng ThÞ YÕn*
au khi n¾m ®−îc quyÒn lùc,
thiÕt lËp nªn v−¬ng triÒu
NguyÔn vµo n¨m 1802, tr−íc
hoµn c¶nh thÕ giíi vµ khu vùc cã nh÷ng
biÕn chuyÓn bëi c¸c cuéc tranh ®Êu t×m
kiÕm thÞ tr−êng ë ph−¬ng §«ng cña chñ
nghÜa t− b¶n- v× lý do an ninh, triÒu
NguyÔn ®· thi hµnh chÝnh s¸ch ngo¹i
th−¬ng cã ®iÒu kiÖn, ®ãng cöa mét phÇn
ngo¹i th−¬ng ®èi víi ph−¬ng T©y. Hµng
lo¹t th−¬ng thuyÒn cña c¸c quèc gia
ph−¬ng T©y nh− Anh, Ph¸p, Mü... ®Õn ®Æt
c¸c vÊn ®Ò ký kÕt c¸c hiÖp −íc th−¬ng m¹i
®· ph¶i quay vÒ v× triÒu ®×nh NguyÔn
hoµn toµn kh«ng muèn bÞ rµng buéc bëi
mèi quan hÖ chÝnh thøc vÒ ngo¹i giao hay
th−¬ng m¹i víi bÊt kú mét quèc gia
ph−¬ng T©y nµo. Nh−ng còng chÝnh ë thêi
®iÓm nµy, víi c¸c n−íc ph−¬ng §«ng nãi
chung, c¸c n−íc l¸ng giÒng nh− §¹i
Thanh, Ch©n L¹p, Cao Miªn... vµ mét sè
n−íc ë vïng §«ng Nam ¸ h¶i ®¶o, triÒu
NguyÔn l¹i thi hµnh mét chÝnh s¸ch ngo¹i
th−¬ng cëi më, th«ng tho¸ng.
Do ®iÒu kiÖn ®Þa lý, tõ l©u n−íc ta ®·
cã quan hÖ bu«n b¸n víi c¸c n−íc l¸ng
giÒng vµ mét sè n−íc trong khu vùc
§«ng Nam ¸. Bªn c¹nh yÕu tè ®Þa lý, sù
gÇn gòi vÒ chñng téc, sù t−¬ng ®ång vÒ
v¨n hãa... ®· t¹o nªn sù g¾n kÕt truyÒn
thèng khiÕn d©n c¸c n−íc qua l¹i, trao
®æi, mua b¸n th−êng xuyªn. Thêi
NguyÔn, l¸i bu«n c¸c n−íc vµ khu vùc
nh− Thanh, Ch©n L¹p, Xiªm, Ma Cao,
H¹ Ch©u... tíi n−íc ta bu«n b¸n kh¸
nhiÒu. Ho¹t ®éng ngo¹i th−¬ng ®−îc tiÕn
hµnh trªn c¶ hai tuyÕn ®−êng biÓn vµ
®−êng bé kh¸ dÔ dµng.
Ngo¹i th−¬ng x−a nay vèn lµ lÜnh vùc
nhµ n−íc ®éc quyÒn, nh−ng riªng víi c¸c
n−íc l¸ng giÒng vµ c¸c n−íc §«ng Nam ¸
ë nöa ®Çu thÕ kû XIX, triÒu NguyÔn
kh«ng thi hµnh chÆt chÏ sù ®éc quyÒn
nµy. ViÖt Nam cã ®Þa h×nh tiÕp gi¸p víi
c¸c n−íc l¸ng giÒng c¶ ë phÝa B¾c vµ phÝa
Nam. T¹i c¸c khu vùc biªn giíi, viÖc trao
®æi bu«n b¸n nhá lÎ diÔn ra th−êng xuyªn,
hoµn toµn kh«ng cã sù cÊm ®o¸n cña nhµ
n−íc. Nãi ®óng h¬n, sù kiÓm so¸t cña nhµ
n−íc ë c¸c vïng nµy chØ cã ý nghÜa b¶o vÖ
c−¬ng giíi vµ thu thuÕ mµ th«i.
* TS. ViÖn Sö häc ViÖt Nam
N−íc §¹i Thanh lµ l¸ng giÒng lín,
gi¸p víi ViÖt Nam ë phÝa B¾c. Nöa ®Çu
thÕ kû XIX, chÝnh quyÒn qu©n chñ
NguyÔn vÉn duy tr× ®−êng lèi ngo¹i giao
hßa hiÕu, thÇn phôc, vÉn gi÷ lÖ cèng n¹p
S
ChÝnh s¸ch cña triÒu NguyÔn…
51
th−êng xuyªn. Nh− vËy, bªn c¹nh ®iÒu
kiÖn gÇn gòi vÒ ®Þa lý, v¨n hãa... nh−
mét sè n−íc l¸ng giÒng xung quanh,
quan hÖ ngo¹i th−¬ng víi n−íc Thanh bÞ
chi phèi bëi quan hÖ ngo¹i giao ®Æc biÖt
nªn còng mang mét s¾c th¸i riªng.
Trong mét lêi dô, vua Minh M¹ng ®·
tõng nãi: "N−íc ta tiÕp gi¸p víi n−íc
Thanh, tõ tr−íc ®Õn nay cña c¶i hµng
hãa tr¨m thø ®æi ch¸c, l−u th«ng..."
1
.
Quan hÖ bu«n b¸n h÷u h¶o kh«ng
nh÷ng ®em l¹i lîi Ých kinh tÕ cho c¶ hai
n−íc mµ cßn t¹o nªn sù b×nh æn n¬i biªn
giíi. Cã lÏ v× thÕ mµ c¸c vua NguyÔn
kh«ng chñ tr−¬ng qu¶n lý chÆt chÏ. N¨m
1831, khi quan ®Þa ph−¬ng ë Cao B»ng
xin ®Æt ®ån B¶o Th¾ng ®Ó xÐt hái:
"Phµm ng−êi Thanh qua l¹i ®æi ch¸c,
mua b¸n, chØ cho ë mÆt phè, kh«ng ®−îc
theo ®−êng t¾t mµ vµo". Vua Minh M¹ng
®· phª r»ng: "Kh«ng cÇn ®Ò phßng qu¸,
cø ®Ó nh− cò"
2
.
VÒ phÝa n−íc Thanh, tõ thêi Cµn
Long t¹i 3 tØnh V©n Nam (§iÒn), Qu¶ng
T©y (QuÕ) vµ Qu¶ng §«ng (ViÖt) tiÕp
gi¸p biªn giíi víi n−íc ta, nhµ Thanh ®·
®Æt ra mét sè quy ®Þnh, luËt lÖ... vµ
chÝnh thøc më 5 cöa khÈu ®Ó bu«n b¸n
víi n−íc ta. N¨m cöa khÈu ®ã lµ TrÊn
Nam quan, B×nh nhi quan, Thñy khÈu
quan, Do th«n ¶i vµ §«ng h−ng thÞ
3
.
S¸ch §¹i Nam nhÊt thèng chÝ ë thêi
NguyÔn th× kÓ ®Õn c¸c cöa ¶i th«ng
th−¬ng ë vïng biªn giíi phÝa B¾c nh− ¶i
Th¸c mang, ¶i B¹ch Thang, ¶i Th«n
Thiªn, ¶i Hoµng Tróc, ¶i B−¬ng, ¶i Lý
Lª... "lµ ®−êng bu«n b¸n cña ng−êi
ph−¬ng Nam, ph−¬ng B¾c qua l¹i"
4
.
Nh÷ng "¶i" trªn ®Òu thuéc ®Þa phËn
Mãng C¸i ngµy nay, tiÕp gi¸p víi vïng
§«ng H−ng thuéc Kh©m Ch©u cña n−íc
Thanh. N¬i ®©y lµ ®Þa bµn gi¸p giíi hai
n−íc, cßn cã s«ng Th¸c Mang (tøc s«ng
Ka Long b©y giê) cho thuyÒn lín cã thÓ
ng−îc s«ng ®Ó cËp bÕn V¹n Ninh cña
n−íc ta. ë vïng L¹ng S¬n, viÖc bu«n b¸n
gi÷a th−¬ng nh©n ViÖt Nam vµ Trung
Quèc tËp trung ë khu vùc phè, chî Kú
Lõa.
ë thÕ kû XIX, vïng V¹n Ninh ®· lµ
mét tr¹m trung chuyÓn hµng hãa cña
th−¬ng nh©n Trung Quèc qua ®−êng
biªn giíi. Phè Th¸c Mang ë khu vùc nµy
“ng−êi n−íc Thanh tô häp bu«n b¸n, nhµ
ngãi nh− b¸t óp, còng lµ n¬i phån
thÞnh”. T¹i ®©y cßn cã c¸c phè bu«n b¸n
nh− : Yªn H−¬ng, Yªn L¹c, Na TiÒn, M·
Tª, §¹i Hoµng, L¹c Tô, §Çm Hµ
5
. B¶n
t©u cña quan B¾c Thµnh n¨m 1830 nãi
vÒ viÖc c¸c l¸i bu«n n−íc Thanh chë
hµng hãa b»ng ®−êng bé: "Khi ®Õn phè
th× thuª thuyÒn chë hµng ®i hai trÊn
Qu¶ng Yªn, H¶i D−¬ng vµ ®Õn thµnh
(tøc B¾c Thµnh). L¸i bu«n ai ®øng ra
chiªu tËp thuyÒn ghe mµ chë th× mçi
n¨m ph¶i nép tiÒn thuÕ lµ 5.000 quan"
6
.
Ta ch−a biÕt l−u l−îng hµng hãa cô thÓ
nh−ng qua tiÒn thuÕ "quan t©n" nép
hµng n¨m cña ng−êi lÜnh tr−ng còng cã
thÓ ®o¸n ®Þnh vÒ mét sè l−îng hµng hãa
kh«ng nhá ®−îc nhËp vµo ViÖt Nam qua
c¸c cöa khÈu ë vïng nµy. N¨m 1838,
theo b¸o c¸o cña tØnh L¹ng S¬n, hiÖn "cã
nhiÒu ng−êi Thanh sang bu«n b¸n m−u
sinh, kh«ng d−íi vµi tr¨m ng−êi"
7
Trªn tuyÕn ®−êng biÓn, c¸c thuyÒn
bu«n cña n−íc Thanh, Xiªm La, H¹
Ch©u (M· Lai - Malaixia), Ch©n L¹p...
khi cËp bÕn ®Òu ®−îc tù do th«ng th−¬ng.
C¸c ®iÒu kho¶n quy ®Þnh cña Nhµ n−íc
®èi víi hä rÊt linh ho¹t vµ ®¬n gin. Th¸ng
8-1806, vua Gia Long ®Æc ©n ban cho
thuyÒn bu«n n−íc Thanh vµ Ch©n L¹p Ên
"Th«ng hµnh ngù tø" ®Ó hä qua l¹i bu«n
nghiªn cøu trung quèc
sè 6(70) - 2006
52
b¸n thuËn tiÖn .Nh÷ng quy ®Þnh nµy dï cã
sù thay ®æi, thªm bít mét vµi ®iÒu kho¶n
ë mçi thêi vua nh−ng tùu trung vÉn chØ lµ
nh÷ng thñ tôc hµnh chÝnh kh«ng g©y
phiÒn hµ cho c¸c l¸i bu«n.
Sau cuéc c¶i c¸ch hµnh chÝnh ë thêi
Minh M¹ng n¨m 1831, nh÷ng thñ tôc
xuÊt nhËp c¶ng víi thuyÒn bu«n n−íc
Thanh cßn ®−îc c¶i tiÕn h¬n, bít ®i sù
r−êm rµ: "Tr−íc ®©y thuyÒn bÌ sang
n−íc ta tr−íc hÕt do ®ån cöa L¸c xÐt hái,
råi t−êng tr×nh víi Nam §Þnh, cho hé
tèng lªn B¾c Thµnh ®Ó ®¸nh thuÕ. Khi
thuyÒn trë vÒ, l¹i giao vÒ Nam §Þnh hé
tèng ra c¸c c¶ng. Mäi viÖc ®· thµnh lÖ
c¶... Tõ nay thuyÒn ®Õn cöa L¸c th× viªn
trÊn thñ xÐt hái theo lÖ råi b¸o lªn tØnh.
NÕu thuyÒn bu«n Êy muèn ë l¹i Nam
§Þnh dì hµng ®em b¸n th× xÐt râ rµng
råi ®¸nh thuÕ. NÕu hä muèn ®i Hµ Néi
th× ñy giao Hµ Néi kh¸m xÐt vµ thu
thuÕ. Khi hä vÒ, l¹i do Nam §Þnh hé
tèng ra cöa L¸c"
8
.
§èi víi c¸c n−íc l¸ng giÒng cã chung
®−êng biªn giíi, viÖc ®i l¹i bu«n b¸n
kh«ng bÞ ng¨n cÊm. §Æc biÖt, nh÷ng
ng−êi n−íc Thanh tõ ViÖt Nam sang
Ch©n L¹p kh«ng ph¶i qua thñ tôc g×,
riªng víi d©n ViÖt th× triÒu ®×nh cã qu¶n
lý b»ng giÊy tê hµnh chÝnh. S¾c lÖnh thêi
Gia Long (1808) cã ghi râ: "Phµm thuyÒn
bu«n cña ng−êi Thanh hay ng−êi Chµ Vµ
muèn ®i Nam Vang ®Ó ®æi ch¸c hµng hãa
®Òu cho, duy ng−êi Gia §Þnh ph¶i cã
b»ng cÊp cña thµnh míi ®−îc ®Õn bu«n,
tù tiÖn v−ît riªng n¬i quan tÊn th× cÊm
kh«ng cho"
9
. ViÖc qua l¹i bu«n b¸n gi÷a
n−íc ta vµ c¸c n−íc l¸ng giÒng nöa ®Çu
thÕ kû XIX chØ thùc sù bÞ gi¸n ®o¹n khi
cã nh÷ng bÊt æn ë biªn giíi trong nh÷ng
thêi ®iÓm ng¾n; cßn l¹i hoµn toµn tù do
trong khu«n khæ luËt ph¸p hai n−íc cho
phÐp. C¸c thuyÒn ng−êi Thanh, Xiªm
La, H¹ Ch©u... ®Õn bu«n b¸n ®−îc coi lµ
nh÷ng ho¹t ®éng b×nh th−êng, sö nhµ
NguyÔn th−êng kh«ng ghi l¹i. ChÝnh v×
thÕ trong sö biªn niªn kh«ng thÓ thèng
kª ®−îc (dï chØ ë møc t−¬ng ®èi) sè
l−îng qua l¹i cña c¸c lo¹i tÇu thuyÒn
nµy. Theo tµi liÖu cña Fujiuara Ruchiro,
mét thèng kª n¨m 1820 nãi r»ng mçi
n¨m cã hµng ngµn ng−êi Trung Hoa tíi
ViÖt Nam vµ tõ 30 ®Õn 40% sè ng−êi ®ã
lËp nghiÖp ë ®Êt nµy
10
. Hoa kiÒu ë ViÖt
Nam th−êng lµm c¸c nghÒ bu«n b¸n,
khai má, lµm ruéng ... nh−ng viÖc bu«n
b¸n lµ chñ yÕu.
Sè thuyÒn bu«n Trung Quèc ®Õn ViÖt
Nam th−êng xuyªn vµ rÊt nhiÒu nh−ng
chØ theo d¹ng bu«n b¸n kh«ng chÝnh
thøc hay cßn gäi lµ bu«n b¸n tiÓu ng¹ch
chø kh«ng ph¶i lµ sù trao ®æi hµng hãa
chÝnh thøc th«ng qua c¸c hiÖp ®Þnh bu«n
b¸n cña chÝnh phñ víi nhau. N¨m 1856,
Nhµ n−íc ph¶i ra lÖnh h¹n chÕ, chØ cho
sè thuyÒn cña ng−êi Thanh ®Ëu t¹i c¸c
bÕn tèi ®a lµ 12 chiÕc
11
. Cã thêi ®iÓm tµu
thuyÒn Trung Quèc chë ®Õn hµng tr¨m
ng−êi. N¨m 1834, ë Gia §Þnh cã 2 chiÕc
thuyÒn bu«n ng−êi Thanh ®Õn bu«n b¸n,
hµnh kh¸ch ®Õn t¸m, chÝn tr¨m ng−êi
12
.
§ã lµ ch−a kÓ c¸c kh¸ch th−¬ng ®i theo
®−êng biªn giíi mµ Nhµ n−íc kh«ng thÓ
kiÓm so¸t næi. Víi sè l−îng ®Þnh c− lµm
nghÒ bu«n b¸n vµ sè l−îng ng−êi th−êng
xuyªn qua l¹i trao ®æi ®«ng nh− vËy, c¸c
th−¬ng nh©n ng−êi Hoa ®· dÔ dµng chi
phèi ho¹t ®éng th−¬ng nghiÖp ë ViÖt
Nam. Hä bu«n tõ nh÷ng mÆt hµng chiÕn
l−îc nh− g¹o, gç, kim lo¹i, ®−êng, v¶i,
cho ®Õn nh÷ng mÆt hµng t¹p hãa, thuèc
men... C¸c ®Æc s¶n, tµi nguyªn cña n−íc
ChÝnh s¸ch cña triÒu NguyÔn…
53
§¹i nam kh«ng nh÷ng bÞ v¬ vÐt ®em vÒ
Trung Quèc mµ cßn trë thµnh nh÷ng
mÆt hµng bÐo bë ®Ó c¸c Hoa th−¬ng giµu
cã ®em sang c¸c n−íc ph−¬ng §«ng
kh¸c. §Çu thêi ThiÖu TrÞ, chÝnh c¸c sø
bé nhµ Thanh khi sang ViÖt Nam ®·
nhËn xÐt: "ViÖc bu«n b¸n ë An Nam hiÖn
nay hoµn toµn trong tay l¸i Trung Quèc
ë c¸c tØnh Phóc KiÕn, Qu¶ng §«ng"
13
.
Quen thuéc ®Þa h×nh phong thæ, l¹i cã
hiÓu biÕt s©u vÒ con ng−êi vµ cuéc sèng
cña ®Êt n−íc nµy, c¸c l¸i bu«n Trung
Hoa tá ra kh«n khÐo vµ th¸o v¸t khiÕn
c¸c l¸i bu«n ph−¬ng T©y ph¶i th¸n phôc
vµ nhê cËy hä lµm m«i giíi. ChÝnh nhê
®øng ë kh©u trung gian gi÷a nh÷ng
ng−êi ViÖt ch−a quen víi viÖc kinh
doanh bu«n b¸n, vµ nh÷ng l¸i bu«n
ph−¬ng T©y cÇn mua hµng nh−ng l¹i
kh«ng quen ®Þa h×nh phong thæ vµ bÞ rÊt
nhiÒu luËt lÖ cÊm ®o¸n cña chÝnh quyÒn
së t¹i, hä ®· lµm giµu mét c¸ch dÔ dµng.
Víi nh÷ng −u thÕ vÒ kinh nghiÖm vµ
tiÒn vèn, c¸c l¸i bu«n Trung Hoa ®·
kh«n khÐo t×m ra nh÷ng khe hë trong
c¸c quy ®Þnh, luËt lÖ cña nhµ NguyÔn ®Ó
thu ®−îc lîi nhuËn cao nhÊt.
VÒ phÝa triÒu ®×nh NguyÔn, víi c¸c
n−íc ph−¬ng §«ng nãi chung, nh÷ng
n−íc l¸ng giÒng l©n cËn hay mét sè n−íc
§«ng Nam ¸ h¶i ®¶o... trong quan hÖ
bu«n b¸n chÝnh s¸ch cña nhµ NguyÔn lµ
cëi më, th«ng tho¸ng. §Æc biÖt víi c¸c
Hoa th−¬ng, Nhµ n−íc ®· cã nh÷ng −u
®·i. §iÒu nµy thÓ hiÖn ë nh÷ng quy
®Þnh, luËt lÖ ®−îc níi láng, ngoµi ra c¸c
th−¬ng nh©n ng−êi Hoa cßn ®−îc h−ëng
kh¸ nhiÒu quyÒn lîi ®Æc biÖt. Nh÷ng
ng−êi Hoa ®Õn ViÖt Nam ®−îc phÐp c−
ngô nÕu cã nguyÖn väng:"Ng−êi n−íc
Thanh tù ®Õn t×nh nguyÖn l−u ë 6 tØnh
Nam Kú, hÔ ®Ých x¸c cã d©n trong bang
hay d©n Minh h−¬ng ë h¹t Êy b¶o nhËn
th× cho phÐp tró ngô ë ®Êy vµ khoan
miÔn thuÕ lÖ 3 n¨m"
14
Sau khi ®−îc
nhËp vµo c¸c bang hay Minh h−¬ng x·,
hä cã nghÜa vô vµ ®−îc h−ëng quyÒn lîi
nh− c¸c d©n téc thiÓu sè ë ViÖt Nam.
Mét thÝ dô kh¸c cho thÊy sù ph©n biÖt
®èi xö gi÷a ng−êi Thanh vµ ng−êi
ph−¬ng T©y cïng chung môc ®Ých ®Õn
ViÖt Nam bu«n b¸n. N¨m 1834, mét tµu
bu«n Anh c¸t lîi vµo cöa biÓn ThÞ N¹i
(B×nh §Þnh). Nhµ chøc tr¸ch ®−îc lÖnh
cña triÒu ®×nh ®uæi tµu ®i ngay. Lóc ®ã
trªn tµu cã mét sè ng−êi Thanh, hä xin ë
l¹i bu«n b¸n liÒn ®−îc nhµ vua chÊp
thuËn
15
.
Trong viÖc xuÊt nhËp khÈu hµng hãa,
gç quý lµ lo¹i hµng "quèc cÊm" mµ ngay
tõ nh÷ng thÕ kû tr−íc, triÒu ®×nh ®·
kh«ng cho c¸c l¸i bu«n n−íc ngoµi ®−îc
mua vÒ. Nh−ng thêi nhµ NguyÔn, c¸c l¸i
bu«n ng−êi Hoa l¹i ®−îc quyÒn mua gç
lim ®em vÒ n−íc
16
. C¸c l¸i bu«n ng−êi
Hoa cßn ®−îc phÐp mua c¸c hµng hãa lµ
s¶n vËt quý nh− sõng tª, ngµ voi víi mét
møc thuÕ võa ph¶i
17
ViÖc Nhµ n−íc cho
c¸c l¸i bu«n ng−êi Hoa mua sè ®−êng
Nhµ n−íc thu mua thõa còng lµ b»ng
chøng vÒ sù −u ®·i bëi c¸c l¸i bu«n
ph−¬ng T©y tõ khi ®Õn n−íc ta vÉn ao
−íc ®−îc tiÕp xóc trùc tiÕp víi ng−êi s¶n
xuÊt mµ kh«ng ®−îc phÐp
18
.
Häc gi¶ F. Ruchiro khi nghiªn cøu vÒ
"ChÝnh s¸ch ®èi víi d©n Trung Hoa di c−
cña c¸c triÒu ®¹i ViÖt Nam", ®· cã nhËn
xÐt: "Nhµ NguyÔn cho phÐp c¸c Hoa kiÒu
®−îc tù do trong c¸c ho¹t ®éng kinh tÕ ë
xø së nµy, cho hä ®−îc tù do xuÊt nhËp,
du lÞch vµ c− ngô. Hä cßn ®−îc hËu ®·i
h¬n chÝnh d©n ViÖt Nam vÒ vÊn ®Ò thuÕ
nghiªn cøu trung quèc
sè 6(70) - 2006
54
m¸ vµ t¹p dÞch"
19
.TriÒu ®×nh NguyÔn cßn
®Æc biÖt tin t−ëng c¸c l¸i bu«n ng−êi
Thanh khi giao tiÒn cho hä vÒ Trung
Quèc mua hµng hãa. ThuyÒn cña c¸c l¸i
bu«n Thanh nhËn ®i mua hµng cho triÒu
®×nh cßn ®−îc −u tiªn miÔn gi¶m tiÒn
thuÕ nhËp c¶ng ®èi víi c¸c hµng hãa
mang theo. ChØ dô cña vua Tù §øc n¨m
1848 cho phÐp c¸c thuyÒn bu«n ng−êi
Thanh ®i mua hµng hãa cho triÒu ®×nh,
khi ®Õn bu«n b¸n ®−îc miÔn gi¶m thuÕ
theo tØ lÖ nh− trong b¶ng.
Tû lÖ gi¶m thuÕ cho c¸c thuyÒn bu«n ng−êi Thanh mua hµng cho triÒu ®×nh
NhËn lÜnh sè tiÒn TØ lÖ miÔn gi¶m
2.500 quan tiÒn 4/10
4.000 quan tiÒn 6/10
6.000 quan tiÒn 7/10
Trªn 6.000 quan tiÒn MiÔn hoµn toµn
Sè liÖu rót ra tõ Kh©m ®Þnh §¹i Nam héi ®iÓn sù lÖ, T 4, tr. 433
Ph¶i ch¨ng vua quan nhµ NguyÔn
kh«ng nh×n thÊy mèi h¹i cña n¹n Hoa
th−¬ng? Sù thùc kh«ng ph¶i nh− vËy.
Minh M¹ng ®· tõng kinh sî khi ®äc trªn
b¸o Kinh sao cña ng−êi Thanh thÊy sè
l−îng b¹c mµ c¸c th−¬ng gia Trung Quèc
mang vÒ qu¸ lín. C¸c ®êi vua NguyÔn
®Òu cã nh÷ng chØ dô ®èi phã víi sù lòng
®o¹n kinh tÕ cña ng−êi Hoa nh− lµm
hµng gi¶, mang tiÒn gi¶ tõ Trung Quèc
sang, g©y lén xén ë bÕn c¶ng, n©ng gi¸
hµng hãa v.v... song th−êng lµ bÞ ®éng
gi¶i quyÕt nh÷ng vô viÖc ®· x¶y ra chø
kh«ng nghÜ nhiÒu ®Õn sù ng¨n ngõa mét
c¸ch chñ ®éng. C¸c chÝnh s¸ch còng nh−
th¸i ®é cô thÓ cña nhµ NguyÔn víi c¸c
th−¬ng nh©n ng−êi Hoa xuÊt ph¸t tõ
nÒn t¶ng cña chÝnh s¸ch ngo¹i giao hßa
hiÕu víi c¸c n−íc l¸ng giÒng vµ c¸c n−íc
vïng §«ng Nam ¸ nãi chung, bªn c¹nh
®ã cßn cã nh÷ng nguyªn nh©n mang tÝnh
chÊt chÝnh trÞ vµ kinh tÕ.
N−íc Thanh lµ n−íc l©n bang khæng
lå, cã chung ®−êng biªn giíi phÝa B¾c víi
ViÖt Nam, cã nhiÒu g¾n bã còng nh−
xung ®ét trong lÞch sö tån t¹i l©u dµi...
nªn trong chÝnh s¸ch ngo¹i giao vµ ngo¹i
th−¬ng cña c¸c triÒu ®¹i ViÖt Nam ®Òu
cã nh÷ng ®iÓm ®Æc biÖt. Tõ thÕ kû XIX,
nhµ Thanh ë Trung Quèc ®· suy yÕu,
m©u thuÉn néi bé gay g¾t. T×nh h×nh
trong n−íc kh«ng æn ®Þnh ®· khiÕn
chÝnh quyÒn Thanh kh«ng cã ®ñ ®iÒu
kiÖn ®Ó tiÕn hµnh c¸c cuéc chiÕn tranh
x©m l−îc nh− nhiÒu thÕ kû tr−íc. §èi víi
c¸c n−íc phong kiÕn phÝa Nam, nhµ
Thanh vÉn kh«ng tõ bá th¸i ®é "n−íc
lín", song ®· cã mét s¸ch l−îc ngo¹i giao
mÒm dÎo h¬n. Thùc chÊt nhµ Thanh
kh«ng mong g× h¬n lµ c¸c n−íc nµy vÉn
gi÷ chÕ ®é triÒu cèng, thÇn phôc. Nh−
vËy, ë nöa ®Çu thÕ kû XIX, nguy c¬ bÞ
ph−¬ng B¾c x©m l−îc víi n−íc ta kh«ng
ph¶i lµ vÊn ®Ò cÇn lo l¾ng. Nhµ NguyÔn
lóc nµy lµ mét Nhµ n−íc qu©n chñ tËp