22
4- Nội dung cơ bản của công nghiệp hóa, hiện đại hóa
a- Trang bị kỹ thuật và công nghệ theo hướng hiện đại trong các ngành của nền kinh tế
quốc dân
Nội dung này được thực hiện qua hai cách:
* Tiến hành cách mạng khoa học- kỹ thuật, xây dựng cơ sở vật chất- kỹ thuật để tự trang
bị
Thế giới đ• trải qua hai cuộc cách mạng kỹ thuật: cuộc cách mạng kỹ thuật mà nội
dung chủ yếu của nó là cơ khí hóa xuất hiện đầu tiên ở nước Anh vào ba mươi năm cuối
thế kỷ XVIII và hoàn thành vào những năm 50 đầu thế kỷ Xĩ. Đến khoảng giữa thế kỷ
XX xuất hiện cuộc cách mạng khoa học- công nghệ hiện đại. Mờy thập niên đ• qua, nhất
là thập niên gần đây loài người đang chứng kiến những thay đổi rất to lớn, trên nhiều
lĩnh vực của đời sống kinh tế, chính trị và x• hội. Cuộc cách mạng này có nhiều nội
dung, song có 5 nội dung chủ yếu sau
- Về tự động hóa: Máy tự động quá trình, máy công cụ điều khiển bằng số, rô bốt.
- Về năng lượng: Ngoài những dạng năng lượng truyền thống( nhiệt điện, thủy
điện) ngày nay đ• và đang chuyển sang lấy dạng năng lượng nguên tử là chủ yếu.
- Về vật liệu mới: chỉ trong khoảng chưa đầy 40 năm lại đây các vật liệu mới đ•
xuất hiện với chủng loại rất phong phú và có nhiều tính chất đặc biệt mà vật liệu tự nhiên
không có được. Thí dụ: vật liệu tổ hợp hay còn gọi là composit với các tính chất mong
muốn; gốm zin côn hoặc các- bua- si- lích chịu nhiệt cao...
- Về công nghệ sinh học: công nghệ vi sinh, kỹ thuật cuzin, kỹ thuật gen và nuôi
cấy tế bào được ứng dụng ngày càng nhiều trong công nghiệp, nông nghiệp, y tế, hóa
chất, bảo vệ môi trường...
23
Vào khoảng những năm 80, cuộc cách mạng khoa học- kỹ thuật( hay công nghệ)
hiện đại chuyển sang giai đoạn thứ ba- giai đoạn có nhiều quan điểm khác nhau đặt tên
gọi cho nó. Tương ứng với giai đoạn thứ ba cuộc cách mạng này còn có một nội dung
mới: điện tử và tin học.
- Về điện tử và tin học: một lĩnh vực vô cùng rộng lớn và hấp dẫn, nhất là lĩnh
vực máy tính, diễn ra theo 4 hướng nhanh( máy siêu tính); nhỏ( vi tính); máy tính có xử
lý kiến thức( trí tuệ nhân tạo); máy tính nói từ xa( viễn tin học).
Cuộc cách mạng này có hai đặc trưng chủ yếu:
Một là, khoa học đ• trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp. Cách đây hơn 100 năm
C. Mác đ• từng dự đoán về mối quan hệ và sự phát triển giữa khoa học và lực lượng sản
xuất. Người viết “ Thiên nhiên không tạo ra máy móc, đầu xe lửa điện báo... tất cả các
thứ đó là thành quả của bộ óc con người, được bàn tay con người tạo ra là sức mạnh tri
thức đ• được vật hóa. Sự phát triển vốn cố định là chỉ tiêu cho thấy rằng tri thức x• hội
chung đ• biến thành lượng sản xuất với mức độ cao, và do đó cũng là chỉ tiêu nói lên
mức độ phụ thuộc và biến đổi của chính những điều kiện hoạt động x• hội với trí tuệ
chung”( 11).
Nói khoa học trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp là nó bao gồm cả khoa học tự
nhiên- kỹ thuật lẫn khoa học- x• hội, nhất là khoa học kinh té; nó do con người tạo ra
thông qua con người- nhân tố trung tâm- nhân tố chủ thể- đến lực lượng sản xuất. Nó đòi
hỏi phải có chính sách đầu tư đúng đắn cho khoa học kỹ thuật. Ngày nay, bất cứ sự tiến
bộ nào của kỹ thuật( công nghệ) sản xuất đều phải dựa trên những thành tựu của khoa
học làm cơ sở lý thuyết cho nó.
24
Hai là, thời gian cho một phát minh mới của khoa học rút ngắn lại và phạm vi ứng
dụng của một thành tựu khoa học vào sản xuất và đời sống ngày càng mở rộng.
ở nước ta, một nước bỏ qua chế độ tư bản đi lên chủ nghĩa x• hội, công nghiệp
hóa và hiện đại hóa được tiến hành trong điều kieej thế giới đ• trải qua hai cuộc cách
mạng khoa học- kỹ thuật diễn ra trong xu hướng toàn cầu hóa, khu vực hóa. Trong hoàn
cảnh đó cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật ở nước ta phải bao gồm cơ khí hóa và hiện
đại hóa, coi nó là “ then chốt” và coi khoa học- công nghệ “ động lực” cho sự tăng
trưởng và phát triển bền vững.
* Việc trang bị kỹ thuật và công nghệ hiện đại còn được thực hiện thông qua nhận
chuyển giao công nghệ mới từ các nước tiên tiến
- Nhận chuyển giao công nghệ mới là cách đi sớm đưa nhanh nước ta lên hiện đại
gắn với con đường rút ngắn con đường phát triển hiện đại.
- Thực chất của việc chuyển giao công nghệ mới là sự chuyển đổi quyền sở hữu
và quyền sử dụng hàng hóa kỹ thuật công nghệ từ các nước công nghiệp tiên tiến sang
các nước có nền kinh tế kém hoặc đang phát triển.
- Nếu như hàng hóa thông thường thì sự vận động của ló đi từ nơi có giá thấp đến
nơi có giá cao, thì trái lại hàng hóa kỹ thuật công nghệ lại có đặc điểm đi từ nơi có trình
độ cao đến nơi có trình độ thấp.
- Để hiện thực hóa việc chuyển giao cần coi trọng các điều kiện về vốn và đội ngũ
làm công tác nhận chuyển giao...
b- Xây dựng cơ cấu kinh tế hợp lý và phân công lại lao động x• hội
25
Từ sản xuất nhỏ lên sản xuất lớn x• hội chủ nghĩa không qua giai đoạn phát triển
tư bản chủ nghĩa trong quá trình công nghiệp hóa tất yếu phải phân công lại lao động x•
hội. Phân công lao động x• hội là sự chuyên môn hóa lao động, tức là sự chuyên môn
hóa giữa các ngành trong nội bộ từng ngành và giữa từng vùng trong nền kinh tế quốc
dân. Phân công lao động có tác dụng rất to lớn: nó là đòn bẩy của sự phát triển công
nghệ và năng suất lao động; cùng với cách mạng khoa học kỹ thuật nó góp phần hình
thành và phát triển cơ cấu kinh tế hợp lý. Sự phân công lại lao động x• hội trong quá
trình công nghiệp hóa tuân thủ các quá trình có tính quy luật sau:
- Tỷ trọng và tuyệt đối lao động nông nghiệp giảm dần; tỷ trọng và số tuyệt đối
lao động công nghiệp ngày một tăng lên.
- Tỷ trọng lao động trí tuệ ngày một tăng và chiếm ưu thế so với lao động giản
đơn trong tổng lao động x• hội.
- Tốc độ tăng lao động trong các ngành phi sản xuất chất( dịch vụ) tăng nhanh
hơn tốc độ tăng lao động trong các ngành sản xuất vật chất.
ở nước ta, phương hướng phân công lại lao động x• hội hiện nay cần triển khai
trên cả hai địa bàn: tai chỗ và nơi khác để phát triển về chiều rộng kết hợp phát triển theo
chiều sâu.
Trong hai địa bàn này cần ưu tiên địa bàn tại chỗ; nếu cần chuyển sang địa bàn
khác( đi vùng kinh tế mới) phải có sự chuẩn bị chu đáo.
Vấn đề phân công lao động x• hội có liên quan chặt chẽ với việc xây dựng cơ cấu
kinh tế hợp lý.
Cơ cấu kinh tế hiểu theo nghĩa rộng bao gồm: cơ cấu ngành và lĩnh vực kinh tế,
cơ cấu thành phần kinh tế và hướng phát triển tên các vùng kinh tế.
26
Cơ cấu kinh tế hiểu theo nghĩa hẹp là tổng thể quan hệ kinh tế giữa các ngành, các
lĩnh vực kinh tế, giữa các vùng kinh tế... trong đó, quan hệ giữa công nghiệp, nông
nghiệp và dịch vụ là ba bộ phận có tầm quan trọng- “ bộ xương” của cơ cấu kinh tế. Các
quan hệ này được xem xét dưới các khía cạnh: trình độ công nghệ, quy mô, nhịp điệu
phát triển giữa chúng.
Xây dựng cơ cấu kinh tế là yêu cầu cần thiết khách quan của mỗi nước trong thời
kỳ công nghiệp hóa. Vấn đề quan trọng là tạo ra một cơ cấu kinh tế tối ưu( hợp lý). Xây
dựng một cơ cấu kinh tế được gọi là tối ưu khi nó đáp ứng được các yêu cầu sau:
- Phản ánh được và đúng các quy luật khách quan, nhất là các quy luật kinh tế.
- Phù hợp với xu hướng của sự tiến bộ của khoa học và công nghệ đ• và đang diễn
ra như vũ b•o trên thế giới.
- Cho phép khai thác tối đa mọi tiềm năng của đất nước, ngành, xí nghiệp, cả về
chiều rộng lẫn chiều sâu.
- Thực hiện sự phân công và hợp tác quốc tế theo xu hướng sản xuất và đời sống
ngày càng được quốc tế hóa, do vậy, cơ cấu kinh tế được tạo dựng phải là “ cơ cấu mở”.
- Xây dựng cơ cấu kinh tế là một quá trình trải qua những chặng đường nhất định,
do vậy xây dựng cơ cấu kinh tế của chặng đường trước phải sao cho tạo được đà cho
chặng đường sau.
ở nước ta qua hàng chục năm xây dựng cơ cấu kinh tế đ• đem lại những thành
công nhất định, tạo dựng được một bộ phận cơ sở vật chất, công nghệ nhất định. Song
trong việc bố trí cơ cấu kinh tế có những sai lầm không nhỏ về cơ cấu ngành, chạy theo
công nghiệp nặng, cơ khí quá nhiều, xem nhẹ công nghiệp và kết cấu hạ tầng; chạy theo
quy mô lớn; công nghệ lạc hậu... Qua nhiều lần đại hội, Nhưng kể từ Đại hội Đảng toàn