Gốm Việt Nam - Dấu ấn của nền
văn hóa thuần Việt
Nghề gốm ở Việt Nam đã có từ thời tiền sử, thời kỳ đồ đồng... nhưng phát triển rực
rỡ nhất ở thời Lý Trần (thế kỷ XI-XV). Là một trong những nơi có kỹ nghệ gốm phát
triển sớm ở Châu á, các sản phẩm gốm được tìm thấy trong nhiều di chỉ văn hoá như:
Hoà Bình, Bắc Sơn, Hạ Long cho đến hậu kỳ đồ đá mới Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò
Mun...
Trải qua những giai đoạn phát triển của lịch sử, các sản phẩm gốm ngày càng đạt
đến trình độ và kỹ thuật thẩm mỹ cao, được thể hiện ở ba loại: gốm men trắng ngà chạm
đắp nổi, gốm hoa nâu, gốm men ngọc. Với những thành tựu như vậy, có thể thấy rằng,
gốm Việt Nam không thua kém gốm nước ngoài về giá trị niên đại và giá trị nghệ thuật.
Gốm trong đời sống con người
Gốm rất gần gũi với con người. Từ xa xưa, người ta đã coi đó là thứ đồ dùng hàng
ngày đồng thời là thứ đồ có giá trị hay dùng để trang trí... Gốm có ở bất kỳ đâu từ chốn
cung đình lộng lẫy đến mỗi ngôi nhà dân dã. Đối với người dân thường, chum, vại, chậu,
bình... dùng để chứa nước, trồng cây, muối dưa cà. Còn đối với vua chúa hay hàng quan
lại trong triều thì gốm làm công phu hơn rất nhiều và ngoài những tác dụng vốn có, dưới
bàn tay tài hoa của người thợ, gốm biến thành những thứ đồ trang trí quý giá.
Cho tới nay, mặc dù có hàng trăm, hàng nghìn loại sản phẩm mới được sản xuất,
phục vụ cho đời sống của con người nhưng đồ gốm vẫn luôn hiện diện trong hầu hết các
gia đình người Việt. Đó chính là lý do mà các lò gốm tồn tại và ngày càng phát triển. Với
bàn tay khối óc, con mắt nghệ thuật tinh tế cộng với sự nỗ lực, người thợ đã tạo nên
những tác phẩm nghệ thuật bằng gốm không những thể hiện được tinh hoa văn hoá dân
tộc từ bao đời truyền lại mà còn thổi vào gốm cái hồn riêng sống động.
Nghề gốm ở Việt Nam trải khắp trên mọi miền đất nước, miền Bắc có gốm Bát
Tràng (Hà Nội); gốm Đông Triều (Quảng Ninh); gốm Thổ Hà, Phù Lãng (Bắc Ninh);
gốm Hương Canh (Vĩnh Phúc); Lò Chum (Thanh Hóa)... ở miền Trung có gốm ở làng
Bầu Trúc (Ninh Thuận); miền Nam có gốm Sài Gòn, gốm Bình Dương, gốm Biên Hòa
(Đồng Nai)... Sản phẩm gốm của Việt Nam rất phong phú, từ những vật nhỏ như lọ đựng
tăm, bát, đĩa... những sản phẩm cỡ trung bình như lọ hoa, tượng phật, thiếu nữ, bộ ấm trà,
chậu cảnh đến những sản phẩm cỡ lớn như lọ độc bình, đôn voi, chum, choé... Tuy gốm
hiện đại cũng có một số nét thay đổi nhưng về cơ bản vẫn giữ được truyền thống và linh
hồn của gốm xưa. Có thể coi gốm là dấu ấn của nền văn minh lúa nước, nền văn hóa
thuần Việt.
Một số loại gốm tiêu biểu
Gốm đất nung
Đó là một số loại điển hình như: Gốm Phùng Nguyên, Gốm Đồng Đậu, Gốm Gò
Mun...
Giai đoạn Phùng Nguyên tồn tại vào khoảng nửa đầu thiên niên kỷ II trước CN
(công nguyên). Gốm Phùng Nguyên có những nét khắc tinh xảo, chủ yếu là hoa văn răng
lược, khắc vạch, làn sóng, một số thiên về lối hình học. Tổ tiên của chúng ta đã biết dùng
màu đất trắng và màu đá son tô thắm lên bề mặt hình khắc của gốm trước khi nung, đã
biết nung độ lửa già nhất của đất nung.
Giai đoạn Đồng Đậu ở vào khoảng nửa sau thiên niên kỷ II trước CN. Gốm Đồng
Đậu có hoa văn đa dạng: xoắn ốc, răng cưa, đường chấm song song, hình trám in...
Giai đoạn Gò Mun tồn tại vào nửa đầu thiên niên kỷ I trước CN. Gốm Gò Mun có
nhiều hoa văn hình học. Nhiều hoa văn bắt chước hoa văn trên đồ đồng.
Gốm Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun không chỉ phong phú về hoa văn, mà còn
phong phú về hình dáng. Nhiều hình dáng cho đến sau này vẫn còn được bảo tồn trong
các lò gốm dân gian, như: loại vò có miệng loe đứng, cổ cao, bụng nở (Đồng Đậu); loại
vò, nồi có miệng loe rộng, cổ ngắn, bụng nở (Đồng Đậu); bát, bình, cốc, ống nhổ chân
thấp, chân cao (Phùng Nguyên)...
Trong thời đại đồng thau phát triển rực rỡ, gốm đất nung trang trí ngày một công phu
và có xu hướng bắt chước đồ đồng, nhất là về mặt hoa văn. Điều đó khẳng định rằng
nghệ thuật dân gian đã tồn tại và phát triển từ trong cuộc sống của quần chúng, thường
được thể hiện rộng rãi từ những chất liệu, đồ dùng thông thường nhất (như đồ mây tre
tiếp đến là đồ đất nung). Vì thế, nghệ thuật đất nung bắt chước nghệ thuật đồ đồng, không
hề làm giảm mà ngược lại còn làm sáng tỏ thêm phong cách nghệ thuật đồ đồng cùng
thời.