Manga (Truy n tranh Nh t B n)ệ ậ ả
Manga (ti ng Nh tế ậ : : , Hán-Vi tệ: m n h aạ ọ ) là m t c m t trong ti ng Nh t đ chộ ụ ừ ế ậ ể ỉ
các lo i ạtruy n tranhệ và tranh bi m h aế ọ . Manga đ c xem là t đ c bi t đ ch riêngượ ừ ặ ệ ể ỉ
truy n tranh xu t phát t Nh t B n. Vào năm 2007, manga chi m lĩnh m t th tr ngệ ấ ừ ậ ả ế ộ ị ườ
toàn c u nhi u t đôla. Manga phát tri n t ầ ề ỷ ể ừ ukiyo-e theo ki u v tranh. Nó phát tri nể ẽ ể
nhanh chóng sau th chi n th 2ế ế ứ . Manga đ c h u h t các h ng ng i đ c ượ ầ ế ạ ườ ọ ở Nh tậ.
T ừManga-ka t ng ng v i Ho Sĩ Truy n Tranh, ng i chuyên v vi t v manga.ươ ứ ớ ạ ệ ườ ề ế ẽ
Do h u h t các danh t trong ti ng Nh t không d ng s nhi u nên manga có thầ ế ừ ế ậ ở ạ ố ề ể
dùng đ ch nhi u lo i truy n tranh, đôi khi trong ti ng Anh cũng đ c vi t là mangas.ể ỉ ề ạ ệ ế ượ ế
———————————————————————————–
L ch sị ử
L ch s manga b t đ u t r t s m. Nh t, ng i dân đã s m có h ng thú v i m tị ử ắ ầ ừ ấ ớ Ở ậ ườ ớ ứ ớ ộ
lo i ngh thu t v tranh nh (sau này là manga) Manga th i kì này v n ch đ n gi n làạ ệ ậ ề ả ờ ẫ ỉ ơ ả
nh ng d i truy n tranh ng n. Tuy v y, giá tr gi i trí c a nó là đi u không ai có thữ ả ệ ắ ậ ị ả ủ ề ể
ph nh n. Không nh ng th , manga còn gi m t v trí quan tr ng và đ y quan tr ngủ ậ ữ ế ữ ộ ị ọ ầ ọ
xuyên su t l ch s m thu t Nh t B n.ố ị ử ỹ ậ ậ ả
Vào kho ng gi a th k th VI và VII, nh ng v ả ữ ế ỷ ứ ữ ị th y tuầ đã s d ng nh ng cu n gi yử ụ ữ ộ ấ
da có kh c hình nh m t lo i l ch cho vi c theo dõi th i gian. Nh ng cu n gi y nàyắ ư ộ ạ ị ệ ờ ữ ộ ấ
bao g m nh ng ký hi u bi u t ng đ i di n cho th i gian, và th ng đ c trang tríồ ữ ệ ể ượ ạ ệ ờ ườ ượ
b ng hình nh đ ng v t nh cáo, g u trúc,… v i nh ng c đ ng y nh ng i(đ cằ ả ộ ậ ư ấ ớ ữ ử ộ ư ườ ượ
g i là giga,hay chính xác h n là choju-jinbutsu-giga ọ ơ tranh vui v thú v t và conề ậ
ng iườ ).Đây có th đ c coi là ti n đ c a Manga.ể ượ ề ề ủ
Đ n cu i th k XVIII thì thu t ng “manga” m i th t s đ c dùng đ ch lo i hìnhế ố ế ỉ ậ ữ ớ ậ ự ượ ể ỉ ạ
ngh thu t này v i s xu t hi n c a các tác ph m đ u tiên nh “Mankaku zuihitsu”ệ ậ ớ ự ấ ệ ủ ẩ ầ ư
c a Suzuki Kankei, t p tranh “Shijino Yukikai” c a Santo Kyoden.Đ n đ u th kủ ậ ủ ế ầ ế ỉ
XIX,có “Manga hyakujo” c a Aikawa Minwa cùng tuy n t p tranh Houkusai (mangaủ ể ậ
đ c t ng h p và phân lo i t nh ng tác ph m c a ngh sĩ tranh g màu n i ti ngượ ổ ợ ạ ừ ữ ẩ ủ ệ ỗ ổ ế
Houkusai).
Thu t ng Manga đ c hoàn thi n b i ngh nhân Hokusai(đây không ph i là tên th t),ậ ữ ượ ệ ở ệ ả ậ
m t h a sĩ s ng v i tri t lý h i h a hoàn toàn khác so v i n n ngh thu t này lúc b yộ ọ ố ớ ế ộ ọ ớ ề ệ ậ ấ
gi . V i tính cách đôi ph n n i lo n, Hokusai đ c bi t đ n v i vi c s n sàng cãi l iờ ớ ầ ổ ạ ượ ế ế ớ ệ ẵ ạ
th y giáo c a mình, liên t c thách th c nh ng ph ng pháp làm vi c c a h . V sau,ầ ủ ụ ứ ữ ươ ệ ủ ọ ề
ông t t o ra kho ng 30,000 tác ph m, m t vài trong s đó t p trung thành nh ngự ạ ả ẩ ộ ố ậ ữ
tuy n t p ho c sách đem đi xu t b n.ể ậ ặ ấ ả
Theo Hokusai, “manga” không ph i là ngh thu t v nhân v t trong m t câu chuy nả ệ ậ ẽ ậ ộ ệ
nào đó, hay là chú ý t m đ n t ng chi ti t m t đ có th t o ra nh ng b c h a có tínhỉ ỉ ế ừ ế ộ ể ể ạ ữ ứ ọ
gi i trí và đ y ý nghĩa. Thay vào đó, thu t ng “manga” (mà theo nghĩa đen có th d chả ầ ậ ữ ể ị
là “b c tranh kỳ quái”) đ c Hokusai dùng đ ch ph ng pháp v m t b c tranh d aứ ượ ể ỉ ươ ẽ ộ ứ ự
theo nét bút đ a ho c v vài v t ch t l t ngang trang hoàn toàn theo ng u h ng (đi uư ặ ẽ ậ ấ ướ ẫ ứ ề
này gi i thích ch “kỳ quái”). Tuy chúng h u h t đ u tr thành nh ng b c tranh phongả ữ ầ ế ề ở ữ ứ
c nh, ng i dân Nh t l i nh n ra, n trong nh ng nét v thiên nhiên tho i mái nh ngả ườ ậ ạ ậ ẩ ữ ẽ ả ư
r t chi ti t y, m t cái gì đó khác h n v i nh ng b c h a tr c đó, khi mà nh ngấ ế ấ ộ ẳ ớ ữ ứ ọ ướ ữ
ng i h a sĩ ph i nh n th c đ c h mu n v gì tr c khi đ t bút xu ng. L i ti pườ ọ ả ậ ứ ượ ọ ố ẽ ướ ặ ố ố ế
c n v n đ m t cách t nhiên c a Hokusai, m c dù có th chính ông cũng không nh nậ ấ ề ộ ự ủ ặ ể ậ
ra đi u đó, đã tr thành n n t ng c b n cho s đa d ng c a các mangaka hi n nay :ề ở ề ả ơ ả ự ạ ủ ệ
h không g n mãi v i m t công th c nào mà luôn h ng theo nh ng lo i hình nhânọ ắ ớ ộ ứ ướ ữ ạ
v t, nh ng c t chuy n khác nhau.Tuy nhiên, cho dù Hokusai đã t o ra m t b c đ tậ ữ ố ệ ạ ộ ướ ộ
phá m i b ng phong cách v tranh này (m t trong nh ng phong cách ông s d ng),ớ ằ ẽ ộ ữ ử ụ
nh ng cu n truy n “manga” th c s đ u tiên v n ch a xu t hi n cho đ n t n đ u thữ ố ệ ự ự ầ ẫ ư ấ ệ ế ậ ầ ế
k XX.ỷ
B c vào th k XX, cánh c a ngo i giao Nh t B n m t l n n a m ra th gi i.M tướ ế ỷ ử ạ ậ ả ộ ầ ữ ở ế ớ ộ
trong s đó, nh ng “d i truy n tranh ng n”cũng đ c du nh p, tr thành ch t xúc tácố ữ ả ệ ắ ượ ậ ở ấ
làm nên manga, m t b ph n th ng tr c a th tr ng xu t b n Nh t hi n nay. Mangaộ ộ ậ ố ị ủ ị ườ ấ ả ậ ệ
th i kỳ này đ c g i là ờ ượ ọ Ponchi-e. Nh t b t đ u cho xu t b n nh ng t t p chí v i n iậ ắ ầ ấ ả ữ ờ ạ ớ ộ
dung bi m h a v i đ dày t 1-4 trang, đ ng th i thuê nh ng h a sĩ n c ngoài đế ọ ớ ộ ừ ồ ờ ữ ọ ướ ể
d y cho h c sinh c a h v đ ng nét, màu s c, dáng đi u.ạ ọ ủ ọ ề ườ ắ ệ
Trong th i gian chi n tranh, truy n tranh Nh t và tranh bi m ho đ c sáng tác nh mờ ế ệ ậ ế ạ ượ ằ
ph c v nhi u m c đích khác nhau. Chúng có tính hài h c, tính gi i trí, cũng nhụ ụ ề ụ ướ ả ư
nh ng truy n ph ng Tây, nh ng đ ng th i chúng cũng đ c s d ng v i m c đíchữ ệ ươ ư ồ ờ ượ ử ụ ớ ụ
tuyên truy n ho c châm bi m nh m ph c v l i ích qu c gia, c vũ tinh th n binhề ặ ế ằ ụ ụ ợ ố ổ ầ
lính. Tuy nhiên, d i th t b i n ng n d i tay quân ướ ấ ạ ặ ề ướ Đ ng minhồ vào cu i chi n tranhố ế
th gi i l n II, r t nhi u truy n tranh Nh t ph i ch u s ki m duy t n ng n c a pheế ớ ầ ấ ề ệ ậ ả ị ự ể ệ ặ ề ủ
chi n th ng, và s phát tri n c a cái s tr thành “manga” Nh t B n d ng nh bế ắ ự ể ủ ẽ ở ậ ả ườ ư ị
hoãn l i vô th i h n.ạ ờ ạ
May m n thay, sau khi chi n tranh k t thúc, đã có m t ng i đ ng lên v c d y n nắ ế ế ộ ườ ứ ự ậ ề
ngh thu t manga, đem đ n cho n n văn hóa Nh t và đ n th gi i, m t th lo iệ ậ ế ề ậ ế ế ớ ộ ể ạ
manga hoàn toàn m i. Con ng i đó, ớ ườ Osamu Tezuka (v i vi c áp d ng phong cách vớ ệ ụ ẽ
c a ho t hình Disney và k thu t đi n nh c a Đ c và Pháp) đã góp ph n đ nh hìnhủ ạ ỹ ậ ệ ả ủ ứ ầ ị
nên ki u m u manga th c s đ u tiên, và b t đ u m t n n công nghi p mà đ n giể ẫ ự ự ầ ắ ầ ộ ề ệ ế ờ
v n gi v trí chi n l c trong n n văn hóa Nh t B n hi n đ i.ẫ ữ ị ế ượ ề ậ ả ệ ạ
———————————————————————————–
Các th lo i chínhể ạ
Manga g m các th lo i chính:ồ ể ạ
•Shounen (hay Shounen): Dành cho con trai và thanh niên
•Shoujo (hay Shoujo): dành cho con gái
•Komodo: dành cho tr emẻ
•Seinen: dành cho ng i l n, thanh niênườ ớ
•Josei ho c ặRedikomi: dành cho ng i l n (ch y u là ph n )ườ ớ ủ ế ụ ữ
•Seijin: t ng t ươ ự Redikomi nh ng dành cho nam gi iư ớ
•Hentai: truy n tranh dành cho ng i l n (n i dung ch y u v tình d c)ệ ườ ớ ộ ủ ế ề ụ
•Yaoi: truy n tranh đ ng tính nam có nói v quan h th xácệ ồ ề ệ ể
•Shonen-ai: truy n tranh đ ng tính nam không nói v quan h th xác mà ch cóệ ồ ề ệ ể ỉ
nh ng c m xúc/ tình c mữ ả ả
•Yuri: truy n tranh đ ng tính n có nói v quan h th xácệ ồ ữ ề ệ ể
•Shojo-ai: truy n tranh đ ng tính n không nói v quan h th xác mà ch cóệ ồ ữ ề ệ ể ỉ
nh ng c m xúc/ tình c mữ ả ả
•Doujinshi: truy n tranh đ c fan ch tác l i d a theo nguyên tác (original)ệ ượ ế ạ ự
•Gekiga: ti u thuy t b ng hình (graphic novel)ể ế ằ
———————————————————————————–
Manga trên toàn th gi iế ớ
Nh ng tác gi nh ữ ả ư Rumiko Takahashi, đã góp ph n truy n bá Manga trên toàn th gi i,ầ ề ế ớ
thu hút đ c l ng fan đông đ o.ượ ượ ả
Manga đ c d ch ra nhi u th ti ng khác nhau nh Trung Qu c, ti ng Pháp, ti ng Ýượ ị ề ứ ế ư ố ế ế
… M , manga ch là m t ngành công nghi p nh , đ c b êt là khi nó đ c so sánhỞ ỹ ỉ ộ ệ ỏ ặ ị ượ
v i s du nh p c a phim ho t hình Nh t đã làm M . Manga có s l ng phát hànhớ ự ậ ủ ạ ậ ở ỹ ố ượ
đ ng đ u M là ứ ầ ở ỹ Viz, c a nhà xu t b n Shogakukan và nhi u tác ph m khác n a c aủ ấ ả ề ẩ ữ ủ
Rumiko Takahashi.
Vì ng i Nh t đ c t ph i sang trái, manga đ c v và xu t b n theo cách này ườ ậ ọ ừ ả ượ ẽ ấ ả ở
Nh t. Tuy nhiên khi đ c d ch sang các th ti ng khác, hình nh và canh l đ c l tậ ượ ị ứ ế ả ề ượ ậ
ng c l i, vì th có th đ c t trái sang ph i. Tuy nhiên, nhi u tác gi không ch pượ ạ ế ể ọ ừ ả ề ả ấ
nh n tác ph m b s a đ i theo cách trên và đ ngh v n gi nguyên hình th c đ c tậ ẩ ị ử ổ ề ị ẫ ữ ứ ọ ừ
ph i sáng trái trong phiên b n n c ngoài. Ch ng bao lâu, vì nhu c u c a fan và vìả ả ướ ẳ ầ ủ
quy n l i c a tác gi , nhi u nhà xu t b n b t đ u đ ngh s ch n l a hình th c in tề ợ ủ ả ề ấ ả ắ ầ ề ị ự ọ ự ứ ừ
ph i qua trái, bây gi cách in này đã tr nên ph bi n B c M . Hình th c in t tráiả ờ ở ổ ế ở ắ ỹ ứ ừ
qua ph i d n d n đ c lo i b . ả ầ ầ ượ ạ ỏ Ở Vi t Namệ, nhà xu t b n Kim Đ ng đã t ng thấ ả ồ ừ ử
nghi m v i manga “ệ ớ Ninja lo n thạ ị”nh ng không đ c h ng ng. Đ n năm 2008, nhàư ượ ưở ứ ế
xu t b n Tr ti p t c cho ra nhi u manga v i hình th c in t ph i sang trái nh ấ ả ẻ ế ụ ề ớ ứ ừ ả ư H2
c a Mitsuru Adachi v.v…ủ
Hi n nay, gi i tr Châu Âu đang n i lên phong trào đ c manga và có xu h ng l n ápệ ớ ẻ ổ ọ ướ ấ
comic truy n th ng. Th t khá ng c nhiên đ i v i đ c gi ph ng Tây khi các ho sĩề ố ậ ạ ố ớ ọ ả ươ ạ
manga không bi t r ng, các nhân v t và câu chuy n c a h đã ăn sâu vào ng i đ c.ế ằ ậ ệ ủ ọ ườ ọ
Các ho sĩ n c ngoài cũng có xu h ng b t ch c phong cách manga.ạ ướ ướ ắ ướ
———————————————————————————–
Doanh thu
V i con s 2,26 t n b n m i năm (trung bình 17 quy n/ng i), chi m trung bìnhớ ố ỉ ấ ả ỗ ể ườ ế
40% t ng s n b n sách báo, t p chí, Manga đem l i ngu n l i nhu n kh ng l choổ ố ấ ả ạ ạ ồ ợ ậ ổ ồ
th tr ng xu t b n Nh t B n. Theo s li u th ng kê năm 2006 c a The Researchị ườ ấ ả ở ậ ả ố ệ ố ủ
Institute for Publications, doanh thu t ngành công nghi p xu t b n Manga là 481 t yênừ ệ ấ ả ỉ
(Trung bình m i ng i Nh t b ra 3,777 yên/năm – t ng đ ng 30USD – đ muaỗ ườ ậ ỏ ươ ươ ể
Manga).
———————————————————————————–
Hình th c phân bứ ố
M t manga có th đ c th c hi n trong r t nhi u năm, vì v y d n đ n s xu t hi nộ ể ượ ự ệ ấ ề ậ ẫ ế ự ấ ệ
c a các lo i t p chí chuyên đ manga, dùng đ đăng các ch ng m i nh t c a các tácủ ạ ạ ề ể ươ ớ ấ ủ
ph m. Các ch ng này sau đó đ c t p h p l i và in thành cu n g i là ẩ ươ ượ ậ ợ ạ ố ọ tankobon. T pạ
chí manga th ng có nhi u kỳ, m i kỳ xu t b n t 30 đ n 40 trang. Nh ng t p chíườ ề ỗ ấ ả ừ ế ữ ạ
manga ho c nh ng b t p chí h p tuy n này, khi đã n i ti ng có th xu t b n t 200ặ ữ ộ ạ ợ ể ổ ế ể ấ ả ừ
đ n 850 trang dài. T p chí manga cũng bao g m nh ng truy n ng n và nhi u mangaế ạ ồ ữ ệ ắ ề
ch có 4 khung tranh (t ng đ ng v i c t tranh). Các seri manga có th bán trongỉ ươ ươ ớ ộ ể
nhi u năm, n u chúng thành công trong vi c thu hút đ c gi .ề ế ệ ộ ả
Nh ng ng i đam mê Manga t i Nh t B n th ng đ n ữ ườ ạ ậ ả ườ ế Mandarake, khu v c t p trungự ậ
nhi u c a hàng bán đ các lo i truy n tranh và các s n ph m Manga đ y trí t ngề ử ủ ạ ệ ả ẩ ầ ưở
t ng. Ngoài hàng ngàn t p chí, đây còn bán c búp bê, trang ph c, đ c . T t cượ ạ ở ả ụ ồ ổ ấ ả
đ u mô ph ng theo các nhân v t truy n tranh đ c sáng t o Nh t trong 50 năm qua.ề ỏ ậ ệ ượ ạ ở ậ
Các hình th c phân b manga ph bi n khác là qua ch internet b ng hình th cứ ố ổ ế ợ ằ ứ
scanlation. Trong hình th c này, các tay nghi p d scan manga khi còn là ti ng Nh t vàứ ệ ư ế ậ
sau đó ti n hành d ch chúng, cung c p l ng l n manga trên m ng mi n phí cho đ nế ị ấ ượ ớ ạ ễ ế
khi các manga này thu c s u quy n c a nhà phân ph i nào đó. N u scan trái phép, sộ ự ỷ ề ủ ố ế ẽ
b ph t r t n ng.ị ạ ấ ặ
M t s ho sĩ manga xu t b n thêm nh ng ph n ph , th nh tho ng không ăn nh p gìộ ố ạ ấ ả ữ ầ ụ ỉ ả ậ
v i c t truy n tru c, ng i ta g i đó là omake (ph n thêm). H cũng có th xu t b nớ ố ệ ớ ườ ọ ầ ọ ể ấ ả
tuy n t p các nét phác th o c a h , g i là oekaki.ể ậ ả ủ ọ ọ
Nh ng fan hâm m sáng tác nên manga theo đ ng l i không chính th c g i làữ ộ ườ ố ứ ọ
doujinshi. M t vài doujinshi ti p t c các câu truy n ho c vi t m t câu chuy n m iộ ế ụ ệ ặ ế ộ ệ ớ
trong đó s d ng các nhân v t mà h yêu thích ho c hâm m do các mangaka xây d ngử ụ ậ ọ ặ ộ ự
nên, hình th c này cũng t ng t nh fan fiction. Cũng có doujinshi khác đ c s nứ ươ ự ư ượ ả
xu t b i các nhà xu t b n không chuyên ngoài th tr ng.ấ ở ấ ả ị ườ
———————————————————————————–
Đánh giá
M c dù hình th c khá gi ng truy n tranh M , nh ng manga n m m t v trí khá quanặ ứ ố ệ ở ỹ ư ắ ộ ị
tr ng trong văn hoá Nh t h n là vai trò c a truy n tranh trong văn hoá M . Mangaọ ậ ơ ủ ệ ỹ
đ c đánh giá cao c v ph ng di n văn hoá l n ngh thu t. Cũng t ng ng v iượ ả ề ươ ệ ẫ ệ ậ ươ ứ ớ
truy n tranh M , manga cũng b phê phán v tính b o l c và sex; tuy nhiên, không cóệ ỹ ị ề ạ ự
yêu c u th m quy n hay lu t l nào c g ng gi i h n nh ng gì đ c v trong manga,ầ ẩ ề ậ ệ ố ắ ớ ạ ữ ượ ẽ
ngo i tr nh ng khuôn kh đ o đ c m nh t đ c áp đ t trên trang gi y, phát bi uạ ừ ữ ổ ạ ứ ờ ạ ượ ặ ấ ể
r ng “nh ng văn hoá ph m thi u đ ng đ n y không nên đ c ph bi n”. Chính sằ ữ ẩ ế ứ ắ ấ ượ ổ ế ự
t do này đã cho phép các ho sĩ manga m c s c sáng tác cho đ các nhóm tu i v i vôự ạ ặ ứ ủ ổ ớ
s các đ tài, th lo i.ố ề ể ạ