Tỷ Suất Lợi Nhuận: Chương II

72 phÇn thø nhÊt. - sù chuyÓn hãa gi¸ trÞ thÆng d... Ch¬ng II. - tû suÊt lîi nhuËn 73

ch¬ng II

tû suÊt lîi nhuËn

C«ng thøc chung cña t b¶n lµ T - H - T' nghÜa lµ ngêi ta nÐm vµo

trong lu th«ng mét lîng gi¸ trÞ ®Ó rót tõ trong lu th«ng ra mét lîng gi¸

trÞ lín h¬n. Qu¸ tr×nh s¶n sinh ra lîng gi¸ trÞ lín h¬n Êy, chÝnh lµ s¶n

xuÊt t b¶n chñ nghÜa; qu¸ tr×nh thùc hiÖn lîng gi¸ trÞ lín h¬n Êy,

chÝnh lµ lu th«ng cña t b¶n. Nhµ t b¶n s¶n xuÊt hµng hãa kh«ng ph¶i

v× b¶n th©n hµng hãa, còng kh«ng ph¶i v× gi¸ trÞ sö dông cña hµng

hãa hay v× sù tiªu dïng c¸ nh©n cña h¾n. S¶n phÈm mµ nhµ t b¶n

thËt sù quan t©m ®Õn kh«ng ph¶i lµ b¶n th©n c¸i s¶n phÈm cô thÓ,

mµ lµ phÇn gi¸ trÞ d«i ra cña s¶n phÈm so víi gi¸ trÞ cña t b¶n ®· tiªu

dïng ®Ó s¶n xuÊt ra nã. Nhµ t b¶n øng tríc toµn bé t b¶n mµ kh«ng

chó ý ®Õn t¸c dông kh¸c nhau cña c¸c bé phËn cÊu thµnh cña t b¶n

®ã trong viÖc s¶n xuÊt ra gi¸ trÞ thÆng d. H¾n øng ra tÊt c¶ mäi bé

phËn cÊu thµnh Êy mét c¸ch gièng nhau nh»m môc ®Ých kh«ng nh÷ng

lµ ®Ó t¸i s¶n xuÊt sè t b¶n ®· øng ra, mµ lµ ®Ó s¶n xuÊt mét gi¸ trÞ

d«i ra so víi t b¶n Êy. Gi¸ trÞ cña t b¶n kh¶ biÕn mµ h¾n øng ra, h¾n

chØ cã thÓ chuyÓn hãa thµnh mét gi¸ trÞ lín h¬n b»ng c¸ch ®em trao

®æi lÊy lao ®éng sèng, b»ng c¸ch bãc lét lao ®éng sèng. Nhng h¾n

chØ cã thÓ bãc lét ®îc lao ®éng b»ng c¸ch ®ång thêi còng øng lu«n ra

nh÷ng ®iÒu kiÖn ®Ó thùc hiÖn lao ®éng Êy: t liÖu lao ®éng vµ ®èi

tîng lao ®éng, m¸y mãc vµ nguyªn liÖu, nghÜa lµ b»ng c¸ch chuyÓn

hãa mét tæng sè gi¸ trÞ, mµ h¾n cã ®îc thµnh nh÷ng ®iÒu kiÖn s¶n

xuÊt; còng nh, nãi chung, së dÜ h¾n lµ nhµ t b¶n, së dÜ h¾n cã thÓ

b¾t tay vµo qu¸ tr×nh bãc lét lao ®éng, chØ v× víi t c¸ch lµ ngêi

së h÷u nh÷ng ®iÒu kiÖn lao ®éng, h¾n ®èi lËp víi c«ng nh©n lµ ngêi

chØ cã søc lao ®éng cña m×nh mµ th«i. ë trªn, trong quyÓn I18, chóng

ta ®· thÊy r»ng chÝnh c¸i t×nh tr¹ng nh÷ng t liÖu s¶n xuÊt Êy thuéc

vÒ nh÷ng kÎ kh«ng lao ®éng, ®· lµm cho c«ng nh©n ph¶i trë thµnh ng-

êi lµm thuª vµ kÎ kh«ng lao ®éng trë thµnh nhµ t b¶n.

Nhµ t b¶n ch¼ng cÇn biÕt r»ng h¾n øng t b¶n bÊt biÕn ®Ó rót l·i

ra tõ t b¶n kh¶ biÕn, hay lµ h¾n øng t b¶n kh¶ biÕn ®Ó lµm cho t b¶n

bÊt biÕn t¨ng thªm gi¸ trÞ; h¾n ch¼ng cÇn biÕt r»ng h¾n chi tiÒn ra

®Ó tr¶ tiÒn c«ng lµ nh»m lµm cho m¸y mãc vµ nguyªn liÖu t¨ng thªm

gi¸ trÞ, hay lµ øng tiÒn ra díi h×nh thøc m¸y mãc vµ nguyªn liÖu ®Ó cã

thÓ bãc lét lao ®éng. MÆc dÇu chØ cã bé phËn kh¶ biÕn cña t b¶n lµ

t¹o ra gi¸ trÞ thÆng d, nhng bé phËn kh¶ biÕn chØ lµm ®îc nh vËy víi

®iÒu kiÖn lµ nh÷ng bé phËn kh¸c, tøc lµ nh÷ng ®iÒu kiÖn s¶n xuÊt

cÇn thiÕt cho lao ®éng, còng ®îc øng ra. V× nhµ t b¶n chØ cã thÓ bãc

lét ®îc lao ®éng b»ng c¸ch øng tríc t b¶n bÊt biÕn vµ chØ cã thÓ lµm

cho t b¶n bÊt biÕn t¨ng thªm gi¸ trÞ b»ng c¸ch øng tríc t b¶n kh¶ biÕn,

nªn trong t tëng cña h¾n, c¶ hai lo¹i t b¶n Êy ®Òu nhËp côc lµm mét.

Ên tîng nµy l¹i cµng s©u s¾c, v× møc l·i thùc tÕ cña h¾n kh«ng ph¶i

do tû sè gi÷a tiÒn l·i ®ã víi t b¶n kh¶ biÕn quyÕt ®Þnh, mµ do tû sè

gi÷a tiÒn l·i ®ã víi toµn bé t b¶n quyÕt ®Þnh, kh«ng ph¶i do tû suÊt

gi¸ trÞ thÆng d quyÕt ®Þnh, mµ do tû suÊt lîi nhuËn quyÕt ®Þnh, - tû

suÊt lîi nhuËn nµy, nh chóng ta sÏ thÊy, cã thÓ vÉn y nguyªn nh thÕ,

nhng l¹i biÓu thÞ nh÷ng tû suÊt gi¸ trÞ thÆng d kh¸c nhau.

Chi phÝ s¶n xuÊt cña s¶n phÈm gåm tÊt c¶ nh÷ng yÕu tè gi¸ trÞ cña

nã mµ nhµ t b¶n ®· bá tiÒn ra tr¶, hay ®· nÐm vµo s¶n xuÊt mét vËt

ngang gi¸ ®Ó bï vµo. Muèn cho t b¶n ®îc duy tr× mét c¸ch gi¶n ®¬n,

hay ®îc t¸i s¶n xuÊt víi sè lîng y nguyªn nh cò, th× ph¶i thu l¹i ®îc

nh÷ng chi phÝ Êy.

Gi¸ trÞ chøa ®ùng trong hµng hãa b»ng thêi gian lao ®éng cÇn

thiÕt ®Ó chÕ t¹o ra hµng hãa ®ã, vµ tæng sè thêi gian lao ®éng nµy

bao gåm lao ®éng ®îc tr¶ c«ng vµ lao ®éng kh«ng ®îc tr¶ c«ng. Ngîc

l¹i, ®èi víi nhµ t b¶n th× chi phÝ s¶n xuÊt hµng hãa chØ bao gåm bé

phËn lao ®éng ®· vËt hãa trong hµng hãa mµ h¾n ®· tr¶ c«ng. Lao

®éng thÆng d chøa ®ùng trong hµng hãa kh«ng tæn phÝ g× cho nhµ t

b¶n c¶, mÆc dÇu nã còng lµm cho ngêi c«ng nh©n ph¶i tèn kÐm lao

®éng nh phÇn lao ®éng ®îc tr¶ c«ng, vµ mÆc dÇu gièng nh phÇn lao

®éng ®îc tr¶ c«ng nµy, lao ®éng thÆng d còng s¸ng t¹o ra gi¸ trÞ vµ

nhËp vµo hµng hãa víi t c¸ch lµ mét yÕu tè s¸ng t¹o ra gi¸ trÞ. Lîi

72 phÇn thø nhÊt. - sù chuyÓn hãa gi¸ trÞ thÆng d... Ch¬ng II. - tû suÊt lîi nhuËn 73

nhuËn mµ nhµ t b¶n thu ®îc lµ do chç h¾n b¸n mét c¸i mµ h¾n ®·

kh«ng ph¶i tr¶ tiÒn. Gi¸ trÞ thÆng d, resp1* lîi nhuËn, chÝnh lµ phÇn

gi¸ trÞ d«i ra Êy cña gi¸ trÞ hµng hãa so víi chi phÝ s¶n xuÊt cña nã,

nghÜa lµ phÇn d«i ra cña tæng sè lîng lao ®éng chøa ®ùng trong hµng

hãa so víi sè lîng lao ®éng ®îc tr¶ c«ng chøa ®ùng trong hµng hãa. Nh

vËy, dï cho nã b¾t nguån tõ ®©u ch¨ng n÷a, gi¸ trÞ thÆng d còng vÉn

lµ mét phÇn d«i ra so víi tæng t b¶n ®· øng tríc. VËy tû sè gi÷a phÇn

d«i ra Êy víi tæng t b¶n biÓu thÞ b»ng ph©n sè trong ®ã C chØ tæng t

b¶n. Nh vËy chóng ta cã tû suÊt lîi nhuËn + kh¸c víi tû suÊt gi¸ trÞ

thÆng d .

Tû sè gi÷a gi¸ trÞ thÆng d vµ t b¶n kh¶ biÕn gäi lµ tû suÊt gi¸

trÞ thÆng d; tû sè gi÷a gi¸ trÞ thÆng d vµ tæng t b¶n gäi lµ tû suÊt

lîi nhuËn. §ã lµ hai c¸ch ®o lêng kh¸c nhau ®èi víi cïng mét lîng,

chóng biÓu thÞ hai tû lÖ hay hai tû sè kh¸c nhau cña cïng mét lîng,

do dïng thíc ®o kh¸c nhau.

CÇn ph¶i xuÊt ph¸t tõ sù chuyÓn hãa tû suÊt gi¸ trÞ thÆng d

thµnh tû suÊt lîi nhuËn ®Ó suy ra sù chuyÓn hãa gi¸ trÞ thÆng d

thµnh lîi nhuËn, chø kh«ng ph¶i lµ ngîc l¹i. Vµ thËt vËy, vÒ mÆt

lÞch sö, ®iÓm xuÊt ph¸t lµ tû suÊt lîi nhuËn. Gi¸ trÞ thÆng d vµ tû

suÊt gi¸ trÞ thÆng d lµ mét c¸i g× t¬ng ®èi kh«ng thÓ nh×n thÊy ®-

îc, lµ ®iÓm c¨n b¶n cÇn ph¶i nghiªn cøu, lµm cho s¸ng tá ra, trong

khi ®ã th× tû suÊt lîi nhuËn, vµ do ®ã, c¸i h×nh th¸i gi¸ trÞ thÆng

d lµ lîi nhuËn, l¹i lé ra ë bÒ mÆt cña c¸c hiÖn tîng.

Cßn ®èi víi nhµ t b¶n c¸ biÖt, th× râ rµng lµ viÖc duy nhÊt mµ

h¾n quan t©m chÝnh lµ c¸i tû sè gi÷a gi¸ trÞ thÆng d, hay phÇn gi¸

trÞ d«i ra mµ h¾n thu ®îc khi b¸n hµng hãa cña h¾n, víi tæng t b¶n

mµ h¾n ®· øng ra ®Ó s¶n xuÊt hµng hãa; tr¸i l¹i, tû sè ®Ých x¸c gi÷a

c¸i phÇn d«i ra Êy víi c¸c bé phËn riªng biÖt cña t b¶n, vµ mèi quan

hÖ bªn trong c¸i phÇn d«i ra Êy víi nh÷ng bé phËn nµy, th× kh«ng

nh÷ng h¾n kh«ng quan t©m ®Õn mét chót nµo, mµ chÝnh h¾n l¹i

cßn cã lîi trong viÖc th¶ ra mét tÊm mµn khãi ®Ó che ®Ëy c¸i tû sè

®Ých x¸c Êy vµ mèi quan hÖ bªn trong Êy.

1* - respective: hay lµ

MÆc dï phÇn d«i ra cña gi¸ trÞ - hµng hãa so víi chi phÝ s¶n xuÊt

lµ do qu¸ tr×nh s¶n xuÊt trùc tiÕp sinh ra, nhng nã chØ ®îc thùc hiÖn

trong qu¸ tr×nh lu th«ng mµ th«i; sù viÖc l¹i cµng dÔ cã vÎ nh lµ nã

do qu¸ tr×nh lu th«ng sinh ra, v× trªn thùc tÕ, trong c¹nh tranh, trªn thÞ

trêng thùc tÕ, sù thùc hiÖn ®îc hay kh«ng thùc hiÖn ®îc phÇn d«i ra

Êy vµ thùc hiÖn ®Õn møc ®é nµo, ®iÒu Êy tïy thuéc vµo nh÷ng

®iÒu kiÖn cña thÞ trêng. ë ®©y, bÊt tÊt ph¶i gi¶i thÝch r»ng, khi

ngêi ta b¸n mét hµng hãa cao h¬n hay thÊp h¬n gi¸ trÞ cña nã, th× nh

thÕ lµ chØ x¶y ra mét sù ph©n phèi kh¸c vÒ gi¸ trÞ thÆng d th«i, mµ

sù ph©n phèi kh¸c nµy, - tøc lµ sù thay ®æi c¸i tû sè theo ®ã nh÷ng

ngêi kh¸c nhau ph©n chia gi¸ trÞ thÆng d, - kh«ng hÒ lµm thay ®æi

lîng còng nh b¶n chÊt cña gi¸ trÞ thÆng d Êy. Trong qu¸ tr×nh lu

th«ng thËt sù, kh«ng ph¶i chØ diÔn ra nh÷ng sù chuyÓn hãa mµ

chóng ta ®· nghiªn cøu ë quyÓn II; nh÷ng sù chuyÓn hãa Êy ¨n khíp

víi sù c¹nh tranh thùc tÕ, víi viÖc mua vµ b¸n c¸c hµng hãa cao h¬n

hay thÊp h¬n gi¸ trÞ cña chóng, thµnh thö ®èi víi nhµ t b¶n c¸ biÖt,

gi¸ trÞ thÆng d mµ b¶n th©n h¾n thùc hiÖn ®îc võa do nh÷ng sù lõa

bÞp lÉn nhau, l¹i võa do sù bãc lét trùc tiÕp lao ®éng quyÕt ®Þnh.

Trong qu¸ tr×nh lu th«ng, bªn c¹nh thêi gian lao ®éng cßn cã thêi

gian lu th«ng, nã giíi h¹n khèi lîng gi¸ trÞ thÆng d cã thÓ thùc hiÖn

®îc trong mét kho¶ng thêi gian nhÊt ®Þnh. Nh÷ng nh©n tè kh¸c ph¸t

sinh tõ lu th«ng, còng cã ¶nh hëng quyÕt ®Þnh tíi qu¸ tr×nh s¶n xuÊt

trùc tiÕp. C¶ hai qu¸ tr×nh - qu¸ tr×nh s¶n xuÊt trùc tiÕp vµ qu¸ tr×nh

lu th«ng - lu«n lu«n chuyÓn hãa lÉn nhau, x©m nhËp lÉn nhau, do

®ã còng kh«ng ngõng xãa mê nh÷ng sù kh¸c biÖt ®Æc thï gi÷a chóng

víi nhau. Nh chóng t«i ®· tõng v¹ch ra, sù s¶n xuÊt ra gi¸ trÞ thÆng d,

còng nh sù s¶n xuÊt ra gi¸ trÞ nãi chung, ®Òu cã nh÷ng tÝnh quy

®Þnh míi trong qu¸ tr×nh lu th«ng; t b¶n ®i qua c¸i vßng chuyÓn hãa

cña nã; cuèi cïng, cã thÓ nãi lµ nã chuyÓn tõ ®êi sèng h÷u c¬ néi t¹i

cña nã sang nh÷ng ®iÒu kiÖn tån t¹i bªn ngoµi; b©y giê kh«ng ph¶i

lµ t b¶n vµ lao ®éng ®èi lËp víi nhau n÷a, mµ mét mÆt lµ t b¶n ®èi

lËp víi t b¶n, vµ mÆt kh¸c, lµ nh÷ng c¸ nh©n ®èi lËp víi nhau, chØ

®¬n thuÇn víi t c¸ch lµ ngêi mua vµ ngêi b¸n. Thêi gian lu th«ng vµ

thêi gian lao ®éng giao nhau trªn con ®êng ®i cña chóng, vµ nh vËy

72 phÇn thø nhÊt. - sù chuyÓn hãa gi¸ trÞ thÆng d... Ch¬ng II. - tû suÊt lîi nhuËn 73

th× cã vÎ lµ c¶ hai ®Òu cïng quyÕt ®Þnh gi¸ trÞ thÆng d nh nhau c¶;

h×nh th¸i ban ®Çu díi ®ã t b¶n vµ lao ®éng lµm thuª ®èi lËp nhau,

bÞ che lÊp ®i bëi sù can thiÖp cña nh÷ng mèi quan hÖ cã vÎ nh ®éc

lËp víi h×nh th¸i ®ã; cßn b¶n th©n gi¸ trÞ thÆng d th× kh«ng cßn

biÓu hiÖn ra lµ s¶n phÈm cña sù cíp ®o¹t thêi gian lao ®éng, mµ lµ

phÇn d«i ra cña gi¸ b¸n hµng hãa so víi chi phÝ s¶n xuÊt cña nã; do

®ã, chi phÝ s¶n xuÊt cña hµng hãa thêng dÔ biÓu hiÖn ra lµ gi¸ trÞ

thËt sù (valeur intrinsÌque) cña hµng hãa, thµnh thö lîi nhuËn biÓu

hiÖn ra lµ phÇn d«i ra cña gi¸ b¸n hµng hãa so víi gi¸ trÞ néi t¹i cña

chóng.

ThËt ra, trong qu¸ tr×nh s¶n xuÊt trùc tiÕp, b¶n chÊt cña gi¸ trÞ

thÆng d lu«n lu«n lé ra trong ý thøc cña nhµ t b¶n, nh viÖc h¾n thÌm

kh¸t muèn chiÕm ®o¹t thêi gian lao ®éng cña ngêi kh¸c, v.v. ®· chØ

râ cho ta thÊy ®iÒu ®ã khi chóng ta nghiªn cøu gi¸ trÞ thÆng d. Nhng,

thø nhÊt, b¶n th©n qu¸ tr×nh s¶n xuÊt trùc tiÕp chØ lµ mét giai ®o¹n

nhÊt thêi, nã kh«ng ngõng chuyÓn sang qu¸ tr×nh lu th«ng, còng nh

qu¸ tr×nh lu th«ng kh«ng ngõng chuyÓn sang qu¸ tr×nh s¶n xuÊt trùc

tiÕp, thµnh thö c¸i ®iÒu mµ ngêi ta c¶m thÊy Ýt nhiÒu lê mê trong

qu¸ tr×nh s¶n xuÊt vÒ nguån gèc cña tiÒn lêi thùc hiÖn ®îc trong qu¸

tr×nh ®ã, nghÜa lµ vÒ b¶n chÊt cña gi¸ trÞ thÆng d, th× nhiÒu l¾m

còng chØ thÓ hiÖn ra nh mét nh©n tè chÝnh ®¸ng bªn c¹nh c¸i quan

niÖm cho r»ng phÇn d«i ra mµ ngêi ta thùc hiÖn ®îc lµ do mét cuéc

vËn ®éng kh«ng cã liªn quan g× tíi qu¸ tr×nh s¶n xuÊt ®Î ra, tøc lµ nã

b¾t nguån tõ b¶n th©n sù lu th«ng vµ thuéc vÒ t b¶n, kh«ng cã liªn

quan g× víi nh÷ng quan hÖ gi÷a t b¶n víi lao ®éng. Kh«ng ph¶i ngÉu

nhiªn mµ ngay c¶ nh÷ng nhµ kinh tÕ häc ®¬ng thêi nh Ram-x©y,

Man-tót, Xª-ni-o, T«-ren-x¬, v.v. ®· ®a ra nh÷ng hiÖn tîng Êy cña lu

th«ng ®Ó chøng minh r»ng t b¶n, - víi sù tån t¹i thuÇn tóy vËt chÊt

cña nã, ®éc lËp víi nh÷ng quan hÖ x· héi cña nã ®èi víi lao ®éng, tøc

nh÷ng quan hÖ x· héi ®· lµm cho t b¶n trë thµnh t b¶n, - lµ mét nguån

®éc lËp sinh ra gi¸ trÞ thÆng d, tån t¹i song song víi lao ®éng vµ ®éc

lËp víi lao ®éng. Thø hai, ë môc c¸c chi phÝ, trong ®ã tiÒn c«ng ® îc

xÕp cïng víi gi¸ c¶ nguyªn liÖu, tiÒn khÊu hao m¸y mãc, v.v., th×

h×nh nh sù bãp nÆn lao ®éng kh«ng c«ng chØ lµ mét sù tiÕt kiÖm

thùc hiÖn ®îc khi tr¶ tiÒn cho mét trong nh÷ng kho¶n cÊu thµnh chi

phÝ s¶n xuÊt Êy, chØ lµ viÖc tr¶ mét sè tiÒn Ýt h¬n cho mét sè lîng

lao ®éng nhÊt ®Þnh: sù tiÕt kiÖm Êy gièng nh sù tiÕt kiÖm thùc

hiÖn ®îc khi mua nguyªn liÖu rÎ tiÒn hay gi¶m bít sù hao mßn cña

m¸y mãc. Nh vËy lµ sù bãp nÆn lao ®éng thÆng d ®· mÊt tÝnh chÊt

®Æc thï cña nã; quan hÖ ®Æc thï cña nã víi gi¸ trÞ thÆng d bÞ xãa

mê ®i vµ viÖc biÓu hiÖn gi¸ trÞ søc lao ®éng díi h×nh th¸i tiÒn c«ng

®· lµm cho viÖc bãp nÆn Êy ®îc thuËn lîi vµ dÔ dµng h¬n rÊt

nhiÒu, nh chóng ta ®· v¹ch râ trong "T b¶n", quyÓn I, phÇn thø s¸u19.

V× tÊt c¶ c¸c yÕu tè cña t b¶n ®Òu cïng cã vÎ lµ nguån sinh ra gi¸

trÞ d (lîi nhuËn), nªn quan hÖ t b¶n chñ nghÜa ®· bÞ thÇn bÝ hãa.

Nhng c¸i c¸ch ®em gi¸ trÞ thÆng d chuyÓn hãa thµnh lîi nhuËn

th«ng qua tû suÊt lîi nhuËn, chØ lµ sù ph¸t triÓn cña viÖc ®¶o ng îc

chñ ®Ò vµ kh¸ch thÓ ®· diÔn ra ngay tõ trong qu¸ tr×nh s¶n xuÊt.

Ngay ë ®Êy chóng ta ®· thÊy tÊt c¶ mäi søc s¶n xuÊt chñ quan cña

lao ®éng biÓu hiÖn thµnh nh÷ng søc s¶n xuÊt cña t b¶n20. Mét mÆt,

gi¸ trÞ, lao ®éng qu¸ khø, chi phèi lao ®éng sèng, ®îc nh©n c¸ch hãa

trong nhµ t b¶n; mÆt kh¸c, ngêi c«ng nh©n, tr¸i l¹i, chØ biÓu hiÖn

thµnh søc lao ®éng - thµnh mét vËt, mét hµng hãa. Sù ®¶o lén Êy,

ngay tõ trong quan hÖ s¶n xuÊt gi¶n ®¬n, tÊt nhiªn ®· ®Î ra mét quan

niÖm sai l¹c t¬ng øng, mét ý thøc kh«ng ®óng, ý thøc nµy, th«ng qua

nh÷ng sù chuyÓn hãa vµ nh÷ng sù biÕn ®æi cña b¶n th©n qu¸ tr×nh l-

u th«ng, l¹i cßn ph¸t triÓn thªm n÷a.

Nh trêng ph¸i Ri-c¸c-®« cho ta thÊy, ý ®å muèn trùc tiÕp biÓu

hiÖn nh÷ng quy luËt vÒ tû suÊt lîi nhuËn thµnh nh÷ng quy luËt vÒ

tû suÊt gi¸ trÞ thÆng d, hay ngîc l¹i, lµ hoµn toµn sai lÇm. Cè nhiªn,

trong ®Çu ãc cña nhµ t b¶n, gi÷a hai lo¹i quy luËt Êy kh«ng cã sù

kh¸c nhau. Trong biÓu thøc , gi¸ trÞ thÆng d ®îc ®em so víi gi¸ trÞ

cña toµn bé t b¶n øng tríc ®Ó s¶n xuÊt ra nã, vµ mét phÇn t b¶n Êy bÞ

tiªu dïng hÕt trong s¶n xuÊt Êy, phÇn cßn l¹i th× chØ ®îc ®em sö

dông vµo s¶n xuÊt th«i. ThËt ra, tû sè biÓu thÞ møc ®é t¨ng thªm gi¸

trÞ cña toµn bé t b¶n øng tríc; nghÜa lµ nÕu ®îc xÐt mét c¸ch phï hîp

víi mèi liªn hÖ néi t¹i, c¨n b¶n, vµ víi b¶n chÊt cña gi¸ trÞ thÆng d,

th× tû sè Êy nãi lªn mèi quan hÖ gi÷a lîng biÕn ®æi cña t b¶n kh¶

72 phÇn thø nhÊt. - sù chuyÓn hãa gi¸ trÞ thÆng d... Ch¬ng II. - tû suÊt lîi nhuËn 73

biÕn víi lîng cña tæng t b¶n øng ra.

Tù b¶n th©n nã, lîng gi¸ trÞ cña tæng t b¶n kh«ng cã quan hÖ néi t¹i

g× víi lîng cña gi¸ trÞ thÆng d, Ýt ra còng kh«ng cã quan hÖ trùc tiÕp.

Cø xÐt nh÷ng yÕu tè vËt chÊt cña nã th× sè tæng t b¶n ®· trõ t b¶n kh¶

biÕn ®i råi, - tøc lµ t b¶n bÊt biÕn, - lµ gåm cã nh÷ng ®iÒu kiÖn vËt

chÊt cÇn thiÕt ®Ó cho lao ®éng ®îc thùc hiÖn, tøc lµ gåm t liÖu lao

®éng vµ vËt liÖu lao ®éng. Muèn cho mét sè lîng lao ®éng nhÊt ®Þnh

thùc hiÖn thµnh hµng hãa, vµ do ®ã muèn s¸ng t¹o ra gi¸ trÞ, th× cÇn

ph¶i cã mét sè lîng vËt liÖu lao ®éng vµ t liÖu lao ®éng nhÊt ®Þnh. Tïy

theo tÝnh chÊt ®Æc thï cña lao ®éng bá thªm vµo, mµ h×nh thµnh mét

tû lÖ kü thuËt nhÊt ®Þnh gi÷a khèi lîng lao ®éng vµ khèi lîng t liÖu s¶n

xuÊt mµ lao ®éng sèng Êy ph¶i céng thªm vµo. Nh vËy, mét tû lÖ nhÊt

®Þnh lao ®éng vµ khèi lîng gi÷a khèi lîng t liÖu s¶n xuÊt mµ lao ®éng

sèng Êy ph¶i céng thªm vµo. Nh vËy, mét tû lÖ nhÊt ®Þnh còng ®îc

h×nh thµnh gi÷a khèi lîng gi¸ trÞ thÆng d hay lao ®éng thÆng d vµ khèi

lîng t liÖu s¶n xuÊt. Ch¼ng h¹n, nÕu lao ®éng cÇn thiÕt ®Ó s¶n xuÊt ra

tiÒn c«ng lµ s¸u giê mçi ngµy, th× c«ng nh©n ph¶i lµm viÖc mêi hai giê,

®Ó lµm ra s¸u giê lao ®éng thÆng d vµ s¶n xuÊt ra mét gi¸ trÞ thÆng d lµ

100%. Trong mêi hai giê Êy, anh ta tiªu hao t liÖu s¶n xuÊt nhiÒu gÊp

®«i so víi s¸u giê. Nhng viÖc ®ã hoµn toµn kh«ng lËp nªn mét mèi quan

hÖ trùc tiÕp nµo gi÷a gi¸ trÞ thÆng d mµ anh ta thªm vµo trong s¸u giê,

víi gi¸ trÞ cña nh÷ng t liÖu s¶n xuÊt ®· tiªu dïng trong s¸u giê Êy, hay

ngay c¶ trong mêi hai giê Êy. ë ®©y, gi¸ trÞ Êy hoµn toµn kh«ng quan

träng g× c¶; chØ cã khèi lîng cÇn thiÕt vÒ mÆt kü thuËt lµ cÇn chó ý

th«i. Dï nh÷ng nguyªn liÖu hay t liÖu lao ®éng ®¾t hay rÎ, ®iÒu ®ã

hoµn toµn kh«ng quan träng, miÔn lµ nh÷ng thø ®ã cã gi¸ trÞ sö dông

cÇn thiÕt vµ cã theo tû lÖ mµ kü thuËt ®· quy ®Þnh, so víi lao ®éng

sèng mµ chóng ph¶i thu hót. NÕu t«i biÕt r»ng x pao b«ng ®îc kÐo

thµnh sîi trong mét giê vµ nÕu sè b«ng ®ã trÞ gi¸ a si-linh, th× cè

nhiªn t«i còng biÕt ®îc r»ng trong mêi hai giê sÏ kÐo ®îc 12 x pao

b«ng = 12 a si-linh, vµ lóc ®ã t«i cã thÓ tÝnh ra tû lÖ gi÷a gi¸ trÞ

thÆng d víi gi¸ trÞ cña 12 pao Êy, còng nh víi gi¸ trÞ cña 6. Nhng tû

lÖ gi÷a lao ®éng sèng víi gi¸ trÞ cña c¸c t liÖu s¶n xuÊt chØ ®îc ®a

vµo trong bµi tÝnh Êy trong chõng mùc mµ a si-linh dïng ®Ó chØ x

pao b«ng: v× mét lîng b«ng nhÊt ®Þnh cã mét gi¸ c¶ nhÊt ®Þnh, nªn

ngîc l¹i, mét gi¸ c¶ nhÊt ®Þnh cã thÓ dïng ®Ó chØ mét lîng b«ng

nhÊt ®Þnh, chõng nµo gi¸ b«ng kh«ng thay ®æi. NÕu t«i biÕt r»ng

lµm viÖc mêi hai giê, tøc lµ t«i ph¶i chuÈn bÞ b«ng s½n sµng cho m-

êi hai giê, vµ nÕu t«i biÕt gi¸ c¶ cña sè lîng b«ng cÇn dïng cho mêi

hai giê ®ã, th× th«ng qua con ®êng vßng Êy, lËp ®îc mèi quan hÖ

gi÷a gi¸ b«ng (víi t c¸ch lµ chØ sè cña lîng cÇn thiÕt) vµ gi¸ trÞ

thÆng d. Nhng ngîc l¹i, tõ gi¸ c¶ nguyªn liÖu, kh«ng bao giê t«i cã

thÓ tÝnh ra ®îc khèi lîng b«ng cã thÓ kÐo thµnh sîi ch¼ng h¹n trong

mét giê, chø kh«ng ph¶i lµ trong s¸u giê. Nh vËy lµ kh«ng cã mét mèi

quan hÖ néi t¹i, tÊt yÕu nµo gi÷a gi¸ trÞ cña t b¶n bÊt biÕn vµ gi¸ trÞ

thÆng d, vµ do ®ã còng kh«ng cã mét quan hÖ tû lÖ néi t¹i, tÊt yÕu

nµo gi÷a gi¸ trÞ cña tæng t b¶n (= c + v) vµ gi¸ trÞ thÆng d.

Khi ngêi ta biÕt tû suÊt gi¸ trÞ thÆng d vµ lîng cña nã råi, th× tû

suÊt lîi nhuËn kh«ng biÓu thÞ mét c¸i g× kh¸c ngoµi c¸i thùc tÕ cña nã,

tøc lµ biÓu thÞ mét thø thíc kh¸c dïng ®Ó ®o lêng gi¸ trÞ thÆng d, ®o

gi¸ trÞ thÆng d b»ng gi¸ trÞ cña toµn bé t b¶n, chø kh«ng ph¶i b»ng gi¸

trÞ cña c¸i bé phËn t b¶n do ®îc ®æi víi lao ®éng mµ trùc tiÕp sinh ra

gi¸ trÞ thÆng d. Nhng trong thùc tÕ (nghÜa lµ trong c¸i thÕ giíi c¸c

hiÖn tîng), t×nh h×nh ®· diÔn ra ngîc l¹i. Ngêi ta biÕt gi¸ trÞ thÆng d

lµ bao nhiªu, nhng biÕt nã díi h×nh th¸i lµ sè d«i ra cña gi¸ b¸n hµng

mµ cã th× vÉn lµ mét ®iÒu bÝ Èn: do bãc lét lao ®éng trong qu¸ tr×nh

s¶n xuÊt, do lõa bÞp nh÷ng ngêi mua, trong qu¸ tr×nh lu th«ng, hay lµ

do c¶ hai viÖc ®ã? Ngoµi ra, ngêi ta cßn biÕt tû sè gi÷a sè d«i ra Êy vµ

gi¸ trÞ cña toµn bé t b¶n, tøc lµ tû suÊt lîi nhuËn. ViÖc tÝnh to¸n sè d«i

ra Êy cña gi¸ b¸n ngoµi chi phÝ s¶n xuÊt, ®em so víi toµn bé t b¶n ®·

øng ra, lµ rÊt quan träng vµ rÊt tù nhiªn, v× nhê thÕ ngêi ta thùc sù cã

thÓ t×m ra ®îc con sè chØ râ c¸i tû lÖ theo ®ã tæng t b¶n ®· ®îc lµm

t¨ng thªm gi¸ trÞ, hay c¸i møc ®é t¨ng thªm gi¸ trÞ cña t b¶n. Do ®ã,

nÕu xuÊt ph¸t tõ tû suÊt lîi nhuËn Êy, ngêi ta tuyÖt ®èi kh«ng thÓ

tÝnh ®îc c¸i tû lÖ ®Æc biÖt gi÷a sè d«i ra vµ bé phËn t b¶n ®· chi cho

tiÒn c«ng. Trong mét ch¬ng sau, chóng ta sÏ thÊy Man-tót ®· lµm mét

trß ¶o thuËt buån cêi ®Õn nh thÕ nµo, khi «ng ta muèn dïng con ®êng

Êy ®Ó t×m hiÓu c¸i bÝ mËt cña gi¸ trÞ thÆng d vµ quan hÖ riªng cña

72 phÇn thø nhÊt. - sù chuyÓn hãa gi¸ trÞ thÆng d... Ch¬ng II. - tû suÊt lîi nhuËn 73

chØ ra r»ng sè d«i ra Êy vÉn n»m trong mét tû lÖ gièng nhau ®èi víi

nh÷ng bé phËn b»ng nhau cña t b¶n; ®øng vÒ ph¬ng diÖn ®ã th× nãi

chung, t b¶n kh«ng cã mét sù kh¸c nhau néi t¹i nµo; ngoµi sù kh¸c nhau

gi÷a t b¶n cè ®Þnh vµ t b¶n lu ®éng. Vµ ngay sù kh¸c nhau Êy së dÜ lé

râ ra, th× còng chØ v× sè d«i ra Êy ®îc tÝnh b»ng hai c¸ch. Thø nhÊt,

®îc tÝnh nh mét lîng ®¬n thuÇn: sè d«i ra so víi chi phÝ s¶n xuÊt.

Trong c¸ch tÝnh thø nhÊt nµy, toµn bé t b¶n lu ®éng n»m trong chi

phÝ s¶n xuÊt, cßn vÒ t b¶n cè ®Þnh th× chØ cã phÇn hao mßn lµ gia

nhËp chi phÝ s¶n xuÊt mµ th«i. Thø hai, ngêi ta tÝnh tû lÖ gi÷a phÇn

toµn bé t b¶n cè ®Þnh còng nh gi¸ trÞ cña t b¶n lu ®éng ®Òu ®îc kÓ

®Õn. VËy lµ trong c¶ hai lÇn, t b¶n lu ®éng ®Òu ®îc ®a vµo mét c¸ch

gièng nhau, cßn t b¶n cè ®Þnh th× mét lÇn ®îc ®a vµo gièng nh t b¶n

®éng.

VËy phÇn d«i ra Êy, nÕu nã - nãi theo c¸ch cña Hª-ghen - ph¶n ¸nh

kh¸c, khi nã ®îc tû suÊt lîi nhuËn biÓu thÞ mét c¸ch chÝnh x¸c h¬n,

th× nã biÓu hiÖn thµnh mét phÇn d«i ra mµ t b¶n s¶n sinh ra hµng n¨m

hay trong mét thêi kú lu th«ng nhÊt ®Þnh, ngoµi gi¸ trÞ riªng cña nã.

Do ®ã, mÆc dÇu tû suÊt lîi nhuËn kh¸c víi tû suÊt gi¸ trÞ thÆng d

vÒ mÆt biÓu hiÖn b»ng con sè, trong khi gi¸ trÞ thÆng d vµ lîi nhuËn

thùc tÕ lµ mét vµ b»ng nhau vÒ mÆt sè lîng, nhng lîi nhuËn vÉn lµ

mét h×nh th¸i chuyÓn hãa cña gi¸ trÞ thÆng d; díi h×nh th¸i ®ã, nguån

gèc cña nã vµ ®iÒu bÝ Èn vÒ sù tån t¹i cña nã bÞ che lÊp vµ lu mê ®i.

Sù thùc th× lîi nhuËn lµ h×nh th¸i biÓu hiÖn cña gi¸ trÞ thÆng d, vµ

d ra khái c¸i vá lîi nhuËn. Trong gi¸ trÞ thÆng d, quan hÖ gi÷a t b¶n vµ

lao ®éng ®· ®îc bãc trÇn; trong tû lÖ gi÷a t b¶n vµ lîi nhuËn, - nghÜa

lµ gi÷a t b¶n vµ gi¸ trÞ thÆng d, gi¸ trÞ thÆng d nµy mét mÆt biÓu

hiÖn ra lµ mét phÇn d«i ra so víi chi phÝ s¶n xuÊt cña hµng hãa, vµ ®-

îc thùc hiÖn trong qu¸ tr×nh lu th«ng, mÆt kh¸c l¹i biÓu hiÖn thµnh

mét sè d«i ra ®îc tû sè gi÷a lîi nhuËn vµ toµn bé t b¶n quy ®Þnh mµ

nã, trong quan hÖ Êy, vÒ ph¬ng diÖn lµ tæng sè nh÷ng gi¸ trÞ ban

s¶n sinh ra gi¸ trÞ míi Êy trong thêi gian vËn ®éng cña nã qua qu¸ tr×nh

s¶n xuÊt vµ lu th«ng, ®iÒu ®ã ai còng râ. Nhng viÖc ®ã diÔn ra nh

Chóng ta cµng theo dâi qu¸ tr×nh lµm cho t b¶n t¨ng thªm gi¸ trÞ th×

cµng thÊy quan hÖ t b¶n chñ nghÜa bÞ thÇn bÝ hãa ®i, vµ bÝ mËt

cña c¬ cÊu néi t¹i cña nã cµng trë nªn khã hiÓu.

Trong phÇn nµy, tû suÊt lîi nhuËn kh¸c víi tû suÊt gi¸ trÞ thÆng d

vÒ mÆt biÓu hiÖn b»ng con sè; tr¸i l¹i, lîi nhuËn vµ gi¸ trÞ thÆng d

®îc coi lµ nh÷ng lîng gièng hÖt nh nhau vÒ mÆt sè lîng vµ chØ kh¸c

ranh giíi cßn ®i xa h¬n n÷a, vµ lîi nhuËn biÓu hiÖn ra thµnh mét ®¹i l-

îng kh¸c víi gi¸ trÞ thÆng d, ngay c¶ vÒ mÆt sè lîng.

CHƯƠNG II - TỶ SUẤT LỢI NHUẬN

Chủ đề:

Tài liệu liên quan

Tài liêu mới

Xác nhận đăng nhập

Đăng nhập từ tài khoản này?

AI tóm tắt

Giới thiệu tài liệu

Đối tượng sử dụng

Từ khoá chính

Nội dung tóm tắt

Hỗ trợ

Phương thức thanh toán

Theo dõi chúng tôi