15
phương thức mới. Trong x• hội có giai cấp đối kháng, mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất
mới và quan hệ sản xuất lỗi thời là cơ sở khách quan của các cuộc đấu tranh giai cấp,
đồng thời cũng là tiền đề tất yếu của các cuộc cách mạng x• hội. C. Mác đ• nhận định: “
Tới một giai đoạn phát triển nào đó của chúng, các lực lượng sản xuất vật chất của x• hội
mâu thuẫn với những quan hệ sản xuất hiện có... trong đó từ trước đến nay các lực lượng
sản xuất vẫn phát triển. Từ chỗ là những hình thức phát triển của lực lượng sản xuất,
những quan hệ ấy trở thành những xiềng xích của các lực lượng sản xuất. Khi đó bắt đầu
thời đại một cuộc cách mạng x• hội”( 9). đó là nội dung quy luật về sự phù hợp của quan
hệ sản xuất với trình độ phát triển nhất định của lực lượng sản xuất.
Chủ nghĩa duy vật lịch sử chứng minh vai trò quyết định của lực lượng sản xuất
đối với quan hệ sản xuất song cũng chỉ rõ rằng quan hệ sản xuất bao giờ cũng thể hiện
tính độc lập tương đối với lực lượng sản xuất. Quan hệ sản xuất là hình thức x• hội mà
lực lượng sản xuất dựa vào đó đó để phát triển, nó tác động trở lại đối với lực lượng sản
xuất: có thể thúc đẩy hoặc lìm h•m sự phát triển của lực lượng sản xuất.
Quan hệ sản xuất phù hợp với tính chất và trình độ của lực lượng sản xuất trở
thành động lực cơ bản thúc đẩy mở đường cho lực lượng sản xuất phát triển. Ngược lại,
quan hệ sản xuất lỗi thời không còn phù hợp với tính chất và trình độ của lực lượng sản
xuất, bộc lộ mâu thuẫn gay gắt với lực lượng sản xuất thì trở thành “ xiềng xích trói
buộc” kìm h•m sự phát triển của lực lượng sản xuất. Song tác dụng kìm h•m đó chỉ là
tạm thời, theo tính tất yếu khách quan, cuối cùng nó sẽ bị thay thế bằng kiểu quan hệ sản
xuất mới phù hợp với tính chất và trình độ của lực lượng sản xuất.
Sở dĩ quan hệ sản xuất có thể tác động mạnh mẽ trở lại đối với lực lượng sản
xuất( thúc đẩy hoặc kìm h•m), vì nó quy định mục đích của sản xuất, quy định hệ thống
16
tổ chức quản lý sản xuất và quản lý x• hội, quy định phương thức phân phối phần của cải
ít hay nhiều mà người lao động được hưởng. Do đó ảnh hưởng đến thái độ của quảng đại
quần chúng lao động- lực lượng sản xuất chủ yếu của x• hội; nó tạo ra những điều kiện
hoặc kích thích hoặc hạn chế việc cải tiến công cụ lao động, áp dụng những thành tựu
khoa học và kỹ thuật vào sản xuất, hợp tác và phân công lao động....
Tuy nhiên, không được hiểu một cách giản đơn tính tích cực của quan hệ sản xuất
chỉ là vai trò của những hình thức sở hữu. Mỗi kiểu quan hệ sản xuất là một hệ thống,
một chỉnh thể hữu cơ gồm cả ba mặt: quan hệ sở hữu, quan hệ quản lý và quan hệ phân
phối. Chỉ trong chỉnh thể đó, quan hệ sản xuất mới trở thành động lực thúc đẩy con
người hành động nhằm phát triển sản xuất.
Quy luật về sự phù hợp của quan hệ sản xuất với tính chất và trình độ của lực
lượng sản xuất là quy luật chung nhất của sự phát triển x• hội. Sự tác động của quy luật
này đ• đưa x• hội loài người trải qua các phương thức sản xuất: công x• nguyên thủy,
chiếm hữu nô lệ, phong kiến, tư bản chủ nghĩa và phương thức sản xuất cộng sản tương
lai.
Quy luật về sự phù hợp của quan hệ sản xuất với tính chất và trình độ của lực
lượng sản xuất là quy luật vận động, phát triển của x• hội qua sự thay thế kế tiếp nhau từ
thấp lên cao của các phương thức sản xuất. Nhưng không phải bất cứ nước nào cũng phải
nhất thiết, tuần tự trải qua tất cả các phương thức sản xuất mà loài người đ• biết đến. Thự
tế phát triển của lịch sử nhân loại cho thấy, tùy theo điều kiện lịch sử- cụ thể, một số
nước có thể bỏ qua một hoặc một số phương thức sản xuất để tiến lên phương thức sản
xuất mới cao hơn. Đó chính là sự biểu hiện của quy luật chung trong điều kiện cụ thể của
17
mỗi nước. Quy luật chung chi phối sự vận động phát triển của tất cả các nước; còn hình
thức, bước đi cụ thể lại tùy thuộc vào điều kiện cụ thể của mỗi nước.
18
II- Cơ sở lý luận của quá trình công nghiệp hóa- hiện đại hóa
1-Khái niệm công nghiệp hóa, hiện đại hóa
Công nghiệp hóa, hiện đại hóa là quá trình chuyển đổi căn bản, toàn diện các hoạt
động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ và quản lý kinh tế, x• hội từ sử dụng lao động thủ
công là chính, sang sử dụng một cách phổ biến sức lao động cùng với công nghệ,
phương tiện và phương pháp tiên tiến, hiện đại, dựa trên sự phát triển và tiến bộ khoa
học- công nghệ, tạo ra năng suất lao động x• hội cao.
2- Tính tất yếu khách quan của công nghiệp hóa, hiện đại hóa
Mỗi phương thức sản xuất x• hội nhất định có một cơ sở vật chất- kỹ thuật tương
ứng.
Cơ sở vật chất của một x• hội là toàn bộ hệ thống các yếu tố vật chất của lực
lượng sản xuất x• hội phù hợp với trình độ kỹ thuật( công nghệ) tương ứng mà lực lượng
lao động x• hội sử dụng, tác động vào để sản xuất ra của cải vật chất đáp ứng nhu cầu x•
hội.
Chỗ dựa để xem xét sự biến đổi của cơ sở vật chất- kỹ thuật của một x• hội là: sự
biến đổi và phát triển của lực lượng sản xuất; sự phát triển khoa học- kỹ thuật; tính chất
và trình độ của các quan hệ x• hội, đặc biệt là quan hệ sản xuất thống trị.
Nói cơ sở vật chất- kỹ thuật của một phương thức sản xuất nào đó là nói cơ sở vật
chất- kỹ thuật đó đạt đến một trình độ nhất định làm đặc trưng cho phương thức sản xuất
đó được khẳng định sự thay thế phương thức sản xuất cũ và được phát triển đúng trên cơ
sở bản thân nó.
19
Đặc trưng của cơ sở vật chất- kỹ thuật của các phương thức sản xuất trước chủ
nghĩa tư bản là dựa vào công cụ thủ công, nhỏ bé, lạc hậu. Cơ sở vật chất- kỹ thuật của
chủ nghĩa tư bản, đặc trưng của nó là nền đại công nghiệp cơ khí hóa và chỉ khi xây
dựng xong cơ sở đó, phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa mới trở thành phương thức
sản xuất thống trị.
Chủ nghĩa x• hội- giai doạn thấp của phương thức sản xuất mới cao hơn chủ nghĩa
tư bản- đòi hỏi một cơ sở vật chất- kỹ thuật cao hơn trên cả hai mặt: trình độ kỹ thuật và
cơ cấu sản xuất, gắn với thành tựu của cách mạng khoa học- kỹ thuật hiện đại.
Do vậy có thể hiểu: Cơ sở vật chất- kỹ thuật của chủ nghĩa x• hội sẽ là nền công
nghiệp lớn hiện đại, có cơ cấu kinh tế hợp lý, có trình độ x• hội hóa cao dựa trên trình độ
khoa học- công nghệ hiện đại được hình thành một cách có kế hoạch và thống trị trong
toàn bộ nền kinh tế quốc dân.
Từ chủ nghĩa tư bản hay từ trước chủ nghĩa tư bản quá độ lên chủ nghĩa x• hội,
xây dựng cơ sở vật chất- kỹ thuật cho chủ nghĩa x• hội là một tất yếu khách quan và
được thực hiện thông qua công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Đó là vì: cơ sở vật chất- kỹ
thuật là điều kiện trọng yếu nhất, quyết định nhất có liên quan đến sự phát triển về chất
đối với lượng sản xuất, và năng suất lao động; đối với việc đáp ứng nhu cầu ngày càng
tăng của mọi thành viên trong x• hội và đối với sự thắng lợi cuối cùng của chủ nghĩa x•
hội.
Có hai loại nước quá độ lên chủ nghĩa x• hội: các nước quá độ lên chủ nghĩa x•
hội đ• qua giai đoạn phát triển tư bản chủ nghĩa, các nước quá độ lên chủ nghĩa x• hội
chưa qua giai đoạn phát triển tư bản chủ nghĩa( các nước có nền kinh tế kém phát triển).