Dị ứng thực phẩm, làm sao tránh?
Những điều chưa biết về mối nguy hiểm khi bị dị ứng thực phẩm. Đây là
nội dung được BS Tạ Thị Lan, phó trưởng khoa nghiên cứu thực phẩm - Trung
tâm Dinh dưỡng TP.HCM, trình bày.
Tất cả thực phẩm đều có thể gây dị ứng
Một khảo sát sơ bộ tình trạng dị ứng ở trẻ dưới 5 tuổi và học sinh 7-12 tuổi
tại TP.HCM cho thấy tỉ lệ dị ứng thức ăn là 20,4%, trong đó nhiều nhất là dị ứng
cá biển (37%), thịt bò (22,2%), tôm (20,4%), cua (16,7%). Ở người lớn, thực
phẩm gây dị ứng thường là cá, quả hạnh nhân, đậu phộng, tôm, cua, lúa mì...
Có thể nói tất cả thực phẩm đều có thể gây dị ứng, đặc biệt là thực phẩm
giàu đạm (90% nguyên nhân). Dị ứng chéo xảy ra ở các thực phẩm có thành phần
giống nhau. Như sữa, nếu đã dị ứng với sữa bò thì cũng có thể dị ứng với sữa dê,
cừu, trâu... Một số yếu tố làm tăng nguy cơ dị ứng: di truyền (nếu cha/mẹ bị dị ứng
thì 20-30% con cũng có khả năng bị dị ứng, nếu cả cha cùng mẹ bị dị ứng thì tỉ lệ
này đến 50-60%), một số điều kiện kết hợp như đang nhiễm siêu vi, tổn thương
niêm mạc ruột...
Các triệu chứng thường xảy ra ở da (nổi mề đay, phát ban, nổi mẩn đỏ,
ngứa, chàm...), đường tiêu hóa (phù, ngứa môi, miệng và vùng họng, buồn nôn, ói,
đau bụng và tiêu chảy), hô hấp (nhảy mũi, chảy mũi, khó thở, có thể làm bệnh hen
suyễn nặng thêm). Sốc phản vệ hiếm khi xảy ra nhưng khi xảy ra rất nặng, các
triệu chứng tiến triển nhanh, nặng, bao gồm: phù, nổi mẩn đỏ, khó nuốt, khó thở,
đổ mồ hôi, hạ huyết áp, bất tỉnh và có thể tử vong.
BS Lan lưu ý: thời gian xảy ra dị ứng có thể trong vòng vài phút hoặc vài
giờ sau ăn. Một số trường hợp nhạy cảm, chỉ cần chạm vào hoặc hít phải thực
phẩm dị ứng là có thể xảy ra triệu chứng. Nhưng cũng có trường hợp phản ứng
chậm, xảy ra sau vài ngày với những biểu hiện không rõ ràng như bứt rứt, khó
chịu, khóc đêm, mẩn ngứa, nôn ói, đau bụng, tiêu lỏng và phân lẫn máu. Cần theo
dõi để phân biệt với những bệnh lý khác.
Phát hiện và loại trừ
Thường chúng ta ăn nhiều loại thực phẩm trong cùng một bữa ăn nên khó
xác định loại nào, thành phần nào trong thực phẩm gây dị ứng. Sau khi ăn nếu thấy
có các triệu chứng dị ứng, bạn cần xác định bằng cách ghi nhật ký ăn uống. Không
ăn thực phẩm nghi ngờ gây dị ứng khoảng 7-14 ngày để xem các triệu chứng có
thuyên giảm hay không. Nếu các triệu chứng vẫn còn thì thực phẩm đó không phải
là nguyên nhân gây dị ứng.
Khi nghi ngờ trẻ bị dị ứng thực phẩm, gia đình nên đưa trẻ đến ngay cơ sở y
tế, ghi nhật ký ăn uống và tìm hiểu trong gia đình có ai bị dị ứng thực phẩm như
trẻ hay không. Khi biết loại thực phẩm gây dị ứng thì nên tạm ngưng và chọn thức
ăn khác thay thế cho trẻ. Trường hợp bị dị ứng nặng như nổi mề đay toàn thân,
khó thở... phải đến ngay bệnh viện để cấp cứu.
Không sử dụng thực phẩm gây dị ứng là phương pháp điều trị đơn giản và
hiệu quả nhất. Thời gian loại trừ phụ thuộc tuổi, loại thực phẩm và từng cá nhân
đối với dị ứng. Trẻ dị ứng với sữa bò có tới 80% hết dị ứng khi tròn thôi nôi và
hầu hết không còn dị ứng khi lên 3 tuổi.
Ở người lớn, tỉ lệ hết dị ứng với thực phẩm ít hơn, thông thường khoảng 1/3
sẽ hết dị ứng sau 1-2 năm kiêng không ăn thực phẩm đó nữa. Các dị ứng với sữa,
trứng có thể tự hết; ngược lại với đậu phộng, hạt điều, hải sản... thường lâu dài, có
khi cả đời.
Khi loại trừ thực phẩm gây dị ứng, không nên kiêng cữ một cách tràn lan để
phòng mất cân bằng dinh dưỡng. Ví dụ: bạn bị dị ứng với protein sữa bò không
cần cữ thịt bò, hoặc bị dị ứng với trứng gà vịt cũng có thể không dị ứng với thịt gà,
vịt...
Làm gì để phòng tránh dị ứng thực phẩm?
Đối với trẻ có nguy cơ cao bị dị ứng thực phẩm (có bố mẹ hoặc anh chị bị
dị ứng) cần cho bú mẹ hoàn toàn trong sáu tháng đầu, bắt đầu cho ăn dặm khi trẻ
tròn sáu tháng. Tập cho trẻ làm quen với từng loại thực phẩm, mỗi thực phẩm mới
cần làm quen từ 3-5 ngày. Tránh cho trẻ hít phải khói thuốc lá vì sẽ làm tăng nguy
cơ dị ứng.
Với những người đã có phản ứng dị ứng xảy ra nhanh thì cần đặc biệt lưu ý
đến các dị nguyên ẩn trong thực phẩm. Dị nguyên ẩn có thể do nhiễm chéo trong
nấu nướng, chế biến. Chẳng hạn như dao dùng trét phômai lại được dùng cắt thịt,
chả; chảo chiên trứng xong có thể dùng để xào rau...
Khi mua thực phẩm chế biến sẵn, cần đọc kỹ thành phần trên bao bì và lưu
ý một số từ ngữ không thông dụng sử dụng trên nhãn bao bì như albumin (một
thành phần của chất đạm trứng) hoặc casein (đạm sữa) có thể được sử dụng thay
thế.
Người bị dị ứng với trứng phải cẩn thận với bánh kem, các sản phẩm bánh
nướng, thức uống có dùng trứng đánh bọt... Nếu bị dị ứng đậu nành nên tránh các
chế phẩm đậu nành được sử dụng trong công nghiệp chế biến thực phẩm, phụ gia
thực phẩm. Người dị ứng với đậu phộng nên tránh bánh kẹo có sôcôla vì có thể sử
dụng đậu phộng...
Điều trị bằng thuốc
Theo BS Lan, thuốc ít có vai trò trong điều trị dị ứng thực phẩm ngoại trừ
trường hợp dị ứng có khả năng gây sốc phản vệ. Trong trường hợp này thuốc bắt
buộc sử dụng là adrenalin. Các thuốc chống dị ứng như kháng histamin
(chlorpheniramin, astemisole, loratadin...) có tác dụng với các triệu chứng ở da,
niêm mạc như nổi mề đay, ban đỏ, phù mặt...
Mặc dù các thuốc này có thể ngăn chặn hoặc làm giảm nhẹ các triệu chứng
ngoài da, niêm mạc nhưng không ngăn chặn được các phản ứng nặng như choáng
phản vệ, hen phế quản...
Thuốc corticosteroid (prednisolon) do có nhiều tác dụng phụ nên cần thận
trọng khi sử dụng và chỉ sử dụng trong những trường hợp dị ứng nặng, kéo dài và
không đáp ứng với những điều trị khác.