Kinh t h c và tri t h c c a ch nghĩa xã h iế ọ ế ọ ủ ủ ộ
Nguy n Đ c Thành d chễ ứ ị
5. M t s suy ng m chungộ ố ẫ
Các cu c tranh lu n kinh t gi a nh ng ng i xã h i ch nghĩa và nh ng ng iộ ậ ế ữ ữ ườ ộ ủ ữ ườ
phi xã h i ch nghĩa ch m d t vào quãng năm 1948: t đó v sau, chúng ti nộ ủ ấ ứ ừ ề ế
tri n theo nhi u h ng khác nhau. Trong khi các tri t thuy t xã h i t ng quátể ề ướ ế ế ộ ổ
đ c phát tri n b i Hayek, Polanyi và nh ng ng i khác có khuynh h ng h uượ ể ở ữ ườ ướ ậ
thu n cho lu n đi m kinh t t ng quát c a chúng, thì các nhà tri t h c xã h i chẫ ậ ể ế ổ ủ ế ọ ộ ủ
nghĩa l i không làm đ c nh v y. Trên th c t , t t ng xã h i ch nghĩa đãạ ượ ư ậ ự ế ư ưở ộ ủ
ti n tri n theo cách th c làm xói mòn m t s ti n đ ch y u c a các nhà xã h iế ể ứ ộ ố ề ề ủ ế ủ ộ
ch nghĩa th tr ng. Đáng k nh t là s lo i b gi đ nh v tính t đ nh c aủ ị ườ ể ấ ự ạ ỏ ả ị ề ự ị ủ
ng i tiêu dùng. Đ n gi n là các nhà t t ng xã h i ch nghĩa đ ng đ i khôngườ ơ ả ư ưở ộ ủ ươ ạ
ch p nh n r ng s thích là s n ph m c a m t ý chí t đ nh mà n ng theo đóấ ậ ằ ở ả ẩ ủ ộ ự ị ươ
các nhà s n xu t b c theo, mà h nh n m nh đ n s ph thu c l n nhau c aả ấ ướ ọ ấ ạ ế ự ụ ộ ẫ ủ
tiêu dùng và s n xu t. Đi u này đ ng nghĩa v i vi c ng i s n xu t có th t oả ấ ề ồ ớ ệ ườ ả ấ ể ạ
ra nhu c u, do đó các th ch t b n ch nghĩa hi n đ i tr thành nh ng ông chầ ể ế ư ả ủ ệ ạ ở ữ ủ
đi c ng b c ch không ph i nh ng tên nô l ph c tùng các ch th t do. ưỡ ứ ứ ả ữ ệ ụ ủ ể ự
Chính đi u này đã khi n cu c tranh lu n gi a các nhà xã h i ch nghĩa và nh ngề ế ộ ậ ữ ộ ủ ữ
ng i phi xã h i ch nghĩa tr nên r t khó phân đ nh. B i vì, n u nh ng quanườ ộ ủ ở ấ ị ở ế ữ
ni m cách nhau nh tr i v c v cái tôi n m trong b n ch t sâu xa nh t c a c sệ ư ờ ự ề ằ ả ấ ấ ủ ơ ở
lý lu n t b n ch nghĩa và xã h i ch nghĩa, thì đ n bao gi cu c tranh lu nậ ư ả ủ ộ ủ ế ờ ộ ậ
m i có th ăn kh p đ c v i nhau? Th c t r ng h th ng s n xu t xã h i chớ ể ớ ượ ớ ự ế ằ ệ ố ả ấ ộ ủ
nghĩa không th “tính toán" m t cách đ y đ s có tác đ ng r t ít t i các nhà tể ộ ầ ủ ẽ ộ ấ ớ ư
t ng ch tr ng r ng cách “tính toán" t b n ch nghĩa d n t i vi c các cáưở ủ ươ ằ ư ả ủ ẫ ớ ệ
nhân th đ ng b t n công b i nh ng m t hàng tiêu dùng h “không c n t i".ụ ộ ị ấ ở ữ ặ ọ ầ ớ
M c dù, có l , n u có th nói r ng quan đi m c c đoan c a Mises (và th c sặ ẽ ế ể ằ ể ự ủ ự ự
cũng là c a Polanyi) cho r ng h th ng s n xu t xã h i ch nghĩa th c s b tủ ằ ệ ố ả ấ ộ ủ ự ự ấ
kh thi, thì cũng có th suy di n ti p r ng không th làm tho mãn ngay c cácả ể ễ ế ằ ể ả ả
nhu c u “khách quan". ầ
M t hàm ý sâu xa h n n a c a ki u suy lý này là m t l p lu n ph c a Hayekộ ơ ữ ủ ể ộ ậ ậ ụ ủ
cho r ng h th ng s n xu t xã h i ch nghĩa là không t ng thích v i s t doằ ệ ố ả ấ ộ ủ ươ ớ ự ự
(liberty) cũng kém ph n thuy t ph c đ i v i các nhà xã h i ch nghĩa. L p lu nầ ế ụ ố ớ ộ ủ ậ ậ
ki u Hayek luôn luôn thu c lo i l p lu n v l i, nghĩa là ngay c khi các nhà xãể ộ ạ ậ ậ ị ợ ả
h i ch nghĩa ch p nh n giá tr c a s t do theo nghĩa là l a ch n cá nhân, thìộ ủ ấ ậ ị ủ ự ự ự ọ
m t h th ng k ho ch hoá, do nó xét đ n cùng liên quan đ n vi c “chính trộ ệ ố ế ạ ế ế ệ ị
hoá" hay đ n m i hành đ ng kinh t , s nh t đ nh ph i th tiêu nh ng m ngế ọ ộ ế ẽ ấ ị ả ủ ữ ả
r ng l n c a s l a ch n này. Đi u này đ c th hi n rõ ràng nh t qua s th aộ ớ ủ ự ự ọ ề ượ ể ệ ấ ự ừ
nh n c a Lange r ng t l tiêu dùng/thu nh p c a m t hàng hoá là s u tiênậ ủ ằ ỷ ệ ậ ủ ộ ự ư
theo th i gian c a các cá nhân. [30] Nh ng ch khi các tri t gia xã h i ch nghĩaờ ủ ư ỉ ế ộ ủ
không ch p nh n r ng s t do cá nhân là t ng đ ng v i s l a ch n, và nh tấ ậ ằ ự ự ươ ươ ớ ự ự ọ ấ
đ nh cho r ng l i gi i thích đúng đ n v t do ph i bao g m c s di n t cáiị ằ ờ ả ắ ề ự ả ồ ả ự ễ ả
b i c nh trong đó các l a ch n đ c th c hi n, thì nh ng phê phán ki u Hayekố ả ự ọ ượ ự ệ ữ ể
m i ch g n trúng m c tiêu. Tuy nhiên, đây không ph i là lúc th o lu n chi ti t,ớ ỉ ầ ụ ả ả ậ ế
hay th m chí là đánh giá, các quan ni m khác nhau v t do. ậ ệ ề ự
Th m chí n u các lý thuy t gia theo ch nghĩa t do (c đi n) và xã h i chậ ế ế ủ ự ổ ể ộ ủ
nghĩa đ ng đ i có th nh t trí v i nhau v các quan ni m t do và ch th cáươ ạ ể ấ ớ ề ệ ự ủ ể
nhân (personal agency), thì v n còn nh ng v n đ đ o đ c h c mãi mãi chia c tẫ ữ ấ ề ạ ứ ọ ắ
h . Nh ng v n đ này t t y u d n h tr l i tiêu chu n c a s phân ph i côngọ ữ ấ ề ấ ế ẫ ọ ở ạ ẩ ủ ự ố
b ng. Xét m t cách th n tr ng, cu c tranh cãi đ c th o lu n trên kia không liênằ ộ ậ ọ ộ ượ ả ậ
quan gì đ n các v n đ đ o đ c h c, m c dù ch nghĩa bình quân rõ ràng là ýế ấ ề ạ ứ ọ ặ ủ
th c h chính c a nh ng ng i xã h i ch nghĩa. C hai bên đ u ch p nh n lýứ ệ ủ ữ ườ ộ ủ ả ề ấ ậ
thuy t năng su t c n biên nh là tiêu chu n c a phân ph i thu nh p: nh ng, t tế ấ ậ ư ẩ ủ ố ậ ư ấ
nhiên, đó là m t nguyên lý v tính hi u qu ch không ph i là m t nguyên lý đ oộ ề ệ ả ứ ả ộ ạ
đ c h c. S khác nhau n m ch các nhà xã h i ch nghĩa cho r ng l i nhu nứ ọ ự ằ ở ỗ ộ ủ ằ ợ ậ
kinh doanh không đ c phép truy n l c cho c máy kinh t . L i m t l n n a,ượ ề ự ỗ ế ạ ộ ầ ữ
nh ng ng i phi xã h i ch nghĩa không đ c p t i b t c m t “quy n" s h uữ ườ ộ ủ ề ậ ớ ấ ứ ộ ề ở ữ
tài s n mang tính đ o đ c nào có đ c nh m t quá trình trao đ i: nó đ n thu nả ạ ứ ượ ờ ộ ổ ơ ầ
là s c n thi t mang tính ph ng ti n. ự ầ ế ươ ệ
C n th nh n c a các nhà xã h i ch nghĩa đ ng đ i đ lên đ u l i nhu n kinhơ ị ộ ủ ộ ủ ươ ạ ổ ầ ợ ậ
doanh th c ra không đúng ch , b i vì các nhà xã h i ch nghĩa th tr ng đã th aự ỗ ở ộ ủ ị ườ ừ
nh n r ng m t cái gì th ch cho đ ng l c l i nhu n là c n thi t cho n n kinhậ ằ ộ ế ỗ ộ ự ợ ậ ầ ế ề
t t p th ch nghĩa: ti c thay, trên th c t , đ ng l c này đã bi n thành đ ng l cế ậ ể ủ ế ự ế ộ ự ế ộ ự
chính tr ch không ph i kinh t . Th t đáng bu n là các nhà xã h i ch nghĩa đãị ứ ả ế ậ ồ ộ ủ
đ tâm chú ý t i s phân ph i b t công c a quy n l c chính tr , k t qu c a sể ớ ự ố ấ ủ ề ự ị ế ả ủ ự
xoá b tinh th n kinh doanh, ít h n so v i vi c chú tr ng vào cái mà h cho là b tỏ ầ ơ ớ ệ ọ ọ ấ
bình đ ng v thu nh p và c a c i, đ c đi m tiêu bi u c a ch nghĩa t b n. ẳ ề ậ ủ ả ặ ể ể ủ ủ ư ả
M t h ng nghiên c u h u ích h n (n u đi u này đ c các nhà xã h i ch nghĩaộ ướ ứ ữ ơ ế ề ượ ộ ủ
ch p thu n) l ra nên h ng v v n đ lý l bi n minh mang tính đ o đ c h cấ ậ ẽ ướ ề ấ ề ẽ ệ ạ ứ ọ
cho nh ng quy c đ u tiên v quy n s h u đ t đó quá trình trao đ i b tữ ướ ầ ề ề ở ữ ể ừ ổ ắ
đ u. B i vì, xét v m t logic, thì quá trình trao đ i ph i b t đ u v i nh ng đ iầ ở ề ặ ổ ả ắ ầ ớ ữ ố
t ng b n thân nó không ph i là s n ph m c a s trao đ i. B t k b n ch t sâuượ ả ả ả ẩ ủ ự ổ ấ ể ả ấ
xa, mang tính kinh t hay đ o đ c, c a s b t bình đ ng v s h u n y sinh tế ạ ứ ủ ự ấ ẳ ề ở ữ ả ừ
các quá trình th tr ng là th nào chăng n a, thì cũng không th ph nh n đ cị ườ ế ữ ể ủ ậ ượ
s th c là tri t h c chính tr và kinh t t do c đi n thi u đ y đ hi u theoự ự ế ọ ị ế ự ổ ể ế ầ ủ ể
nghĩa là nó không đ a ra đ c m t c s h p lý cho quy n s h u tài s n đ uư ượ ộ ơ ở ợ ề ở ữ ả ầ
tiên. L u ý r ng đây không ph i m t l p lu n đ c hi u theo nghĩa là ch nghĩaư ằ ả ộ ậ ậ ượ ể ủ
t do c đi n đòi h i m t h c thuy t bình đ ng v c h i đ nh ng phê phán vự ổ ể ỏ ộ ọ ế ẳ ề ơ ộ ể ữ ề
bình đ ng v thành qu tr nên h u hi u. Ch c ch n là, nh ng ng i theo chẳ ề ả ở ữ ệ ắ ắ ữ ườ ủ
nghĩa t do kiên đ nh ph i th a nh n quy n th a k (c a nh ng tài s n có đ cự ị ả ừ ậ ề ừ ế ủ ữ ả ượ
m t cách h p pháp) n u h c thuy t c a anh ta không tr nên b đ ng nh t v iộ ợ ế ọ ế ủ ở ị ồ ấ ớ
n n dân ch xã h i. Do đó, m t cách t t y u, ch nghĩa t do đòi h i s b t bìnhề ủ ộ ộ ấ ế ủ ự ỏ ự ấ
đ ng v c h i. ẳ ề ơ ộ
Nh ng v n đ th c t liên quan đ n tính h p pháp c a tài s n đang trong quáữ ấ ề ự ế ế ợ ủ ả
trình chuy n giao th a k . Ph i chăng m t ng i s không đ c quy n s h uể ừ ế ả ộ ườ ẽ ượ ề ở ữ
tài s n đã t ng có đ c nh vũ l c, b t k s chi m h u đã x y ra t lúc nàoả ừ ượ ờ ự ấ ể ự ế ữ ả ừ
trong quá kh xa xôi? Li u các cá nhân có th chi m đo t làm c a riêng nh ngứ ệ ể ế ạ ủ ữ
tài s n c n thi t cho s sinh t n c a nh ng ng i khác hay không? Li u th c tả ầ ế ự ồ ủ ữ ườ ệ ự ế
r ng đ t đai là có cung c đ nh và đem l i tô kinh t thu n tuý cho ng i chằ ấ ố ị ạ ế ầ ườ ủ
may m n, có khi n nó tr thành m t hàng hoá kinh t đ c bi t và phù h p m tắ ế ở ộ ế ặ ệ ợ ộ
cách l lùng cho s tái phân ph i t p th nào đó hay không? ạ ự ố ậ ể
Tôi không có ý đ nh th tr l i nh ng câu h i này: chúng đã đ c th o lu n r tị ử ả ờ ữ ỏ ượ ả ậ ấ
nhi u trong các bài vi t v tri t h c chính tr trong su t m i năm qua [31] (t tề ế ề ế ọ ị ố ờ ấ
nhiên, chúng đã đ c nêu lên t hàng th k tr c). Ch có đi u quan tr ng c nượ ừ ế ỷ ướ ỉ ề ọ ầ
l u ý là m i liên h c a chúng v i cu c tranh lu n kinh t và tri t h c gi a cácư ố ệ ủ ớ ộ ậ ế ế ọ ữ
nhà xã h i ch nghĩa và phi xã h i ch nghĩa. M c dù vào nh ng năm 1930 đi uộ ủ ộ ủ ặ ữ ề
này đã đ c nêu lên trong hàng ngũ c a nh ng ng i theo ch nghĩa v l i nóiượ ủ ữ ườ ủ ị ợ
chung (th c ra thì m i lo i kinh t h c ng d ng đ u mang tính v l i), nh ng rõự ọ ạ ế ọ ứ ụ ề ị ợ ư
ràng là các v n đ liên quan đ n vi c đòi quy n s h u ban đ u không th đ cấ ề ế ệ ề ở ữ ầ ể ượ
gi i quy t m t cách d dàng đ n th nh nh ng nghiên c u mang tính h quả ế ộ ễ ế ế ờ ữ ứ ệ ả
lu n. Đi ch ng minh r ng, vì nh ng lý do lý thuy t ch t ch , các n n kinh t xãậ ứ ằ ữ ế ặ ẽ ề ế
h i ch nghĩa không th tính toán m t cách h u hi u nh các n n kinh t t b nộ ủ ể ộ ữ ệ ư ề ế ư ả
ch nghĩa, không ph i là đi ch ng minh cho hi n tr ng chính tr và đ o đ c c aủ ả ứ ệ ạ ị ạ ứ ủ
ch nghĩa t b n. Ph i chăng đi u này có nghĩa là chúng ta l i m t l n n a trủ ư ả ả ề ạ ộ ầ ữ ở
l i lu n đi m r ng các nhà xã h i ch nghĩa và phi xã h i ch nghĩa nh t đ nhạ ậ ể ằ ộ ủ ộ ủ ấ ị
ph i tranh cãi t nh ng ti n đ khác nhau, cho nên s không th nào đ t đ c sả ừ ữ ề ề ẽ ể ạ ượ ự
nh t trí gi a hai bên? ấ ữ