1
Liªn hiÖp c¸c héi khoa häc vµ kü thuËt viÖt nam
Trung t©m nghiªn cøu b¶o tån vµ ph¸t huy v¨n hãa d©n téc
_______________________________________
C«ng tr×nh nghiªn cøu
T×m vÒ
céi nguån quan hä
Chñ nhiÖm
GS Hoµng Ch−¬ng
Nhãm nghiªn cøu
NNC NguyÔn ThÕ Khoa
PGS.TS §Æng ViÖt BÝch
TS Ph¹m ViÖt Long
NS D−¬ng §×nh Minh S¬n
TS §oµn ThÞ T×nh
NS NguyÔn Thanh Ng©n
NNC Lý Kh¾c Cung
6624
09/11/2007
2
“...Khi một bài hát quan họ được biểu diễn, tôi cảm như
đã được thấy những nhạc sĩ thiên tài và nhà thơ xuất sắc
của đất Kinh Bắc...Những nhạc sĩ và nhà thơ dân gian ấy
có phải đâu xa lạ với chúng ta. Chính là các cụ ông, cụ
bà ở vùng Tiên Du, Quế Dương, Võ Giàng thời xưa, các
cụ tổ tiên của chúng ta...” .
Vũ Ngọc Phan
Nếu đời còn có đời sau
Tôi xin trở lại hát câu tâm tình
Theo làn quan họ Bắc Ninh
Với người quan họ kết tình anh em.
Huy Cận
3
Phần mở đầu
LỊCH SỬ VÀ MỤC TIÊU ĐỀ TÀI
Quan họ là một hình thức sinh hoạt văn hoá dân gian, diễn xướng dân
gian độc đáo, hấp dẫn, có giá trị nhân văn, giá trị nghệ thuật to lớn và có sức
sống lâu bền bậc nhất trong lịch sử văn hoá Việt Nam, ra đời, phát triển và
đạt đến đỉnh cao tại các làng quê xứ Kinh Bắc xưa, nay thuộc hai tỉnh Bắc
Ninh và Bắc Giang.
Là một hình thức sinh hoạt văn hóa dân gian, diễn xướng dân gian,
quan họ là một tổng thể do nhiều yếu tố văn hóa nghệ thuật dân gian xứ
Kinh Bắc hợp thành qua một quá trình lịch sử lâu dài. Nó là một chỉnh thể
văn hoá nghệ thuật gắn bó sâu sắc với thiên nhiên, con người, với văn hóa,
văn minh làng xã, thu hút và biểu hiện những ước mơ, những nguyện vọng,
những khát vọng, thể hiện quyền sống, quyền hưởng hạnh phúc của con
người nơi đây.
Theo chiều dài lịch sử, sinh hoạt văn hoá quan họ đã sáng tạo, dung
nạp, chuyển hóa, sinh thành, đào thải...trong quá trình giao lưu và tiếp biến
văn hoá với các hình thức sinh hoạt văn hoá khác ở địa phương, ở trong
nước và các nước láng giềng để thích nghi, đáp ứng những nhu cầu phát
triển qua từng thời đại, nên giá trị nội dung, nghệ thuật của sinh hoạt văn hoá
quan họ giàu có, phức tạp, đa diện, phát triển và biến hoá không ngừng.
Sáng tạo sinh hoạt văn hóa quan họ, với những phong tục, lề lối in
đậm truyền thống nhân văn dân tộc, với những làn điệu và lời ca tài hoa, độc
đáo, duyên dáng, tinh tế, người Kinh Bắc đã cho thấy một đời sống tinh thần
vô cùng phong phú, rộng mở và một khả năng sáng tạo, thưởng thức văn hoá
4
nghệ thuật ở trình độ cao từ xa xưa. Nói như nhà nghiên văn hoá dân gian
tiền bối Vũ Ngọc Phan thì dân ca quan họ đã cho thấy các làng quê xứ Kinh
Bắc có thể sản sinh ra “những nhạc sĩ dân gian thiên tài” và “những nhà
thơ dân gian xuất chúng” như thế nào.
Quan họ đã trở thành một đặc sản văn hoá đầy tự hào của người dân
Kinh Bắc, một biểu hiện rực rỡ của truyền thống văn hoá văn minh và nghệ
thuật Việt Nam.
Việc sưu tầm nghiên cứu, giới thiệu quan họ như một sinh hoạt dân ca
độc đáo, tiêu biểu của dân tộc đã được một số nhà nghiên cứu văn hoá, học
giả nước ta khởi xướng từ trước cách mạng tháng Tám. Bắt đầu là tác giả
Chu Ngọc Chi với công trình sưu tầm giới thiệu “Hát quan họ” (Nhà xuất
bản Phú Hiệp Sài Gòn, 1928). Tiếp theo là Nguyễn Văn Huyên với luận văn
tiến sĩ tại đại học Sorbone, Pari, năm 1934, có tên gọi “Hát đối đáp nam nữ
thanh niên”. Sau đó là một số bài du ký, tiểu luận in trên báo chí đương thời
của các tác giả như Vũ Bằng, Nguyễn Duy Kiện, Việt Sinh, Minh Trúc,
Mạnh Quỳnh, Toan Ánh...và dân ca quan họ đã được giới thiệu trong sách
“Việt Nam văn học sử yếu” của học giả Dương Quảng Hàm.
Tuy vậy, theo GSTS Trần Văn Khê, những công trình nhỏ lẻ giai đoạn
này chưa được mấy người biết tới. Bản thân Trần Văn Khê cho tới đầu 1950
vẫn chưa hình dung ra dân ca quan họ là thế nào.
Trong kháng chiến chống Pháp, việc sưu tầm, nghiên cứu, chỉnh lý,
phục hồi dân ca quan họ đã được tiến hành giữa khói lửa chiến tranh ngay
tại chiến khu Việt Bắc và mười bài quan họ đã có mặt và được hoan nghênh
nồng nhiệt trong chương trình biểu diễn chào mừng chiến thắng lịch sử Điện
Biên Phủ của Đoàn Văn công Quân đội. Sau đó, nhiều tiết mục dân ca quan
họ đã xuất hiện và gây chú ý lớn tại Đại hội Văn công toàn quốc lần thứ nhất
năm 1954 cũng như được các nghệ sĩ Việt Nam đưa đi trình diễn tại các
5
Liên hoan thanh niên sinh viên thế giới và được dư luận bạn bè quốc tế đánh
giá rất cao.
Sự chinh phục hiển nhiên, ngoạn mục của âm nhạc và lời ca quan họ
trên các sân khấu trong nước và thế giới đã tạo ra cả một phong trào sưu
tầm, nghiên cứu, phục hồi dân ca quan họ từ sau 1954 trên miền Bắc XHCN.
Các nhạc sĩ Văn Cao, Lưu Hữu Phước, Lê Yên, Lê Huy, Nguyễn Đình Phúc,
Nguyễn Đình Tấn, Tử Phác, Nguyễn Viêm, Tú Ngọc, Lưu Khâm, Hồng
Thao. Nguyễn Trọng Anh, Hữu Thu...các nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Phan, Lê
Thị Nhâm Tuyết, Lê Văn Hảo, Nguyễn Địch Dũng, Lê Trung Vũ, Lê Hồng
Dương, Đặng Văn Lung, Trần Linh Quý, Lê Danh Khiêm... đã dành nhiều
sự quan tâm sưu tầm nghiên cứu dân ca quan họ.
Hai tập sách “Dân ca quan họ Bắc Ninh” của các tác giả Nguyễn Văn
Phú, Lưu Hữu Phước, Nguyễn Viêm, Tú Ngọc được nhà xuất bản Văn hoá
xuất bản năm 1961 và “Một số vấn đề về dân ca quan họ” do Ty Văn hoá
Hà Bắc xuất bản năm 1972, tập hợp những tham luận tại 4 cuộc hội thảo về
quan họ trong các năm 1965, 1967, 1969, 1971 được tổ chức tại cái nôi quan
họ Hà Bắc, có thể coi như hai công trình tiêu biểu cho những thành tựu sưu
tầm nghiên cứu dân ca quan họ cho đến trước năm 1975 ở trong nước. Cùng
thời gian này, ở châu Âu, GSTS Trần Văn Khê cũng đã bắt đầu giới thiệu
dân ca quan họ trong hai công trình “Âm nhạc truyền thống Việt Nam” và
“Hát quan họ”. Năm 1969, sự kiện Đoàn dân ca quan họ Hà Bắc ra đời
cũng là một cột mốc có ý nghĩa trong công tác sưu tầm nghiên cứu quảng bá
dân ca quan họ.
Từ sau năm 1975 cho đến nay, việc sưu tầm nghiên cứu và giới thiệu
rộng rãi dân ca quan họ đã tiến thêm những bước mới ở trong nước cũng
như ngoài nước. Ở ngoài nước, các nhà nghiên cứu, nhạc sĩ Việt kiều như
Trần Văn Khê, Trần Quang Hải, Nguyễn Thuyết Phong, Hoàng Ngọc Tuấn,