K thu t tr ng cây Sa-pôỹ ậ ồ
(Manilkara Zapota,Linn)
1. Đ c Tính Th c v t : Sa-Pô có ngu n g c Trung m , m c t Mexico đ nặ ự ậ ồ ố ở ỹ ọ ừ ế
West Indies,và hi n đ c tr ng r ng rãi t i Nam M , Indonesia,ệ ượ ồ ộ ạ ỹ
Philippines,Vi t Nam và các n i khác thu c nhi t đ i th p. Cây Sa-pô do m tệ ơ ộ ệ ớ ấ ộ
v Linh M c Th a Sai Pháp nh p t Philippines và đã tr ng cây đ u tiên t iị ụ ừ ậ ừ ồ ầ ạ
Cái M n.ơ
Sa-Pô thu c h Sapotaceae,tên khoa h c Manilkara Zapota,Linn.Van Royenộ ọ ọ
(tên cũ Achras Zapota,Linn.).H này có loài Manilkara Kauki (Linn)Dub.cũng choọ
trái ăn r t ngon.T ” Sa-pô”.ấ ừ
B t ngu n t ti ng pháp Sapotille và “Sapodilla” c a ti ng Anh.ắ ồ ừ ế ủ ế
1.1. Thân, lá :
Thân Sa-Pô có nhi u nhánh, nh ng chúng ch m phát tri n. Cây cho lá h uề ư ậ ể ầ
nh xanh quanh năm. Thân cao trung bình (10-15m), nh ng n u m c t t có th caoư ư ế ọ ố ể
đ n 20m.V thân màu nâu s m, dày xù xì.Cây cho tán tròn hay đa d ng tùyế ỏ ậ ạ
gi ng.Các gi ng Sa-Pô tr ng Đ ng b ng sông c u long (ĐBSCL) th ng caoố ố ồ ở ồ ằ ử ườ
3m,tán r ng 1,3-1,6m sau 3 năm và cao 6-8m,tán 6-8m sau 10 năm ;trên 10 năm cây ítộ
cao thêm nh ng có tán r ng đ n 10m.ư ộ ế
Lá nguyên, dài, dày, bóng, m c xen và t o thành chùm ng n các nhánh nh .ọ ạ ở ọ ỏ
Lá màu vàng nâu khi còn non và xanh x m khi già. Kích th c lá t (3,5-15,0cm) xậ ướ ừ
(1,5-7,0cm), v i cu n ng n (1,0-3,5cm). Lá Sa-Pô xiêm có kích th c (10-14cm) xớ ố ắ ướ
(3,5-5,2cm) v i cu n dài 1,0-1,7cm.ớ ố
1.2. Hoa:
Hoa Sa-Pô nh , tr ng, không mùi, có long t m t ngoài, dài 6-8cm, đ ngỏ ắ ơ ặ ườ
kính khi n 0-1,5cm, cu ng m nh kh nh (dài 1-2cm). Hoa m c t p trung hay đ nở ố ả ả ọ ậ ơ
đ c t nách lá n i g n ng n nhánh. Hoa có cánh dính li n đáy,d ng hình chuôngộ ừ ơ ầ ọ ề ở ạ
ho c phình đáy, tr ng chia thành 6 thùy. B nh đ c g m 6 ti u nh cao th pặ ở ắ ộ ị ự ồ ể ị ấ
không đ u v i bao ph n màu vàng nâu. Nh y cái g m b u noãn mang vòi nh y v iề ớ ấ ụ ồ ầ ụ ớ
nu n, m c ló bên trên hoa.ố ọ
Sa-Pô ch ra hoa các nách lá c a ch i non trên các nhánh nh . Khi tr , cácỉ ở ủ ồ ỏ ổ
hoa bên d i s phát tri n và n tr c,r i các hoa bên trên n d n lên.Th i gian tướ ẻ ể ở ướ ồ ỡ ầ ờ ừ
khi xu t hi n m m hoa đ n khi hoa n kho ng 47-58 ngày (trung bình 52 ngày).ấ ệ ầ ế ở ả
Thông th ng, m i chùm hoa tr kho ng 6 ngày thì xong. Hoa b t đ u n kho ng 3ườ ổ ổ ả ắ ầ ở ả
gi chi u và n hoàn toàn lúc 1 gi tr a hôm sau. Th i đi m th ph n t 8 gi sángờ ề ở ờ ư ờ ể ụ ấ ừ ờ
đ n 5 gi chi u, nh ng th ng nh t lúc 10-11g30. Hoa b t th có màu nâu và r ngế ờ ề ư ườ ấ ấ ụ ụ
sau 7 ngày.
m t s gi ng Sa-Pô (nh Sa-Pô xiêm), do nu m nh n ph n tr nên hoaỞ ộ ố ố ư ố ậ ấ ễ
th ng ph i nh n ph n t các hoa khác (trên cùng hay khác cây), ph n l i có t lườ ả ậ ấ ừ ấ ạ ỷ ệ
b t th cao trên cùng gi ng nên ph i tr ng xen v i các gi ng khác (th ng là gi ngấ ụ ố ả ồ ớ ố ườ ố
đ a ph ng) đ cung c p thêm ph n, giúp tăng t l đ u trái.ị ươ ể ấ ấ ỷ ệ ậ
1.3. Trái:
T 2 tu n sau khi th ph n,b u noãn đã phát tri n thành d ng trái.Trái chín 4-ừ ầ ụ ấ ầ ể ạ
6 tháng sau khi tr , tùy gi ng và đi u ki n canh tác. T i vùng (ĐBSCL), Sa-Pô raổ ố ề ệ ạ
hoa t tháng 5-11dl (t p trung vào tháng 7-9dl) và mùa trái chín t tháng 1-5dl.ừ ậ ừ
Trái Sa-Pô hình c u hay h i dài. Kích th c thay đ i tùy gi ng (dài 3,0-ầ ơ ướ ổ ố
9,5cm,đ ng kính 3-8cm, n ng 50-250g), màu đ m c hay vàng nâu khi chín. M tườ ặ ỏ ố ộ
vài gi ng cho trái n ng đ n 700g.ố ặ ế
V trái m ng, đ c bao ph b i m t l p ph n nâu, l p này b tróc loang lỏ ỏ ượ ủ ở ộ ớ ấ ớ ị ổ
khi trái chín. Th t trái có màu vàng đ n nâu đ , m m m ng n c, th m ngon, ng t,ị ế ỏ ề ọ ướ ơ ọ
s th t m n hay thô (cát) tùy gi ng. Trái non ch a nhi u m tr ng, l ng m nàyớ ị ị ố ứ ề ủ ắ ượ ủ
gi m d n khi trái già. Trái có 0-10 h t(th ng t 1-4).ả ầ ộ ườ ừ H t d p, màu nâu s m hayộ ẹ ậ
đen bóng, có ng nh bén v i v c ng dày 0,6-1,5mm.ạ ớ ỏ ứ
2. NHU C U SINH THÁIẦ
Sa-Pô c n lo i đ t màu m , d thoát n c. T t nh t là đ t th t pha cát, x p,ầ ạ ấ ỡ ể ướ ố ấ ấ ị ố
thoát th y t t. Đ t ng p n c làm cây ch m phát tri n,nh t là giai đo n cây con.ủ ố ấ ậ ướ ậ ể ấ ở ạ
Dù có th m c đ c cao đ đ n 255m, Sa-Pô ch m c t t đ cao d iể ọ ượ ở ộ ế ỉ ọ ố ở ộ ướ
1.500m.Cây ch u khí h u khô và h i m v i m a phân b đ u. nh ng vùng cóị ậ ơ ẩ ớ ư ố ề Ở ữ
mùa khô kéo dài, cây con th ng đ c t i th ng xuyên.Các vùng khô cây th ngườ ượ ướ ườ ườ
ít b sâu b nh phá h i.Cây Sa-Pô a n ng, nh ng cũng có th ch u h i r p t i.ị ệ ạ ư ắ ư ể ị ơ ợ ố
Nh nhánh dai gà g c ng, Sa-Pô có th tr ng t i các vùng có gió m nh ho cờ ỗ ứ ể ổ ạ ạ ặ
tr ng làm cây ch n gió. Cây ch u m n t t.ổ ắ ị ặ ố
3. GI NGỐ
Vùng Đ ng B ng Sông C Long (ĐBSCL) th ng tr ng ph bi n 2 gi ngồ ằ ưủ ườ ồ ổ ế ố
Sa-Pô:
- Sa-Pô ta : Cây cao kho ng 10 m,M c kh e, ít b nhi m sâu b nh, cho nhi uả ọ ỏ ị ễ ệ ề
trái (trên 2000 trái/cây/năm), nh ng trái tròn, nh (n ng 50-150g), v l t, th t thôư ỏ ặ ị ạ ị
(cát). Do ph m ch t kém nên ít đ c a chu ng, di n tích ngày càng gi m d n.ẩ ấ ượ ư ộ ệ ả ầ
- Sa-Pô Xiêm (Sa-Pô lòng m t):ứ Cây cao 7-10m sau 10-30 năm tr ng, tánồ
r ng 6-10m. Lá xanh s m và dày h n Sa-P ta. Cây cho năng su t 50-200kgộ ậ ơ ộ ấ
trái/cây/năm tùy đi u ki n chăm sóc. Trái to, n ng 150-300g,dài 7-10cm, đ ngề ệ ặ ườ
kính 4,5-6,0 cm, th t m n, th m ng t, r t h p th hi u ng i tiêu dùng.Tr ng t t, Sa-ị ị ơ ọ ấ ợ ị ế ườ ồ ố
Pô xiêm có th cho năng su t 20-40t/Ha (V i m t đ 150-200 cây/ha trên đ t cóể ấ ớ ậ ộ ấ
m ng líp c a ĐBSCL. Gi ng này có 2 dòng ru t (th t ) tím và ru t h ng th ngươ ủ ố ộ ị ộ ồ ườ
đ c tr ng ĐBSCL.Gi ng n y cho t l hoa r ng khá cao nên c n tr ng xenượ ồ ở ố ầ ỷ ệ ụ ầ ồ
thêm trong v n m t ít cây Sa-Pô ta (có nhi u ph n) đ tăng thêm kh năng đ uườ ộ ề ấ ể ả ậ
trái c a gi ng.ủ ố
Ngoài 2 gi ng trên còn có lo i Sa-Pô dây(tr ng ng ng)(trái to 200-300g,th tố ạ ứ ỗ ị
h i nhão); Sa-Pô dây B n Tre (trái to,400-6oog, th t m n), Sa-Pô v xanh (th tơ ế ị ị ỏ ị
m n,ng t), và Sa-Pô r ng (trái nh , ph m ch t kém).ị ọ ừ ỏ ẩ ấ
4.-NHÂN GI NG SA-PÔ:Ố
4.1. m h t:Ươ ộ
Ch dùng làm g c tháp vì cây tr ng h t ch m cho trái và không gi đ c tínhỉ ố ồ ộ ậ ữ ượ
t t c a cây mố ủ ẹ
4.1.1.Ch n và x lý h t:ọ ử ộ H t l y t trái chín t t và r a s ch, (không nênộ ấ ừ ố ữ ạ
ch n h t các trái th i vì t l n y m m kém). H t đ c hong khô và nên t n trọ ộ ở ố ỷ ệ ẩ ầ ộ ượ ồ ữ
kho ng 1 tháng tr c khi gieo đ h t n y m m t t h n. Khi gieo nên đ p n t vả ướ ể ộ ẩ ầ ố ơ ậ ứ ỏ
h t (tránh làm t đi p b th ng). Đ giúp tăng t l n y m m và rút ng n th iộ ử ệ ị ươ ể ỷ ệ ẩ ầ ắ ờ
gian m c m m.ọ ầ
H t gieo trên li p ng pha cát v i kho ng cách 2cm, sâu 1cm. H t s n y m mộ ế ươ ớ ả ộ ẽ ẩ ầ
kho ng 30 ngày sau khi gieo (tùy gi ng).ả ố
4.1.2.Chăm sóc li p m:ế ươ Cây có 2 lá th t đ c c y sang b u đ t.Khôngậ ượ ấ ầ ấ
nên c y tr h n vì cây s ch m h i ph c. Đ t làm b u là đ t th t pha cát hay phaấ ễ ơ ẽ ậ ồ ụ ấ ầ ấ ị
sét tr n v i phân h u c , x p đ d thoát n c. Cây con v a c y nên đ c t iộ ớ ữ ơ ố ể ể ướ ừ ấ ượ ướ
th ng xuyên và che mát đ mau ph c h i, sau đó gi m che d n.ườ ể ụ ồ ả ầ
Sau 15 tháng cây cao kho ng 12cm, c n bón thêm phân đ m cách 3-4ả ầ ạ
tháng/l n đ cây mau phát tri n. Cây con có th s d ng làm g c tháp sau 2-3 nămầ ể ể ể ử ụ ố
tu i, tùy cách tháp.ổ
4.2. Nhân gi ng vô tínhố
Hai ph ng pháp th ng đ c áp d ng nh t cho Sa-Pô là chi t vàươ ườ ượ ụ ấ ế
tháp.Ph ng pháp giâm cành ít đ c áp d ng vì th ng cho hi u qu kém.ươ ượ ụ ườ ệ ả
4.2.1. Chi t cành:ế là ph ng pháp ph bi n nh t trên Sapô, nh ng có nh cươ ổ ế ấ ư ượ
đi m là h s nhân gi ng không cao.V t li u chi t th ng là r l c bình, r g a,ể ệ ố ố ậ ệ ế ườ ễ ụ ễ ừ
gi d a, r m (tr n đ t sình) hay tro tr u,…r g a, tro tr u và x d a (lo i m n) làẻ ừ ơ ộ ấ ấ ễ ừ ấ ơ ừ ạ ị
v t li u chi t thích h p trong mùa m a nh lâu m c và không quá m.ậ ệ ế ợ ư ờ ụ ẩ
Khi chi t, nên ch n nhánh cho trái kh e, không quá già, đ ng kính 1,5-ế ọ ỏ ườ
3,0cm. Nhánh t t và chi t đúng ph ng pháp s cho r t t sau 4-6 tháng. Mùa chi tố ế ươ ẽ ễ ố ế
th ng b t đ u t tháng 12 dl và có th kéo dài quanh năm, nh ng t t nh t là chi tườ ắ ầ ừ ể ư ố ấ ế
đ u mùa khô đ k p tr ng trong mùa m a.ầ ể ị ồ ư
Cành chi t đ c c t khi r m c nhi u, phân nhánh, r đâm ra kh i b u và đãế ượ ắ ễ ọ ề ễ ỏ ầ
tr màu vàng nâu. Dùng c a, dao hay kéo c t cành (scecateur) c t kho ng 3-5cmở ư ắ ắ ả
bên d i cành. Nhánh chi t đ c giâm trên li p giâm ho c trong b u đ t, b i tre,ướ ế ượ ế ặ ầ ấ ộ
có cây ch ng đ gió, c t b t 1 ph n lá non, đ n i mát và đem d n ra n ng đ n khiố ở ắ ớ ầ ể ơ ầ ắ ế
có đ t non m i b ng đem tr ng.T l thành công kho ng 60%.ọ ớ ứ ồ ỷ ệ ả
Đ cành chi t mau ra r , sau khi kh c có th x lý v i ch t đi u hòa sinhể ế ễ ấ ể ử ớ ấ ề
tr ng NAA hay IBA,t t nh t là khi ph i h p IBA+NAA.ưở ố ấ ố ộ
4.2.2 Tháp: Có 3 ki u tháp trên Sa-Pô: tháp cành, ghép áp nhánh và tháp m t,ể ắ
trong đó tháp m t là ph ng pháp kém hi u qu nh t.ắ ươ ệ ả ấ
5.K THU T CANH TÁC SA-PÔỶ Ậ
5.1 S a so n đ t tr ng:ử ạ ấ ồ
Đào l r ng 60cm, sâu 50cm v a đ đ t cây con. Tr ng di n tích l n c n cày x iỗ ộ ừ ủ ặ ồ ệ ớ ầ ớ
k , sâu đ đ t t i x p và thoáng. Vùng ĐBSCL có đ t th p nên c n lên líp (r ng 6-ỷ ể ấ ơ ố ấ ấ ầ ộ
8m); cây tr ng thành hàng đ n trên mô (cao 40cm,r ng 1,0m), đào l nh đ ngồ ơ ộ ổ ỏ ườ
kính 40cm gi a m t mô đ đ t cây con.ở ữ ặ ể ặ
5.2 Kho ng cách tr ng:ả ồ
Tùy gi ng và đi u ki n đ t đai. Các gi ng có tán xòe nên tr ng v i kho ngố ề ệ ấ ố ồ ớ ả
cách gi a hàng 7-8m (k c m ng) và trên hàng 6m. N u tr ng 2-3 hàng trên líp,ữ ể ả ươ ế ồ
có th tr ng ki u namh s u hay ch ngũ v i kho n cách 7m.ể ồ ể ấ ữ ớ ả
Khi tr ng nên l t b v b u đ t và c t b t 1 ph n lá đ gi m b t b c thoátồ ộ ỏ ỏ ầ ấ ắ ớ ầ ể ả ớ ố
h i n c.C n chu n b h tr ng 1-2 tháng tr c v i đ t tr n phân chu ng và troơ ướ ầ ẩ ị ố ồ ướ ớ ấ ộ ồ
tr u. Sau khi tr ng c n nén đ t và t i đ m đ gi m các l h ng l n trong đ t.ấ ồ ầ ấ ướ ẩ ể ả ỗ ổ ớ ấ
Cây con tr ng xong c n đ c che mát đ ít đ c m t s c. Mùa tr ng cây con t tồ ầ ượ ể ượ ấ ứ ồ ố
nh t là đ u mùa m a. Cây con t nhánh chi c th ng đ c tr ng nghiêng đ choấ ầ ư ừ ế ườ ượ ồ ể
nhi u t c và mau có trái.ề ượ
Trong các năm đ u,cây còn nh , có th tr ng xen các cây h đ u đ ph đ t,ầ ỏ ể ồ ọ ậ ể ủ ấ
gi m c d i và giúp đ t thêm màu m . Cũng có th xen chu i,đu đ ,khóm,m nả ỏ ạ ấ ỡ ể ố ủ ả
c u,…C n lo i b các cây xen khi Sa-Pô g n giao tán.ầ ầ ạ ỏ ầ
5.3 T i và tiêu n c:ướ ướ
Trong 3 năm đ u,c ây con c n đ c cung c p n c đ y đ , nh t là trongầ ầ ượ ấ ướ ầ ủ ấ
mùa khô.Th ng ph i t i kho ng 2 ngày/l n,t i thi u cũng 2 l n/tu n. S l nườ ả ướ ả ầ ố ể ầ ầ ố ầ
t i có th gi m d n theo m c đ tr ng thành c a cây,nh ng t i thi u cũng ph iướ ể ả ầ ứ ộ ưở ủ ư ố ể ả
1-2 l n trong mùa khô. Các vùng đ t cao ho c vùng tri n núi khó cung c p n cầ ấ ặ ề ấ ướ
trong mùa khô có th đ t cây sâu 0,4-0,5m so m t đ t đ r ăn sâu, d tìm n c.ể ặ ặ ấ ể ễ ễ ướ
Trong mùa m a, c n chú ý thoát n c, vì ng p n c d làm gi m nămg su tư ầ ướ ậ ướ ễ ả ấ
và ph m ch t trái.ẩ ấ
5.4. Bón Phân:
Nhi u nông dân ít quan tâm bón phân cho Sa-Pô,do đó cây cho ít trái, trái nhề ỏ
làm năng su t th p.ấ ấ
Các k t qu đi u tra v k thu t canh tác Sa-Pô t i ĐBSCL c a Đ i h cế ả ề ề ỹ ậ ạ ủ ạ ọ
C n Th cho th y đ đ t năng su t cao (20-40t/ha), ngoài y u t m t đ , có thầ ơ ấ ể ạ ấ ế ố ậ ộ ể
bón phân cho SaPô nh sau:ư
- Trong th i kỳ cây t đ n khi b t đ u cho trái (năm I đ n III): Tăng d nờ ơ ế ắ ầ ế ầ
l ng phân m i năm t 50-150g Urea + 50-150g DAP (18-46-0) và 30-100g KCLượ ỗ ừ
m i cây/năm. L ng phân này đ c chia 3-5 l n bón cách nhau 2-4 tháng.ỗ ượ ượ ầ
- Trong th i kỳ cây tr ng thành: L ng phân bón gia tăng cho đ n khi câyờ ưở ượ ế
đ c 10 tu i, và sau đó n đ nh h ng năm. L ng phân bón t 0,5-2,0kg Urea+0,5-ượ ổ ổ ị ằ ượ ừ
1,5 kg DAP và 0,3-0,5kg KCL cho m i g c/năm (ho c 1,5-4,5kg phân 16-16-8 m iổ ố ặ ỗ