Đạo diễn Jia Zhangke: Chân thật với cuộc
sống
Nhà làm phim độc lập Jia Zhangke (Giả Chương Kha) thường xuyên trở về quê nhà
để tìm nguồn cảm hứng. Thành quả anh làm nên là một loạt những tác phẩm táo bạo,
mang giá trị hiện thực về cuộc sống tại một thị trấn nhỏ Trung Quốc.
Đạo diễn Jia Zhangke hầu như không bao giờ cười. Ẩn bên dưới vẻ bề ngoài lạnh và
trầm tĩnh là một niềm đam mê đang âm ỷ cháy. Có lẽ đó là do cá tính của anh, hoặc
cũng có lẽ bởi thực tế là nhà đạo diễn này gần như không được quan tâm tại Trung
Quốc, mặc dù giới phê bình quốc tế chất đầy lời ca ngợi tán dương dành cho các bộ
phim của anh.
Cả ba tác phẩm của Jia - “Xiaowu”, “Platform” và “Unknown Pleasures” - tập trung
vào cuộc sống của những con người trẻ tuổi tại quê nhà anh, huyện Phụng Dương,
tỉnh Sơn Tây. Các bộ phim của anh được ghi nhận bởi sự miêu tả trung thực về cuộc
sống nông thôn Trung Quốc của những con người này, cả mặt tốt lẫn mặt xấu. Trong
khi các nhà điểm phim và giới khán giả địa phương thường xuyên cho rằng các bộ
phim của Jia là lặp đi lặp lại và hình ảnh nghèo nàn thô nhám, người đạo diễn này vẫn
không bị nản lòng.
“Thị trấn này là nơi tôi đã sinh ra và lớn lên”, nhà làm phim nói. “Tôi đã sống ở đó 21
năm và hiểu rất nhiều về nó. Có lẽ đó là giới hạn của tôi, nhưng tôi không muốn đi xa
hơn. Như nói về phần chất của phim, tôi chỉ muốn thâu lại hình ảnh quê nhà tôi qua
cái nhìn thực tế và muốn hiển thị chính xác những gì thuộc về họ – con người, đường
phố, tiếng ồn và môi trường sống. Tất cả những gì diễn ra trên màn hình đều giống với
thực tế của họ. Có lẽ như vậy họ nhìn sẽ không đẹp, nhưng tôi không muốn vẽ nên
bức chân dung thị trấn theo cách thoải mái hơn. Tôi tin đó là cách phù hợp với tôi, là
kể lại những điều chân thật.”
Jia đã có buổi nói chuyện với một nhóm người hâm mộ điện ảnh địa phương và trả lời
các câu hỏi của họ tại trung tâm DDM, gần bến Thượng Hải Ngoại Than, nơi mà các
sáng tạo của anh đều được trình chiếu. Đám đông khoảng 50 người, ngồi kín chỗ
trong gian phòng vây quanh một chiếc máy chiếu đang chạy. Họ đang xem bộ phim
“Flatform” (Trạm Đài). Đó là cảnh phim khi một người nông dân nhận được hợp
đồng làm việc tại một mỏ than. Bị mù chữ, ông ta nhờ người em họ đọc giúp bản hợp
đồng. Tờ giấy này không có những điều khoản bảo hộ an toàn lao động cho các thợ
mỏ, nhưng người đàn ông vẫn nhận công việc. Đây không chỉ là cảnh phim yêu thích
của Jia trong phim Flatform mà còn trong mọi bộ phim của anh.
“Nó hé lộ những điều khác biệt lớn chỉ trong một không gian nhỏ,” nhà làm phim tốt
nghiệp từ Học viện Điện Ảnh Bắc Kinh nói. “Một số người trẻ như người em họ đang
loay hoay tìm kiếm cho mình một lối sống riêng. Thế nhưng, chỉ ở bên kia ngọn núi
thôi, những con người khác như người thợ mỏ đang phải đối mặt với quyết định giữa
sự sống và cái chết. Đó là một sự tương phản ấn tượng.” Rất ít người tại Trung Quốc
xem phim của Jia. Họ thưởng thức các bộ phim của nhà làm phim độc lập này qua
những câu lạc bộ ái mộ điện ảnh, tại các liên hoan phim nhỏ hoặc qua đĩa DVD lậu.
Dấu ấn và sức mạnh hình ảnh của Jia Zhangke là nằm ở phong cách bắt chước phim
tài liệu. Anh không ngừng sử dụng các cảnh quay dài (long shot), diễn viên không
chuyên với ngữ âm mạnh mẽ và sử dụng nhiều tiếng ồn làm phông nền. Những yếu tố
này đã giúp tạo dựng thành công nên một cái nhìn và những cảm xúc chân thật mà anh
luôn tìm kiếm.
“Chức năng tài liệu của phim ảnh gần như đã bị lãng quên bởi phần lớn người Trung
Quốc,” họ Jia nói. “Dòng phim chính thống trong nước, tất cả chỉ xoay quanh kịch
tính và các chương trình giải trí. Nhưng định dạng của phong cách tài liệu có thể dạy
cho một đạo diễn biết cách quan sát và sàng lọc những gì cần được quan sát trong
cuộc sống thực.” Dù cho phong cách phim tài liệu trông có vẻ giản đơn và kém hấp
dẫn, các tác phẩm của Jia vẫn nhận về những lời công nhận và đánh giá cao từ các nhà
làm phim và phê bình hải ngoại. Như bà Maria Barbieri, một nhà sản xuất truyền hình
độc lập đến từ Italy, rất yêu thích các bộ phim của Jia Zhangke. “Các bộ phim của anh
ấy là tuyệt vời”, bà nói.
“Với các phương tiện kỹ thuật cực kỳ đơn giản, anh đã xoay sở và làm nên bức chân
dung mô tả đa chiều sâu. Xem phim của anh, bạn hoàn toàn có thể cảm nhận được bầu
không khí, và những con người trẻ tuổi sống trong môi trường nông thôn Trung
Quốc.” Barbieri cũng đề cập tới nam diễn viên Wong Hongwei (Vương Hoành Vĩ),
người thủ vai chính trong nhiều phim của Jia. Bà cho rằng anh là nhân vật lý tưởng,
cho hình ảnh về một người đàn ông nhỏ bé không bao giờ nhìn người qua vẻ bề ngoài.
Thêm nữa, bà cũng đánh giá cao nội dung phim của Jia. “Câu chuyện trong phim
'Flatform' thực sự tuyệt vời,' bà nói tiếp.
“Bất cứ người ngoại quốc nào không thường xuyên tiếp xúc với đất nước Trung Quốc
có thể dễ dàng cảm nhận được sự thay đổi theo dòng thời gian 20 năm mà các bộ
phim Trung Quốc đang nói đến. 'Xiaowu' (Tiểu Vũ) thật sự rất giống với những thước
phim của nước Ý trong thời kỳ đầu, nơi mà con người đang đứng trên ven bờ sắp đạt
tới một thành tựu nào đó khác hẳn những gì xưa nay, nhưng họ vẫn phải xoay xỏa
trước rất nhiều khó khăn và bản chất con người thì vẫn vẹn nguyên không đổi.” Jia
Zhangke nhập học Học viện Điện Ảnh Bắc Kinh vào năm 1993 và hai năm sau đó bắt
đầu làm phim. Với sự giúp đỡ từ bạn bè, anh thu góp được khoản tiền dưới 200,000
Nhân dân tệ (chỉ khoảng 24,096 đô la Mỹ) để làm bộ phim đầu tay “Xiaowu”. Nhận
được sự tán dương nhiệt liệt từ hải ngoại, bộ phim còn chiến thắng giải “Dragons and
Tigers” tại Liên hoan phim quốc tế Vancouver, giải Wolfgang Staudt tại Liên hoan
phim quốc tế Berrlin và giải Sky tại Liên hoan phim quốc tế San Francisco.
“Platform” cũng gần như lặp lại thành công tương tự, và “Unknown Pleasures”
(Nhậm Tiêu Dao) là bộ phim tiếng Hoa duy nhất được chọn để tranh giải Liên hoan
phim quốc tế Cannes trong năm, qua mặt tác phẩm của hai tên tuổi đạo diễn lớn Trung
Quốc Zhang Yimou và Sun Zhou.
Diễn viên Wong Hoangwei - người thường xuyên hợp tác cùng Jia - trong 1 cảnh
phim "Xiao Wu"
Sylvie Levey, một nhà văn tự do người Pháp, đã rất xúc động khi xem các tác phẩm
của Jia Zhangke. “Những bộ phim này là những phim hay nhất tôi từng được xem,” cô
cho hay. “Chúng mang phong vị rất Trung Quốc, đầy tính hiện thực và sở hữu tiếng
nói mạnh mẽ, chẳng có chút thứ điều giả tạo nào. Mặc dù các nhân vật và cảnh sắc
của bộ phim nhìn có vẻ “thô”, chúng khiến khán giả cảm nhận và thấu hiểu được
nhiều điều ẩn bên dưới bề mặt. Và đó là những phần thuộc về nền văn hóa của Trung
Quốc.” Hiện tại họ Jia đang chuẩn bị kịch bản cho bộ phim kế tiếp của anh, một tác
phẩm anh cho hay là sẽ khác với các tác phẩm trước.
“'Unknown Pleasures' là dấu chấm cho mệnh đề đầu của tôi,” anh nói, “Tôi sẽ khởi
động lại, sàng lọc những cái mới để làm bộ phim sắp tới, với những phương pháp và
cú pháp mới. Nhưng tôi vẫn giữ nguyên chủ đề, với cùng những con người cũ. Tôi
hiện rất hào hứng với dự án này và sẽ cố gắng để đưa nó tiếp cận với khán giả nội
địa.”