DANH NHÂN TRIẾT HỌC
Jean Jacques Rousseau (1712 - 1778) - Nhà triết học
khai sáng Pháp mang lập trường chính trị cấp tiến - tả
khuynh
Trong lịch sử tư tưởng nhân loại, Jean Jacques Rousseau được biết đến không chỉ
với tư cách nhà tư tưởng vĩ đại, nhà Khai sáng lỗi lạc của Triết học Khai sáng
Pháp thế kỷ XVIII. Ông còn được biết đến với tư cách nhà chính trị học, nhà nghệ
thuật học, nhà văn, nhà giáo dục học.
Với tư cách nhà triết học, về phương diện thế giới quan, J.J.Rousseau là người
theo thuyết thần luận. Ngoài sự tồn tại của thần linh, ông còn thừa nhận sự tồn tại
của linh hồn bất tử. Trong lĩnh vực lý luận nhận thức, ông đề cao cảm giác luận,
mặc dù ông thừa nhận tính chất bẩm sinh của các ý niệm đạo đức(1). Trong đạo
đức học, ông coi đức hạnh là “khoa học cao siêu của các tâm hồn đơn sơ”, bởi triết
học đích thực là “lắng nghe tiếng nói của lương tâm”(2).
Với tư cách nhà chính trị học, J.J.Rousseau mang lập trường cấp tiến. Ông là đại
diện tiêu biểu cho tầng lớp tiểu tư sản theo đường lối cánh tả trong các nhà Khai
sáng Pháp. Từ lập trường cấp tiến - tả khuynh, ông phê phán gay gắt các quan hệ đẳng
cấp phong kiến và chế độ chuyên chế, ủng hộ nền dân chủ tư sản và các quyền tự do
của công dân, tán thành sự bình đẳng của con người bất chấp nguồn gốc xuất thân; đồng
thời, lên án các lãnh tụ chính trị đề cao khía cạnh kinh tế và hạ thấp vai trò của đạo đức,
của đức hạnh trong chính trị. Những tư tưởng này của ông đã trở thành khẩu hiệu và
phương châm hành động của giai cấp tư sản Pháp trong cuộc cách mạng (1789 - 1794).
Với tư cách nhà nghệ thuật học, mặc dù thừa nhận nghệ thuật là lĩnh vực mãi mãi
cần thiết cho nhân loại, song J.J.Rousseau vẫn giữ quan điểm coi nghệ thuật là lĩnh
vực luôn chứa đựng những yếu tố nhục cảm và do vậy, nó luôn bị con người sử
dụng cho những mục đích bất chính của họ và là một trong những nguyên nhân
dẫn đến tình trạng suy đồi của xã hội. Với năng khiếu âm nhạc, ông đã đề xuất
một kiểu ký âm mới cho âm nhạc và sáng tác nhạc kịch.
Với tư cách nhà văn, J.J.Rousseau đã để lại cho nhân loại những áng văn tuyệt tác
ca ngợi tình yêu chân thật, đấu tranh cho tự do hôn nhân, tự do luyến ái. Những
cuốn tiểu thuyết của ông đã tạo nên một trào lưu văn học lãng mạn mới, trong đó
tiểu thuyết July hay nàng Heloise mới được coi là câu chuyện tình nổi tiếng nhất thế
kỷ XVIII.
Với tư cách nhà giáo dục học, J.J.Rousseau kịch liệt phê phán hệ thống giáo dục
theo đẳng cấp của chế độ phong kiến và đề xuất xây dựng một hệ thống giáo dục
mới lấy việc đào tạo những công dân tích cực, biết quý trọng lao động làm mục
tiêu chính.
J.J.Rousseau sinh ngày 28 tháng 6 năm 1712 trong một gia đình thợ thủ công làm
nghề sửa chữa đồng hồ ở Geneve (Thụy Sĩ). Ông nội của J.J.Rousseau vốn là
người Pháp. Bố đẻ của J.J.Rousseau là Issac Rousseau. Khi J.J.Rousseau mới ra
đời được 9 ngày thì mẹ đẻ ông mất. Mười năm tuổi thơ của cậu bé mồ côi
J.J.Rousseau sống trong sự đùm bọc, nuôi dạy của cha. Ông Issac Rousseau cho
cậu con trai đọc rất nhiều cuốn sách viết về cuộc đời và sự nghiệp của các nhân vật
lịch sử. Trong số đó, J.J.Rousseau thích nhất là những cuốn sách của Plutarque (50
- 125) viết về các nhân vật lịch sử Hy Lạp và La Mã cổ đại. Sau này, khi nhớ lại
thời thơ ấu của mình, J.J.Rousseau đã nói rõ, sở dĩ ông thích các tác phẩm của nhà
văn Hy Lạp cổ đại là bởi chúng đã đem đến cho ông một tinh thần tự do và cộng hòa,
một tính cách bất khuất và kiêu căng, một lối sống không cam chịu, không chấp nhận
số phận nô lệ(3).
Năm 1722, do khó khăn trong cuộc sống gia đình, ông Issac Rousseau đã phải rời
bỏ Geneve đi kiếm sống ở nhiều nơi. Ông gửi J.J.Rousseau cho em trai mình ở lại
Geneve. Trong 5 năm sống với chú ruột, thoạt đầu J.J.Rousseau được gửi vào học
ở một trường nội trú và tại đây, theo lời ông kể trong tập hồi ký – Tự bạch, “chúng
tôi học… tất cả cái rác rưởi vớ vẩn từng được coi là sự giáo dục”(4). Sau hai năm,
ông thôi học ở đây để theo học nghề chạm khắc vỏ đồng hồ. Trong những năm
tháng này, mặc dù có cuộc sống không đến nỗi vất vả, lại được sống ở Geneve -
nơi mà trong lòng chế độ phong kiến đã có sự xuất hiện của bầu không khí dân
chủ tư sản, nhưng vốn là con người có khát vọng tự do từ nhỏ, J.J.Rousseau luôn
cảm thấy cuộc sống của mình là tù túng, bản thân mình bị bạc đãi, coi khinh. Do vậy,
ngày 14 tháng 3 năm 1728, khi gần tròn 16 tuổi, J.J.Rousseau đã tìm cách trốn khỏi
Geneve.
Trong những năm tháng lưu lạc để kiếm sống và mưu tìm sự nghiệp, từ 1728 đến
1741, thoạt đầu ở Thụy Sĩ, sau đó ở Pháp, Italia và năm 1742 đến Paris - thủ đô
nước Pháp, J.J.Rousseau đã trải qua nhiều công việc, từ thư ký sở địa chính, chép
nhạc thuê đến gia sư. Ở đâu, làm nghề gì, ông cũng luôn gặp khó khăn trong cuộc
sống, không hài lòng với công việc và phải chứng kiến những cảnh bất công, phi
lý. Ngay cả ở Paris – thủ đô hoa lệ của nước Pháp, ông cũng luôn cảm thấy xã hội
thượng lưu xa lạ với chính mình, xa lạ với cuộc sống của những người lao động
mà ông yêu mến. Để ổn định cuộc sống, đã có lúc ông buộc phải từ bỏ đạo Tin
lành mà ông vốn là một tín đồ ngay từ nhỏ để trở thành một tín đồ Giatô giáo theo
ý muốn của người khác. Mặc dù phải lo kiếm sống hàng ngày, song J.J.Rousseau
vẫn không từ bỏ thói quen đọc sách. Ở tuổi 20, ông đã đọc rất nhiều tác phẩm của
Plato, Virgil, Horace, Montaigne, Pascal, Voltaire,… Với ông, đọc sách bao giờ
cũng là công việc hứng thú và là cách tốt nhất để tự trang bị kiến thức. Tư duy triết
học, chính trị học, văn học và cả âm nhạc, nghệ thuật của ông đã được hình thành
và phát triển trong chính những năm tháng lưu lạc để kiếm sống này. Vào những
năm cuối của cuộc sống lưu lạc này, ông đã bắt đầu ghi chép những suy nghĩ tản
mạn của mình về những lĩnh vực mà ông quan tâm.
Sự nghiệp sáng tạo lý luận của J.J.Rousseau thực sự bắt đầu trong những năm
1742 - 1756 khi ông chuyển tới sống ở Paris.
Năm 1742, J.J.Rousseau viết tác phẩm đầu tay - Kiến nghị lập bản ký âm mới cho âm
nhạc. Ông gửi bản kiến nghị này lên Viện Hàn lâm khoa học Paris, nhưng không
được Hội đồng giám định thông qua, vì phương pháp ghi âm mới của ông còn rắc rối,
phức tạp hơn cách ghi nốt nhạc đương thời.
Năm 1743, J.J.Rousseau làm thư ký riêng cho De Montaigu - Đại sứ Pháp tại
Vinise. Với công việc này, ông đã có thêm những hiểu biết về chính trị. Song, với
bản tính của một con người phóng khoáng, yêu tự do, ông không chịu nổi cách đối
xử keo kiệt, bủn xỉn và thái độ trịnh thượng của viên đại sứ này và do vậy, ông đã
xin thôi việc (năm 1744).
Năm 1745, J.J.Rousseau làm quen, rồi sau đó kết hôn (1768) và sống trọn đời với
cô gái nghèo, thất học Therese Levasseur - người đã chia sẻ với ông mọi nỗi đau
buồn của cuộc sống, cùng ông nếm trải mọi khó khăn, gian khổ cũng như niềm
hạnh phúc giản dị. Trong tập hồi ký - Tự bạch, khi nói về Therese Levasseur, ông
viết: “Therese là niềm an ủi duy nhất và có thực mà Trời đã ban cho tôi trong cảnh
cùng khổ, và chỉ riêng niềm an ủi ấy đủ giúp tôi chịu đựng được cuộc đời”(5).
Năm 1746, J.J.Rousseau làm thư ký riêng cho bà Dupin, giúp bà chép bản thảo
cuốn sách về vấn đề phụ nữ. Cùng với công việc này, ông còn làm nghề chép nhạc
thuê để kiếm sống. Trong thời gian này, ông làm quen với D.Diderot (1713 -
1784) và cùng với D.Diderot, D’ Alambert và một số nhà tư tưởng khác biên soạn
Từ điển Bách khoa toàn thư. Trong bộ Từ điển (gồm 35 tập) này, ông viết các mục
về kinh tế chính trị và âm nhạc. Cũng trong thời gian này, ông còn viết một số bài
báo nhằm truyền bá kiến thức khoa học, nghệ thuật, tuyên truyền tư tưởng tự do,
bình đẳng, chống giáo hội và chế độ quân chủ chuyên chế đương thời.
Năm 1749, J.J.Rousseau viết luận văn Luận về khoa học và nghệ thuật để tham dự
cuộc thi do Viện Hàn lâm khoa học Dijon tổ chức với chủ đề “Việc chấn hưng
khoa học và nghệ thuật có góp phần làm cho phong tục thuần khiết hay không”.
Trong luận văn này, ông đã khẳng định sự tiến bộ của khoa học và nghệ thuật là
cái mà nhân loại luôn cần đến, song tội lỗi là ở chỗ, do khoa học lấn át tôn giáo,
tính nhục cảm chiếm ưu thế trong nghệ thuật và sự phóng đãng tràn ngập văn
chương đã để cho con người lợi dụng khoa học, văn học và nghệ thuật thực hiện
những mục đích bất chính. Với quan điểm này, ông còn cho rằng, do tầng lớp
thượng lưu quý tộc chỉ biết sống xa hoa trên đầu những người dân lao động, nên
khoa học, văn học và nghệ thuật càng phát triển thì xã hội quý tộc càng lún sâu
vào con đường trụy lạc và những người lao động ngày càng nghèo khổ. Và, để
phân biệt những nhà khoa học, nghệ thuật chân chính với những kẻ áp bức, bóc lột
nhân dân, ông đã dành những trang cuối của luận văn này để ca ngợi công lao của
các nhà khoa học, nhà triết học, như Bacon, Descartes, Newton. Luận văn này đã
được Viện Hàn lâm khoa học Dijon trao giải thưởng. Nó đã làm cho J.J.Rousseau
trở nên nổi tiếng và khiến cho D.Diderot phải thốt lên rằng, chưa bao giờ ông thấy
có trường hợp nào lại thành công đến thế. Song khi được công bố vào năm 1750,
nó đã gây nên nhiều phản ứng trái ngược nhau trong xã hội Pháp đương thời: giới
quý tộc Pháp thì lên tiếng chê bai, thậm chí công kích, còn đông đảo quần chúng
nhân dân thì hoan nghênh cả nội dung lẫn tác giả của nó(6).
Năm 1753, J.J.Rousseau viết luận văn Về nguồn gốc của sự bất bình đẳng cũng lại