Thử tìm giải pháp thủy lợi cho đồng bằng sông Cửu Long
Phần 3: Kinh nghiệm Bangladesh
Khái lược tổng quát về Bangladesh
Bangladesh là một tam-giác-châu nhận nước mưa nhiều nhất trên thế giới, góp
92% nước mưa của ba lưu vực có tổng cộng diện tích 1.5 triệu km2 của ba sông
chính là Brahmaputra, Ganges và Meghna của ba nước Bhutan, Ấn Độ và Nepal
thuộc vùng Tây Tạng, chảy vào hạ lưu là Bangladesh, trước khi ra Vịnh Bengal.
Sông Brahmaputra khi xáp nhập với sông Ganges tạo thành tam-giác-châu
Sunderbans lớn nhất thế giới, nổi tiếng về rừng ngập mặn (mangroves) và cọp.
Lưu lượng sông Brahmaputra vào mùa lụt là 65,500 m3/giây, sông Ganges là
Thử tìm giải pháp thủy lợi cho đồng bằng sông Cửu Long
51,500 m3/giây. Tổng số nước chảy ra Vịnh Bengal của Bangladesh nhiều hơn 2.5
lần sông Mississippi, chỉ sau sông Amazon. Vào năm bình thường, nếu cho lượng
nước này tràn ngập, thì Bangladesh sẽ chìm sâu dưới 7 m nước. Cao nguyên
Meghalaya, bắc Bangladesh, là nơi có vủ lượng cao kỷ lục trên thế giới, vủ lượng
trung bình hàng năm là 11 m nước, năm mưa nhiều tới 25 m nước. Ở vùng đồng
bằng duyên hải, mưa trung bình 1750 mm/năm. Vì không có công trình kiểm soát
nước quy mô ở thượng nguồn, lại là vùng rừng bị tàn phá nặng nề, bao nhiêu nước
lũ tràn vào Bangladesh gây nên xói lở đất đai, và lụt lội hàng năm. Mỗi năm 2,400
triệu tấn phù sa do sông chuyên chở vào Bangladesh và vịnh Bengal. Ngược lại,
vào mùa khô thì đồng bằng thiếu nước canh tác, vì vậy đời sống nông dân rất bấp
bênh, ít nơi có khả năng làm 2 hay 3 vụ mùa mỗi năm. Qua hàng mấy ngàn năm,
người dân sống cùng thiên nhiên, quen với bão tố và lũ lụt hàng năm. Nông dân
phát triển cả hàng ngàn giống lúa nổi (floating rice) thích ứng mùa ngập lụt sâu
với 5-6 m nước, và vào mùa khô thì canh tác giống lúa thấp giàng (lùn). Nhưng lụt
lội nhiều khi xảy ra rất nhanh chóng, chỉ trong vài giờ làm giống lúa nổi cũng
không tăng trưởng kịp nên bị ngập chết, còn vào mùa khô thì lại không có nước để
canh tác, hậu quả là mất mùa liên miên. Ngoài ra, nạn nhân mãn rất trầm trọng,
với dân số 153.5 triệu (2007) sống trên diện tích 144,000 km2, có mật độ cao nhất
thế giới (1,045 dân/km2). Hầu hết dân sống trong đồng bằng và dọc vùng duyên
hải, chiếm 80% diện tích toàn quốc, bị ảnh hưởng ngập lụt và bão tố hàng năm.
21% GDP toàn quốc nhờ nông nghiệp. năng suất lúa là 8 tấn/ha/năm, gồm 2 đến 3
vụ lúa. GDP mỗi đầu người theo tiêu chuẩn PPP (Purchasing Power Parity) là
1,400 $US (hạng 153, 2007) (Vietnam 2,600 US$, 2007, hạng 129), 45% dân số
sống dưới mức nghèo đói (2007, dưới 1 $US/ngày), 57% dân số mù chữ Đồng
bằng khá bằng phẳng, cao độ từ 0 đến 10 m trên mực nước biển, chỉ ở vùng đông
nam mới có núi đồi. Chiều dài bờ biển 580 km. Thiên tai xảy ra thường xuyên,
gồm:
Thử tìm giải pháp thủy lợi cho đồng bằng sông Cửu Long
(i) bão nhiệt đới do nước Vịnh Bengal hâm nóng, xảy ra thường
xuyên;
(ii) Nước biển dâng cao, nước mặn xâm nhập; rừng vùng đầm lầy
Sundarbans tự nhiên chết vì nhiễm mặn toàn diện;
(iii) Lụt lội khủng khiếp xảy ra hàng năm, do mưa xảy ra tại chỗ
hay ở thượng nguồn, hay phốí hợp cả hai. Ngày nay, mưa lớn xảy ra
thường xuyên, chẳng hạn trong năm 2005 chỉ trong một ngày mưa
tới 352 mm.
Trận lụt thảm khốc năm 1987 là do mưa dữ dội trên khắp lãnh thổ
Bangladesh, đặc biệt ở vùng tây bắc làm nước sông Ganges chảy xiết với 76,000
m3/giây, sông Ganges không kịp thoát nước nên tràn bờ đê, cọng thêm mưa lớn tại
chỗ, làm trận lụt trầm trọng thêm, 40% lãnh thổ bị lụt lớn.
Ngược lại, trận lụt năm 1988 không do mưa trên lãnh thổ Bangladesh, mà do mưa
dữ dội ở cao nguyên Meghalaya thuộc Ấn Độ làm nước sông Meghna và
Brahmaputra tràn bờ với lưu lượng 98,600 m3/giây, và nước sông Ganges với
72,300 m3/giây, làm cả 62% lãnh thổ, kể cả thủ dô Dhaka bị ngập lụt trầm trọng
trong suốt 2 tuần. Một mảng đê trên bờ nam sông Brahmaputra bị vỡ, phá hủy
100,000 ha hoa màu.
Vịnh Bengal cũng là nơi tập trung bão khủng khiếp thường xuyên. Tháng
10/1876, trận bão với sóng triều cao 15 m tàn phá Bangladesh với khoảng 100,000
người chết; năm 1897 làm 150,000 người thiệt mạng, tháng 11/1970 với sóng triều
9 m gây 500,000 người chết, năm 1991 bão giết hơn 130,000 dân, và mới đây,
ngày 2/5/2008 bão Nargis với vận tốc gió 120 mph và mưa lủ tàn phá Miền Điện
làm chết trên tám chục ngàn người.
Thử tìm giải pháp thủy lợi cho đồng bằng sông Cửu Long
Hình trái: Tần số bão lớn xảy ra trong mỗi 10 năm ở Vịnh Bengal. Phần cột in
đậm là số bão thổi vào đất liền. Hình mặt: Hướng bão lớn trong Vịnh Bengal
trong thời gian 1945-1954, gây sóng biển cao < 2m (A), 2- 5 m (B), và >5 m (C)
trên vùng duyên hải. Bangladesh lảnh đủ bão biển với sóng biển loại C khi có bão.
Công trình chống bão lụt và dẫn thủy
Vào năm có khí hậu bình thường, 30% diện tích Bangladesh đều bị lụt sâu vài ba
mét nước. Qua hàng ngàn năm người dân Bangladesh đã thích ứng sống chung với
lũ lụt định kỳ này. Hàng ngàn giống lúa nổi được thiên nhiên và nông dân tuyển
chọn cho môi trường ngập lụt định kỳ, có nơi ngập lụt 5-6 m. Dĩ nhiên năng suất
lúa thấp, không đủ nuôi số dân tăng trưởng 2%/năm, nên đời sống dân nghèo nàn
và thất học. Ngoài ra, trong vài thập niên qua, thỉnh thoảng có những trận lụt
khủng khiếp xảy ra, như các năm 1970 (nửa triệu người chết),
Thử tìm giải pháp thủy lợi cho đồng bằng sông Cửu Long
1984, 1987, 1988, 1990 (130,000 người chết), 1991, 1998, gây thiệt hại to lớn cho
tài sản và nhân mạng. Từ mấy ngàn năm trước đây, địa chủ đã đắp đê bao quanh
ruộng đất của mình, và có bộng dẫn và thoát nước, để điều chỉnh nước canh tác
hoa màu. Vào mùa ngập lụt, tùy theo thủy triều mà điều hòa nước trong ruộng, khi
cần cho nước vào ruộng mang theo phù sa, khi cho tháo nước theo nhu cầu canh
tác. Tuy nhiên, cách giải quyết này chỉ trên phạm vi nhỏ, ở nơi lụt ít. Vì không có
kế hoạch toàn bộ, các công trình đê nhỏ này gây nhiều mâu thuẫn tranh chấp trong
xã hội.
Bangladesh đã có chương trình chống lũ lụt từ lâu đời nhưng chưa quy mô.
Mải đến đầu thập niên 1960s, nhờ viện trợ tài chánh và kỹ thuật của thế giới,
Bangladesh mới thiết lập hệ thống chống lũ lụt từ sông và từ biển với quy mô lớn.
Trận động đất 1950 tại bắc Bangladesh, Assam và vùng Hy mã Lạp Sơn
làm thay đổi hướng chảy các dòng sông, đặc biệt sông Brahmaputra. Một phần ba
thành phố Dibrugarh ở Assam thượng bên bờ nam sông bị xói lở. Để chận đứng
xói lở và lụt lội hàng năm, một hệ thống đê bằng đá cuội được xây đựng qua dòng
sông để chuyển hướng dòng nước chảy qua hướng khác, và hệ thống đê bao quanh
các thành phố để bảo vệ. Vì là vùng mưa nhiều, để tránh ngập lụt vì mưa tại chỗ,
hệ thống mương tháo nước từ thành phố và một hồ chứa nước lớn cũng được xây
dựng.
Sau trận lụt thảm khốc 1988, thế giới viện trợ tài chánh và kỹ thuật để
nghiên cứu chống lũ lụt cho Bangladesh.
Pháp và cơ quan UNDP của Liên Hiệp Quốc hợp tác với chính phủ
Bangladesh để nghiên cứu. Hoa Kỳ cũng như Nhật Bản cũng có nghiên cứu riêng
cho Bangladesh. Có nhiều đề án. Đề án của Pháp gồm xây dựng 4,000 km đê kiên
cố, phải mất 20 năm để hoàn thành và tốn khoảng 10 tỷ USD (giá 1990). Ngược
lại, Nhật và Hoa Kỳ đề nghị giải pháp khác. Dự án của Hoa Kỳ (USAID) không