- 89 -
Chương 3
CƠ SỞ LÝ THUYẾT CHẨN ĐỐN
TÌNH TRẠNG KỸ THUẬT CỦA ÔTÔ
I. KHÁI NIỆM VỀ CHẨN ĐỐN KỸ THUẬT
1. Chẩn đốn kỹ thuật:
• Trong quá trình sử dụng ôtô, trạng thái kỹ thuật của xe bị thay đổi theo chiều
hướng xấu đi. Để xác định tình trạng kỹ thuật của xe ta có thể tháo rời các cụm,
các tổng thành để phát hiện hư hỏng. Nếu làm như vậy sẽ phá hỏng trạng thái tiếp
xúc của bề mặt làm việc của các chi tiết máy, ngồi ra còn tăng công lao động,
tăng tổng chi phí lao động kỹ thuật.
• Hiện nay ở nước ta cũng như các nước khác đều dùng máy móc thiết bị để tiến
hành kiểm tra trạng thái kỹ thuật của ôtô, của các cụm, tổng thành… mà không
cần phải tháo rời chúng. Phương pháp xác định tình trạng kỹ thuật này được gọi là
phương pháp chẩn đốn kỹ thuật.
• Chẩn đốn kỹ thuật dựa trên hệ thống các quy luật, các tiêu chuẩn đặc trưng cho
trạng thái kỹ thuật của ôtô để phán đốn tình trạng kỹ thuật tốt xấu của ôtô. Khi
chẩn đốn kỹõ thuật do không tháo rời các chi tiết nên không thể trực tiếp phát
hiện hư hỏng mà phải thông qua các triệu chứng để phát hiện gián tiếp các hư
hỏng ở bên trong.
Thí dụ: Để đánh giá độ hao mòn của xéc măng - xi lanh người ta dùng thiết bị đo
lượng khí cháy lọt xuống các te hoặc để đánh giá tình trạng kỹ thuật của hệ thống
phanh ở các bánh xe người ta đo lực phanh ở các bánh xe (hay quãng đường
phanh, …)
2 . Mục đích của chẩn đốn kỹ thuật:
Công nghệ chẩn đốn kỹ thuật ra đời nhằm làm thay đổi và nâng cao chất lượng
của công tác bảo dưỡng kỹ thuật.
Nó đánh giá trạng thái kỹ thuật của đối tượng được kiểm tra một cách chính xác,
khách quan và nhanh chóng, nâng cao tính tin cậy của xe, dự báo được khả năng
hoạt động an tồn của đối tượng được kiểm tra và quyết định các phương án bảo
dưỡng, sửa chữa kịp thời những hư hỏng đã phát hiện, thế nên sẽ tăng được khả
năng an tồn trong giao thông.
- 90 -
Nâng cao được tuổi bền, giảm chi phí do không phải tháo lắp và giảm được hao
mòn của chi tiết.
Do phát hiện kịp thời những biến xấu kỹ thuật, kịp thời điều chỉnh các bộ phận
nhất là hệ thống cung cấp nhiên liệu làm giảm tiêu hao nhiên liệu, dầu nhờn nên
giảm giá thành vận chuyển.
Ngày nay chẩn đốn kỹ thuật đã trở thành một phương pháp chính để kiểm tra
trạng thái kỹ thuật của ôtô, của tổng thành mà không phải tháo rời nó, đã trở thành
một yếu tố công nghệ bảo dưỡng và sửa chữa ôtô.
3 . Vị trí công tác chẩn đốn kỹ thuật trong dây chuyền bảo dưỡng và sửa chữa ôtô:
• Chẩn đốn trạng thái kỹ thuật của ôtô là một khâu quan trọng trong quá trình sản
xuất của một xí nghiệp vận tải ôtô, nhằm bảo đảm chất lượng và hạ giá thành
bảo dưỡng, sửa chữa. Dựa vào kết quả của chẩn đốn có thể hiệu chỉnh lại chu
kỳ bảo dưỡng, sửa chữa cho phù hợp. Như vậy, sử dụng tốt chẩn đốn kỹ thuật
kết hợp với bảo dưỡng, sửa chữa sẽ giảm bớt cường độ lao động, hạ giá thành
vận chuyển.
• Vì vậy để phát hiện, phân loại những xe ôtô có nhiều hư hỏng người ta phải
tiến hành chẩn đốn kỹ thuật trước khi đưa vào bảo dưỡng để phân biệt khối
lượng công việc sửa chữa và công việc bảo dưỡng riêng biệt. Bố trí theo cách
này có thể giảm chi phí bảo dưỡng kỹ thuật và sửa chữa thường xuyên khoảng
15% và năng suất lao động tăng lên gấp đôi.
• Người ta có thể bố trí chẩn đốn kỹ thuật trước bảo dưỡng kỹ thuật cấp I, cấp II
lúc này nhiệm vụ của chẩn đốn kỹ thuật trước các cấp bảo dưỡng là khác nhau.
Người ta dựa vào kết quả của chẩn đốn kỹ thuật mà xử lý các hư hỏng của ôtô
tại các vị trí sửa chữa, sau đó đưa vào vị trí bảo dưỡng.
• Các vị trí chẩn đốn và bảo dưỡng kỹ thuật, sửa chữa thường xuyên, thường bố
trí theo sơ đồ dây chuyền sau :
Vị trí chờ sửa
Chẩn đoán tổng
quát trước BD-I
Chẩn đoán tổng
quát trước BD-II
Cầu rửa xe
Kiểm tra
- 91 -
Hình 1. Dây chuyền sản xuất trong xí nghiệp bảo dưỡng ôtô
Theo cách bố trí này, ôtô sau khi qua kiểm tra (kiểm tu) sẽ đến cầu rửa xe để làm vệ
sinh xe sạch sẽ, đến vị trí chờ sửa, sau đó tùy theo kết quả quan sát, theo hành trình
km xe đã chạy được đến một trong hai dây chuyền chẩn đốn trước bảo dưỡng sửa
chữa, tuỳ theo tình trạng sau chẩn đốn mà xe được đến một trong ba dây chuyền bảo
dưỡng, sửa chữa. Sau đó xe được đưa vào khu vực chờ xuất xưởng.
Tuy phân theo tuyến bảo dưỡng, nhưng các tuyến quan hệ chặt chẽ với nhau được
điều hành chung bởi phòng kỹ thuật.
4 . Phương hướng phát triển của chẩn đốn kỹ thuật:
Sự phát triển của khoa học chẩn đốn gắn liền với sự hồn thiện của các thiết bị
chẩn đốn. Ngày nay xu hướng sử dụng chẩn đốn kỹ thuật kết hợp với quá trình hồn
thiện kỹ thuật bảo dưỡng và sửa chữa đang được chú ý đặc biệt, chẩn đốn kỹ thuật
ngày càng hồn thiện và phát huy vai trò quan trọng của nó.
Hiện nay chẩn đốn kỹ thuật phát triển theo một số hướng sau:
- Ứng dụng những tiến bộ kỹ thuật mới: Nhằm cải tiến, hiện đại hóa những thiết
bị cũ đã có (để tận dụng số thiết bị cũ này).
- Hồn thiện các phương pháp và thiết bị chẩn đốn hiện đại: Các bộ đầu đo, các
bộ chuyển đổi, các bộ xử lý…
- Tự động hố quá trình chẩn đốn: Ôtô bao gồm nhiều tổng thành, nhiều hệ
thống phức tạp, để xác định hàng trăm thông số đã mất nhiều thời gian, việc tự
động hóa quá trình chẩn đốn sẽ tăng độ chính xác và rút ngắn được thời gian .
- 92 -
- Sử dụng máy tính điện tử: Người ta sử dụng máy tính điện tử để theo dõi sự
hoạt động của các chi tiết, các cụm, các tổng thành trong ôtô. Nội dung của
chương trình được sắp xếp, mã hóa về chế độ chẩn đốn, xử lý trên máy tính điện
tử nó thể hiện dưới dạng đĩa, băng hoặc hiển thị trên màn hình…
Trong sửa chữa chẩn đốn kỹ thuật phải phát hiện được nguyên nhân sinh ra sự
cố hư hỏng từ đó xác định biện pháp kỹ thuật để khắc phục tình trạng hư hỏng ấy.
Dựa vào kết quả nghiên cứu của các nước với đặc điểm của từng đơn vị người ta có
thể bố trí chẩn đốn kỹ thuật trong quy trình công nghệ bảo dưỡng, sửa chữa ôtô theo
hai phương án:
+ Chẩn đốn kỹ thuật cùng với bảo dưỡng kỹ thuật và sửa chữa
+ Chẩn đốn kỹ thuật trên một trạm riêng.
Theo phương án thứ nhất, tiến hành chẩn đốn kỹ thuật để khắc phục các sự cố
hoặc hư hỏng được phát hiện trong quá trình chẩn đốn kỹ thuật hoặc xác định thông
số để dự đốn độ tin cậy trong quá trình sử dụng sắp tới. Hiện nay đại bộ phận các
đơn vị ở VN đang sử dụng phương án này, công tác chẩn đốn kỹ thuật được tiến
hành ngay trên dây chuyền bảo dưỡng cấp I, cấp II.
Theo phương án này khi ôtô ra xưởng được làm đầy đủ những nội dung trong
bảo dưỡng và dự báo độ tin cậy trong thời gian làm việc sau đó.
Phương án thứ hai chỉ đơn thuần chẩn đốn nhanh tình trạng kỹ thuật của ôtô,
chẩn đốn này nhằm dự báo thường xuyên độ tin cậy của ôtô. Việc đưa ôtô đi bảo
dưỡng sửa chữa được làm ở nơi khác. Trong trạm chẩn đốn kỹ thuật ở Mỹ chỉ đơn
thuần là chẩn đốn kỹ thuật ôtô, không chỉ định phương pháp điều chỉnh hay sửa
chữa.
II. XÁC ĐỊNH CÁC THÔNG SỐ ĐẶC TRƯNG DÙNG TRONG CHẨN ĐỐN KỸ
THUẬT
M
ột ôtô gồm rất nhiều chi tiết được lắp ghép với nhau tạo thành cụm, tổng
thành … để thành xe được gọi là kết cấu. Có loại kết cấu thể hiện mối tương quan
giữa các tổng thành, các cụm trong xe, trong quá trình sử dụng kết cấu này không
thay đổi. Có loại kết cấu thể hiện mối quan hệ tương hỗ, độ bền, độ bóng, độ cứng
- 93 -
bề mặt chi tiết … trong quá trình sử dụng loại kết cấu này thay đổi. Mỗi đối tượng
có kết cấu cụ thể, có chức năng cụ thể như vị trí tương quan giữa các chi tiết trong
tổng thành, cách lắp ghép các chi tiết với nhau, sự tác dụng tương hỗ giữa chúng…
1. Thông số chẩn đốn:
Trong quá trình sử dụng, đặc tính kỹ thuật của ôtô thay đổi và các sự cố kỹ
thuật của ôtô xuất hiện dưới dạng này hay dạng khác, nhưng các sự cố kỹ thuật có
thể phân làm bốn dạng sau:
a) Hư hỏng do kết cấu:
Bao gồm các dạng hư hỏng phát sinh theo qui luật trùng lặp nhiều lần giống
nhau, thường hư hỏng ở một vị trí nhất định. Hư hỏng thuộc về nhóm này chi tiết
thường bị gãy, rạn nứt do sức bền kém, ứng suất tập trung, do thiết kế sai…
b) Hư hỏng do công nghệ:
Bao gồm những hư hỏng do các yếu tố công nghệ như không bảo đảm độ bóng,
độ cứng bề mặt, nhiệt luyện sai…
c) Hư hỏng do lão hóa:
Do ôtô sử dụng quá thời gian qui định các chi tiết máy bị hao mòn nhanh,
không có khả năng điều chỉnh phục hồi. Đây là dạng hư hỏng tự nhiên tuân theo qui
luật hao mòn trong quá trình làm việc .
d) Hư hỏng do vận hành:
Bao gồm những hư hỏng do vi phạm qui tắc vận hành xe như: thiếu dầu mỡ bôi
trơn, xe chở quá tải… Có rất nhiều nguyên nhân gây ra sự cố hư hỏng, tùy theo tình
trạng sử dụng, tình trạng bảo dưỡng sửa chữa mà nguyên nhân gây ra sự cố cũng
thay đổi, các biểu hiện sự cố cũng rất đa dạng. Do đó việc chọn các tham số chẩn
đốn, các phương pháp chẩn đốn có một ý nghĩa hết sức quan trọng trong quá trình
nghiên cứu, áp dụng kỹ thuật chẩn đốn .