C¸c thuËt ng÷ vµ c¸c nguyªn lý c¬ b¶n
cña di truyÒn
B.M.Burns, A.D. Henrring vµ J.D. Bertram
Më ®Çu
§Ó cã thÓ thiÕt kÕ, ph¸t triÓn c¸c chiÕn l−îc vµ
ch−¬ng tr×nh gièng cÇn ph¶i cã nh÷ng hiÓu biÕt
vÒ c¸c thuËt ng÷, nguyªn lý c¬ b¶n vµ mét sè vÊn
®Ò kh¸c liªn quan ®Õn chän läc.
C¸c thuËt ng÷ vµ nguyªn lý c¬ b¶n
cña di truyÒn
C¸c thuËt ng÷ vµ nguyªn lý di truyÒn c¬ b¶n sÏ
®−îc gi¶i thÝch ng¾n gän d−íi ®©y.
Di truyÒn häc lµ g×?
Di truyÒn häc lµ khoa häc vÒ sù di truyÒn, nã bao
gåm c¸c vÊn ®Ò vÒ cÊu tróc, chøc n¨ng cña c¸c
gen vµ ph−¬ng thøc mµ c¸c gen ®−îc truyÒn tõ
thÕ hÖ nµy qua thÕ hÖ kh¸c.
Gen lµ g×?
Gen lµ mét ®¬n vÞ di truyÒn, nã ®−îc cÊu t¹o bëi
ADN vµ n»m ë mét vÞ trÝ nhÊt ®Þnh (locus) trong
(bé gen) genom hoÆc trªn nhiÔm s¾c thÓ. Gen t¹o
ra kh¶ n¨ng h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn cña c¸c tÝnh
tr¹ng; kh¶ n¨ng nµy bÞ ¶nh h−ëng bëi sù t−¬ng
t¸c víi c¸c gen kh¸c vµ víi m«i tr−êng. Gen lµ
mét ®¬n vÞ cã t¸c ®éng lªn mét hoÆc nhiÒu tÝnh
tr¹ng t¹o nªn kiÓu h×nh cña con vËt.
ADN lµ g×?
ADN lµ axit Dezoxyribonucleic, nã lµ yÕu tè
sinh ho¸ häc cÊu t¹o nªn gen: n¬i chøa c¸c th«ng
tin di truyÒn.
Alen lµ g×?
Alen lµ mét trong hai hoÆc nhiÒu tr¹ng th¸i cña
gen t¹i mét locus. Mçi mét alen cña mét gen cã
mét tÇn suÊt nhÊt ®Þnh, tÊt c¶ mäi ho¹t ®éng cña
nã liªn quan ®Õn cÊu tróc sinh ho¸ vµ qu¸ tr×nh
ph¸t triÓn mÆc dï kiÓu gen vµ kiÓu h×nh c¸ thÓ cã
thÓ kh¸c nhau.
Locus lµ g×?
Locus lµ vÞ trÝ hoÆc n¬i trªn nhiÔm s¾c thÓ mµ mét
gen hay alen cã mÆt, n¬i chøa ®ùng vËt liÖu di
truyÒn cña mét s¶n phÈm hay mét qu¸ tr×nh.
TÝnh tr¹ng lµ g×?
TÝnh tr¹ng lµ bÊt kú mét ®Æc ®iÓm nµo cã thÓ quan
s¸t hay ®o ®Õm ®−îc trªn mét c¸ thÓ.
NhiÔm s¾c thÓ lµ g×?
NhiÔm s¾c thÓ lµ c¸i chøa c¸c gen. ë bß cã 30 cÆp
nhiÔm s¾c thÓ, trong ®ã 29 cÆp lµ nhiÔm s¾c thÓ
th−êng vµ 1 cÆp lµ nhiÔm s¾c thÓ giíi tÝnh (XX ë
con c¸i vµ XY ë con ®ùc).
ThÕ nµo lµ c¸c gen lín?
Gen lín lµ gen ®Æc tr¸ch cho tÝnh tr¹ng chÊt l−îng ë
bß, nã bao gåm 2 alen cña mét tÝnh tr¹ng nµo ®ã,
nã t¹o nªn sù kh¸c biÖt víi cÆp alen kh¸c cña tÝnh
tr¹ng ®ã. Mét gen lín lµ gen t¹o ra nhiÒu biÕn dÞ
kiÓu h×nh cña tÝnh tr¹ng, vÝ dô tÝnh tr¹ng ®é v©n cña
thÞt (marbling). VÒ mÆt lý thuyÕt, nã cho phÐp dù
®o¸n vÒ gi¸ trÞ trung b×nh, sè gen tèi ®a t¹o nªn sù
biÕn ®æi cña tÝnh tr¹ng nµy lµ kho¶ng 2 ®Õn 20.
Ng−êi ta biÕt r»ng c¸c gen nh− vËy tån t¹i, vÝ dô c¸c
gen t¹o nªn sù t¨ng t¹o c¬ ®«i ë bß Lôc ®Þa
(Continental) nh− gièng BØ xanh (Belgian Blue).
Genom (kiÓu gen) cña mét c¸ thÓ lµ g×?
KiÓu gen (genom) cña mét c¸ thÓ lµ tËp hîp tÊt c¶
mäi vËt liÖu di truyÒn trong nh©n cña mét tÕ bµo.
Mçi mét nh©n tÕ bµo (mçi tÕ bµo cã mét nh©n)
trong c¬ thÓ cã 2 b¶n cña mçi gen (2N) vµ v× thÕ cã
2 ®¬n béi cña nhiÔm s¾c thÓ. Tuy nhiªn, trong tÕ
bµo sinh dôc nh− tÕ bµo trøng hoÆc tinh trïng th×
chØ cã mçi bé ®¬n béi nhiÔm s¾c thÓ (N) vµ v× vËy
t¹i mçi locus chØ cã mét gen. §iÒu nµy xÈy ra trong
qu¸ tr×nh ph¸t sinh giao tö (trong tÕ bµo sinh dôc
chÝn, sinh tinh hoÆc sinh trøng), b×nh th−êng th× chØ
cã mét nhiÔm s¾c thÓ trong cÆp ®−îc chuyÓn vÒ mçi
tÕ bµo trøng hoÆc tinh trïng (®¬n béi). Trong qu¸
tr×nh thô tinh b×nh th−êng, c¸c giao tö gÆp nhau ®Ó
kÕt hîp víi nhau t¹o ra hîp tö, b¾t ®Çu tõ ®©y c¸c
gen cã cÆp, v× thÕ vËt chÊt di truyÒn trong nh©n tÕ
bµo: Gen, nhiÔm s¾c thÓ trë l¹i tr¹ng th¸i l−ìng béi
(2N) b×nh th−êng.
1
LuËt di truyÒn Menden lµ g×?
LuËt di truyÒn Menden gi¶i thÝch lý thuyÕt c¬
b¶n cña di truyÒn ®¬n gen trong locus ®èi víi
mét sè tÝnh tr¹ng.
L−u ý: Sù më réng tõ quy luËt di truyÒn ®¬n gen
sang di truyÒn ®a gen lµ sù chuyÓn ho¸ tõ lý
thuyÕt di truyÒn Menden sang di truyÒn cña c¸c
tÝnh tr¹ng sè l−îng.
§Þnh luËt I cña Mendel nãi vÒ sù ph©n li cho
biÕt: 2 alen cña mét cÆp gen sÏ ph©n li vÒ 2 tÕ
bµo sinh dôc chÝn (trøng hoÆc tinh trïng) trong
qu¸ tr×nh h×nh thµnh giao tö, mét giao tö chøa
alen nµy vµ giao tö kia chøa alen cßn l¹i.
§Þnh luËt II mendel nãi vÒ sù ph©n li ®éc lËp cho
biÕt: c¸c gen trªn nhiÔm s¾c thÓ kh¸c nhau ph©n
li ®éc lËp víi nhau trong qu¸ tr×nh t¹o thµnh giao
tö.
C¶ hai nguyªn lý trªn ®· ®−îc nhËn ra th«ng qua
tû lÖ ph©n li kiÓu h×nh trong c¸c phÐp lai.
Trong nhiÒu tr−êng hîp c¸c gen kh«ng alen víi
nhau (gen ë c¸c loci kh¸c nhau) kh«ng ho¹t ®éng
®éc lËp víi nhau trong viÖc t¹o nªn kiÓu h×nh cña
c¸ thÓ. Trong tr−êng hîp c¸c gen ho¹t ®éng ¸t
chÕ (Epistasis) sÏ lµm cho tû lÖ ph©n ly cña c¸c
kiÓu h×nh kh¸c víi c¸c quy luËt Mendel, v× c¸c
gen ®· ho¹t ®éng t−¬ng t¸c víi nhau, v× vËy sù
biÓu hiÖn ra kiÓu h×nh cña mét gen phô thuéc vµo
kiÓu gen cña c¸c gen trªn mét locus kh¸c.
Ph©n bµo gi¶m nhiÔm lµ g×?
Ph©n bµo gi¶m nhiÔm lµ qu¸ tr×nh ph©n chia tÕ
bµo gåm 2 lÇn ph©n chia xÈy ra trong c¸c c¬
quan sinh dôc, mµ kÕt qu¶ cña nã lµ t¹o ra c¸c
giao tö (trøng vµ tinh trïng) cã chøa mét nöa (N)
sè nhiÔm s¾c thÓ cña tÕ bµo mÑ (2N).
V× tÇm quan träng cña qu¸ tr×nh nµy trong hiÓu
biÕt vÒ viÖc truyÒn vËt liÖu di truyÒn tõ thÕ hÖ
tr−íc (bè mÑ) cho thÕ hÖ sau (con), qu¸ tr×nh
ph©n bµo gi¶m nhiÔm sÏ ®−îc th¶o luËn chi tiÕt
h¬n ë ch−¬ng tíi.
NhiÔm s¾c thÓ ®ång d¹ng-nhiÔm s¾c thÓ t−¬ng
®ång lµ c¸c nhiÔm s¾c thÓ ®¬n cña cÆp nhiÔm s¾c
thÓ, chóng gièng nhau vÒ c¸c gen mµ chóng cã
vµ gièng nhau c¶ vÒ cÊu tróc h×nh th¸i).
ThÕ nµo lµ ®ång hîp thÓ vµ dÞ hîp thÓ?
C¸c c¸ thÓ ®ång hîp thÓ ®èi víi mét locus-mét
gen hoÆc mét tÝnh tr¹ng sÏ cã 2 alen nh− nhau
[cã thÓ lµ ®ång hîp tréi (BB) hoÆc ®ång hîp lÆn
(aa), ®èi nghÞch víi chóng lµ dÞ hîp thÓ (Bb)-cã
2 alen kh¸c nhau], vÝ dô mµu ®en vµ mµu ®á ë l«ng
bß-mµu ®en lµ tréi so víi mµu ®á. C¸c bß ®ång hîp
thÓ tréi lµ BB, c¸c bß dÞ hîp thÓ lµ Bb ®Òu cã mµu
®en vµ c¸c c¸ thÓ ®ång hîp thÓ lÆn lµ bb sÏ cã mµu
®á.
Ho¹t ®éng di truyÒn céng gép cã ¶nh h−ëng nh−
thÕ nµo ®èi víi c¸c tÝnh tr¹ng?
Ho¹t ®éng céng gép/tÝch luü cña c¸c gen lµ
1. Ho¹t ®éng t−¬ng t¸c cña c¸c gen trong ®ã sÏ
kh«ng cßn ho¹t ®éng tréi, kiÓu h×nh cña dÞ hîp thÓ
lµ trung gian gi÷a c¸c kiÓu h×nh ®ång hîp thÓ ®èi
víi c¸c alen xen kÏ,
2. Ph©n phèi tÝch luü ®−îc t¹o ra bëi tÊt c¶ c¸c loci
®èi víi tÝnh tr¹ng ®a gen.
Ho¹t ®éng céng gép/tÝch luü cña c¸c gen cã thÓ ®Ò
cËp vÒ hai vÊn ®Ò kh¸c nhau. §Ò cËp tíi c¸c gen t¹i
mét locus th× sÏ v¾ng mÆt ho¹t ®éng tréi, ®Ò cËp tíi
c¸c gen trªn c¸c loci kh¸c nhau th× sÏ kh«ng cã
ho¹t ®éng ¸t chÕ/øc chÕ (epistasis).
Ph−¬ng sai cña ho¹t ®éng céng gép/tÝch luü cña
c¸c gen
Ph−¬ng sai di truyÒn céng gép lµ ph−¬ng sai t¹o ra
do trung b×nh ¶nh h−ëng cña mét alen ®èi víi mét
alen kh¸c t¹i mét locus nµo ®ã hoÆc t¹i nhiÒu loci
®iÒu khiÓn tÝnh tr¹ng ®a gen. Nã lµ mét thµnh phÇn
cña ph−¬ng sai, cho phÐp dù ®o¸n/dù tÝnh hiÖu qu¶
chän läc ®èi víi c¸c tÝnh tr¹ng sè l−îng.
Tréi lµ g×?
Tréi lµ hiÖn t−îng c¸c alen ®−îc hoµn toµn biÓu
hiÖn ra trªn kiÓu h×nh dÞ hîp thÓ. C¸c alen bÞ c¸c
alen tréi che lÊp trong viÖc biÓu hiÖn ra trªn kiÓu
h×nh th× gäi lµ c¸c alen lÆn.
§«i khi alen tréi biÓu hiÖn chËm trong qu¸ tr×nh
ph¸t triÓn (vÝ dô bÖnh Huntington chorea), trong
tr−êng hîp ®ã alen ®−îc gäi lµ tréi muén
Ph−¬ng sai tréi lµ g×?
Ph−¬ng sai tréi (kh«ng ph¶i lµ ph−¬ng sai di truyÒn
céng gép) lµ ph−¬ng sai di truyÒn cña c¸c tÝnh tr¹ng
®a gen trong mét quÇn thÓ do ¶nh h−ëng cña c¸c
gen tréi t¹o ra.
Ho¹t ®éng ¸t chÕ/øc chÕ lµ g×?
Ho¹t ®éng ¸t chÕ/øc chÕ lµ mét h×nh thøc t−¬ng t¸c
cña c¸c gen, trong ®ã ho¹t ®éng cña mét gen ¶nh
h−ëng tíi sù biÓu hiÖn ra kiÓu h×nh cña mét gen
kh«ng t−¬ng ®ång kh¸c (gen trªn 1 loci kh¸c); do
vËy khi c¶ 2 gen cïng cã mÆt trong kiÓu di truyÒn
2
th× kiÓu h×nh sÏ bÞ ®iÒu khiÓn bëi gen øc chÕ (gen
tr−íc) chø kh«ng ph¶i bëi gen bÞ øc chÕ (gen
sau).
ThÕ nµo lµ biÕn sai t−¬ng t¸c/biÕn sai øc chÕ?
Khi chóng ta chØ xem xÐt mét locus, gi¸ trÞ kiÓu
gen sÏ ®−îc t¹o nªn bëi biÕn sai di truyÒn céng
gép (ph−¬ng sai/gi¸ trÞ gièng) vµ chØ cã biÕn sai
di truyÒn mµ th«i. Nh−ng khi xem xÐt kiÓu di
truyÒn liªn quan tíi nhiÒu locus h¬n, gi¸ trÞ kiÓu
di truyÒn cã thÓ cã mét biÕn sai bæ sung do sù
kÕt hîp kh«ng céng gép/tÝch luü.
NÕu GA lµ gi¸ trÞ kiÓu di truyÒn cña mét c¸ thÓ t¹i
mét locus, GB lµ gi¸ trÞ kiÓu di truyÒn t¹i mét
locus kh¸c, G lµ gi¸ trÞ cña kiÓu di truyÒn do c¶ 2
locus cïng t¹o ra hîp l¹i, th×:
G = GA + GB + IAB
Trong ®ã IAB lµ biÕn sai (®é lÖch) tõ sù kÕt hîp
céng gép/tÝch luü nh÷ng gi¸ trÞ cña kiÓu di
truyÒn ®ã. NÕu I kh«ng b»ng 0 ®èi víi bÊt kú
mét sù kÕt hîp cña c¸c gen t¹i c¸c loci kh¸c
nhau, th× c¸c gen ®ã ®−îc gäi lµ "t−¬ng t¸c hoÆc
biÓu hiÖn øc chÕ/¸t chÕ"; thuËt ng÷ "øc chÕ/¸t
chÕ" trong di truyÒn sè l−îng cã nghÜa réng h¬n
trong di truyÒn Mendel. BiÕn sai I ®−îc gäi lµ
biÕn sai t−¬ng t¸c hoÆc biÕn sai øc chÕ. NÕu biÕn
sai t−¬ng t¸c b»ng 0 th× c¸c gen liªn quan ®−îc
gäi lµ c¸c gen "ho¹t ®éng céng gép" gi÷a c¸c
loci. Nh− ®· th¶o luËn ë trªn, "ho¹t ®éng céng
gép" nµy cã thÓ cã 2 nghÜa. §Ò cËp tíi c¸c gen
t¹i mét locus-cã nghÜa lµ kh«ng cã ho¹t ®éng
tréi, vµ ®Ò cËp tíi c¸c gen trªn c¸c loci kh¸c
nhau-cã nghÜa lµ kh«ng cã ho¹t ®éng ¸t chÕ.
ThuËt ng÷ chän läc quan träng
§¹i c−¬ng
Nãi chung chän läc lµ c¸i g×?
Qu¸ tr×nh x¸c ®Þnh c¸ thÓ nµo trë thµnh bè mÑ,
lµm thÕ nµo ®Ó chóng cho ra nhiÒu con nhÊt vµ
chóng tån t¹i ®−îc trong quÇn thÓ gièng ®−îc
bao l©u ®−îc gäi lµ chän läc.
Trong thùc tÕ chän läc lµ c¸i g×?
Chän läc trong thùc tÕ lµ ®Ó t¨ng tÇn sè cña mét
alen cã lîi.
Chän läc tù nhiªn lµ g×?
Chän läc tù nhiªn lµ h×nh thøc chän läc xÈy ra
trong thiªn nhiªn/tù nhiªn kh«ng cã sù can thiÖp
cña bµn tay con ng−êi.
Chän läc nh©n t¹o lµ g×?
Lµ h×nh thøc chän läc dùa vµo c¸c quyÕt ®Þnh cña
con ng−êi. Trong ch¨n nu«i, chän läc nh©n t¹o
th−êng dùa vµo c¸c sè liÖu cña c¸c tÝnh tr¹ng kinh
tÕ (tÝnh tr¹ng sè l−îng).
Chän läc trùc tiÕp lµ g×?
Lµ chän läc mét tÝnh tr¹ng mµ môc tiªu lµ ®Ó c¶i
thiÖn chÝnh tÝnh tr¹ng ®ã.
Chän läc gi¸n tiÕp lµ g×?
Lµ chän läc mét tÝnh tr¹ng nh−ng l¹i ®Ó c¶i thiÖn di
truyÒn cho mét tÝnh tr¹ng liªn quan kh¸c.
HiÓu biÕt vÒ chän läc trong ch¨n nu«i
Di truyÒn sè l−îng lµ g×?
Di truyÒn sè l−îng lµ nghiªn cøu sù di truytÒn cña
c¸c tÝnh tr¹ng sè l−îng.
TÝnh tr¹ng di truyÒn ®¬n gi¶n lµ g×?
Lµ tÝnh tr¹ng chØ bÞ ¶nh h−ëng bëi mét sè rÊt Ýt gen.
TÝnh tr¹ng chÊt l−îng lµ g×?
TÝnh tr¹ng chÊt l−îng lµ tÝnh tr¹ng cã kiÓu h×nh
®−îc biÓu hiÖn ra ngoµi víi c¸c møc kh¸c biÖt râ
rµng. TÝnh tr¹ng chÊt l−îng lµ mét tÝnh tr¹ng cã
biÕn sai kiÓu h×nh rêi r¹c vµ nã chØ ®−îc ®iÒu khiÓn
bëi mét sè Ýt gen, vÝ dô nh− cã sõng hay kh«ng
sõng, mµu s¾c l«ng da - ®á t−¬ng ph¶n víi ®en.
TÝnh tr¹ng sè l−îng lµ g×?
TÝnh tr¹ng sè l−îng lµ tÝnh tr¹ng cã biÕn sai kiÓu
h×nh liªn tôc vµ chÞu sù ®iÒu khiÓn bëi nhiÒu gen, vÝ
dô kh¶ n¨ng sinh tr−ëng, søc s¶n xuÊt s÷a, ®é mÒm
cña thÞt.
TÝnh tr¹ng ®a gen lµ g×?
TÝnh tr¹ng ®a gen lµ tÝnh tr¹ng ¶nh h−ëng bëi nhiÒu
gen, kh«ng thÓ mét gen t¹o ra ¶nh h−ëng.
TÝnh tr¹ng chØ thÞ (indicator) lµ g×?
Lµ tÝnh tr¹ng mµ b¶n th©n nã cã thÓ kh«ng quan
träng, nh−ng ®−îc chän läc ®Ó c¶i thiÖn di truyÒn
cho c¸c tÝnh tr¹ng liªn quan kh¸c.
Chóng ta c©n ®o mét con vËt nh− thÕ nµo?
C¸c sè liÖu c©n ®o trªn con vËt, vÝ dô khèi l−îng s¬
sinh, khèi l−îng cai s÷a, . . ., ®−îc gäi lµ c¸c quan
tr¾c thùc tÕ vµ th−êng kh«ng thÓ ®−îc dïng ®Ó so
s¸nh c¸c c¸ thÓ mét c¸ch chÝnh x¸c, nÕu chóng bao
gåm c¶ nh÷ng sù kh¸c biÖt vÒ m«i tr−êng. Nh÷ng
3
kh¸c biÖt m«i tr−êng bao gåm: Tuæi cña mÑ,
n¨m sinh, mïa vô, hÖ thèng nu«i d−ìng qu¶n lý.
Nh÷ng quan tr¾c thùc tÕ cÇn ®−îc xö lý thèng kª
®Ó hiÖu chØnh nh÷ng sai kh¸c m«i tr−êng ®Ó thu
®−îc gi¸ trÞ kiÓu h×nh cã thÓ dïng ®Ó so s¸nh.
KiÓu h×nh cña mét c¸ thÓ cã ý nghÜa g×?
KiÓu h×nh cña mét c¸ thÓ lµ tËp hîp c¸c ¶nh
h−ëng cña tÊt c¶ c¸c gen (kiÓu di truyÒn) vµ m«i
tr−êng lªn mét tÝnh tr¹ng, nh−ng ngo¹i trõ ¶nh
h−ëng cã hÖ thèng nh− ®· nªu trªn. KiÓu h×nh
th−êng kh«ng ph¶i lµ nh÷ng g× ta quan s¸t ®−îc
vÒ con vËt, nã lµ nh÷ng g× mµ ta muèn quan s¸t
nÕu chóng kh«ng ph¶i lµ nh÷ng sù kh¸c nhau cã
hÖ thèng gi÷a c¸c c¸ thÓ. KiÓu h×nh lµ c¸i mµ ta
cã thÓ sö dông ®Ó so s¸nh trùc tiÕp gi÷a c¸c c¸
thÓ.
KiÓu di truyÒn cña mét c¸ thÓ cã ý nghÜa g×?
KiÓu di truyÒn lµ cÊu tróc di truyÒn (kiÓu gen)
cña mét c¸ thÓ. Chóng ta cã thÓ x¸c ®Þnh ®−îc
kiÓu di truyÒn cña bß qua kiÓm tra ®êi con. Tuy
nhiªn, nh÷ng tiÕn bé míi nhÊt vÒ c«ng nghÖ di
truyÒn ph©n tö sÏ gióp chóng ta x¸c ®Þnh chÝnh
x¸c kiÓu di truyÒn cña mét c¸ thÓ nhanh h¬n rÊt
nhiÒu trong t−¬ng lai.
C¶i tiÕn di truyÒn ®èi víi mét tÝnh tr¹ng (vÝ dô
khèi l−îng cai s÷a) cã nghÜa lµ g×?
C¶i tiÕn di truyÒn vÒ khèi l−îng cai s÷a xuÊt hiÖn
khi th«ng qua chän läc sö dông c¸c con ®ùc cã
gi¸ trÞ gièng −íc tÝnh (EBV) vÒ khèi l−îng cai
s÷a lín, khè l−îng cai s÷a trung b×nh cña quÇn
thÓ bª t¨ng lªn.
EBV lµ g×?
C¸c ch÷ EBV lµ viÕt t¾t cña Gi¸ trÞ Gièng ¦íc
tÝnh (Estimated Breeding Value). Víi mét tÝnh
tr¹ng nµo ®ã, EBV cho biÕt 2 lÇn sù kh¸c biÖt
cña trung b×nh vÒ n¨ng suÊt mét sè l−îng lín c¸c
con ®êi sau cña mét ®ùc gièng (hoÆc cña mét bß
mÑ) so víi mét nhãm ®êi sau cña mét con ®ùc
hoÆc c¸i kh¸c khi phèi gièng víi mét sè l−îng
c¸c ®ùc t−¬ng ®−¬ng. TÊt c¶ mäi c¸i kh¸c lµ ph¶i
nh− nhau (qu¶n lý, c¸c ®Æc ®iÓm cña c¸c con
c¸i), EBV x¸c ®Þnh sù kh¸c biÖt do di truyÒn cña
c¸c con ®ùc. EBV x¸c ®Þnh sù kh¸c biÖt do di
truyÒn céng gép cña c¸c con ®ùc. Di truyÒn céng
gép ®Ò cËp tíi ¶nh h−ëng cña gen ®−îc truyÒn tõ
thÕ hÖ tr−íc cho thÕ hÖ sau (mét nöa sè gen cña
bè hoÆc mÑ ®−îc truyÒn cho con cña chóng qua
tÕ bµo trøng hoÆc tinh trïng), trong khi ®ã di
truyÒn ®Ò cËp ®Õn tæng tÊt c¶ mäi gi¸ trÞ cña mét
c¸ thÓ, céng gép vµ kh«ng céng gép, ¶nh h−ëng cña
di truyÒn kh«ng céng gép ë bè mÑ kh«ng truyÒn l¹i
cho ®êi con.
Kh¶ n¨ng di truyÒn cña mét tÝnh tr¹ng lµ g×?
Kh¶ n¨ng di truyÒn cña mét tÝnh tr¹ng cho biÕt
trong tæng biÕn sai gi÷a c¸c kiÓu h×nh cña c¸c c¸
thÓ bao nhiªu phÇn lµ do sù kh¸c nhau cña c¸c gen
(kiÓu gen). Nãi c¸ch kh¸c:
Kh¶ n¨ng di truyÒn cña mét tÝnh tr¹ng lµ tû lÖ cña
biÕn dÞ kiÓu h×nh truyÒn qua giao tö tõ bè mÑ qua
thÕ hÖ con.
KiÓu h×nh = KiÓu di truyÒn + M«i tr−êng, P = G
+ E, vµ
BiÕn sai kiÓu h×nh (VP) = BiÕn sai kiÓu di truyÒn
(VG) + biÕn sai m«i tr−êng (VE)
HoÆc
BiÕn sai kiÓu h×nh (VP) = BiÕn sai céng gép (VA) +
BiÕn sai tréi (VD) + BiÕn sai øc chÕ (VI) + BiÕn sai
m«i tr−êng (VE)
§ã lµ:
VP = VG + VE
VP = VA + VD + VI + VE
BiÕn sai di truyÒn céng gép lµ phÇn cña tæng biÕn
sai di truyÒn ®−îc truyÒn tõ bè mÑ cho thÕ hÖ sau vµ
chóng ta cã thÓ dù ®o¸n mét c¸ch chÝnh x¸c.
V× vËy chóng ta −íc tÝnh kh¶ n¨ng di truyÒn cho
mét tÝnh tr¹ng nh− sau:
P
A
V
V
h=
2
nh h−ëng cña di truyÒn kh«ng céng gép nh− ®·
th¶o luËn ë trªn chØ cã thÓ biÓu hiÖn ë bè mÑ mµ
kh«ng truyÒn sang cho thÕ hÖ sau, kÓ c¶ ¶nh h−ëng
cña di truyÒn tréi vµ di truyÒn t−¬ng t¸c (øc chÕ).
C¸c yÕu tè nµo ¶nh h−ëng ®Õn hiÖu qu¶ cña
chän läc?
1. TÇn sè gen ban ®Çu. Mèi quan hÖ gi÷a tÇn sè
gen vµ tÇn sè kiÓu gen tr−íc chän läc (gi¶ sö giao
phèi ngÉu nhiªn),
2. Møc ®é phï hîp. Kh¶ n¨ng cña mét c¸ thÓ, kiÓu
h×nh t−¬ng øng vµ kiÓu gen ®ãng gãp trong c¸c con
cña thÕ hÖ sau.
3. Møc ®é tréi.
4. TÇn sè gen tiÕn tíi c©n b»ng hoÆc cè ®Þnh (fix).
a. Sù cè ®Þnh: Lµ ®iÓm mµ t¹i ®ã mét alen trë nªn
duy nhÊt t¹i locus trong quÇn thÓ (vÝ dô tÇn sè cña
mét alen trë thµnh 1 hoÆc 0)
b. C©n b»ng.
4
CÇn nh÷ng th«ng tin nµo ®Ó chän läc mét tÝnh
tr¹ng di truyÒn ®¬n?
a. Sè loci,
b. Sè alen trong mçi locus,
c. Bao nhiªu alen ®−îc biÓu thÞ (tréi, øc chÕ),
d. Nguån gèc (cha mÑ) (kiÓu gen),
e. Sù hiÓu biÕt vÒ c¸c nguyªn lý di truyÒn
Mendel.
Lµm g× ®Ó chän läc ®èi víi c¸c tÝnh tr¹ng sè
l−îng?
C¸c tÝnh tr¹ng sè l−îng cã biÓu thÞ b»ng sè häc.
§iÒu ®ã cã nghÜa lµ nh÷ng tÝnh tr¹ng ®ã cã thÓ
c©n ®o vµ c¸c sè ®o ®−îc ghi chÐp l¹i vµ xem
nh− ®ã lµ d÷ liÖu vÒ søc s¶n xuÊt cña gia sóc. Gi¸
trÞ gièng cña mét c¸ thÓ sÏ ®−îc ®−a vµo ®Ó ph©n
tÝch so s¸nh d÷ liÖu gi÷a mét sè c¸ thÓ.
VÝ dô, tÝnh tr¹ng sè l−îng lµ: khèi l−îng s¬ sinh,
khèi l−îng cai s÷a, t¨ng träng/n¨m, søc s¶n xuÊt
s÷a, chu vi vßng ngùc, . . .v.v.
VÝ dô, khi c¸c sè ®o hay −íc tÝnh cña c¸c tÝnh
tr¹ng sè l−îng ®−îc Ên hµnh bao gåm: C¸c tæng
kÕt vÒ c¸c ®ùc, danh môc thô tinh nh©n t¹o, b¸o
c¸o kiÓm tra ®ùc gièng, .v.v.
Khi ¸p dông chän läc ®Ó c¶i tiÕn tÝnh tr¹ng sè
l−îng, nh÷ng yªu cÇu bao gåm:
1. §é chÝnh x¸c cña c¸c sè liÖu thu thËp vµ b¸o
c¸o,
2. HÖ sè di truyÒn cña tÝnh tr¹ng,
3. Kh¶ n¨ng x¸c ®Þnh møc c¶i tiÕn cña tÝnh tr¹ng.
HiÖu qu¶ (®¸p øng) t−¬ng quan cña chän läc lµ
g×?
§¸p øng t−¬ng quan cña chän läc lµ sù thay ®æi
vÒ di truyÒn cña mét hoÆc nhiÒu tÝnh tr¹ng do
chän läc ®èi víi tÝnh tr¹ng kh¸c (khi nhµ lµm
gièng chän läc tÝnh tr¹ng X th× c¸i g× sÏ xÈy ra
®èi víi tÝnh tr¹ng Y).
VÝ dô: Chän läc ®Ó lµm t¨ng chu vi hßn cµ ë ®ùc
gièng ®Ó gi¶m tuæi thµnh thôc sinh dôc cña c¸c
bß c¸i t¬ trong cïng dßng.
Lîi Ých cña chän läc t−¬ng quan lµ g×?
Chän läc gi¸n tiÕp/t−¬ng quan lµ chän läc mét
tÝnh tr¹ng sÏ c¶i tiÕn di truyÒn cña tÝnh tr¹ng liªn
quan. §©y cã thÓ lµ c¸ch chän läc cã hiÖu qu¶
kinh tÕ h¬n. C«ng nghÖ ADN cã thÓ sÏ rÊt h÷u
Ých trong c¸ch chän läc nµy (®ã lµ tÝn hiÖu hç trî
chän läc).
VÝ dô chu vi hßn cµ cã thÓ ®o trªn ®ùc gièng lóc 1
n¨m tuæi rÊt dÔ dµng, nh−ng rÊt khã ®Ó x¸c ®Þnh
tuæi thµnh thôc sinh dôc cña c¸c bß c¸i t¬.
Nh÷ng nguyªn nh©n cña t−¬ng quan di truyÒn lµ
g×?
TÝnh ®a hiÖu, lµ hiÖn t−îng mét gen ®¬n ¶nh h−ëng
®Õn nhiÒu h¬n mét tÝnh tr¹ng,
Liªn kÕt gen, hiÖn t−îng 2 hay nhiÒu loci quan t©m
n»m trªn cïng nhiÔm s¾c thÓ (c¸c gen liªn kÕt víi
nhau).
Nh÷ng tÝnh tr¹ng nµo ¶nh h−ëng bëi ®¬n gen vµ
nhiÒu gen?
Mét sè tÝnh tr¹ng ®−îc ®iÒu khiÓn bëi mét cÆp gen
®¬n, vÝ dô cã sõng hay kh«ng cã sõng hoÆc mµu s¾c
l«ng da. H¬n thÕ n÷a, mét sè tÝnh tr¹ng kh«ng
mong muèn nh− c¸c bÖnh ®Æc biÖt hoÆc tr¹ng th¸i
lïn (dwarfism) ë bß ®· ®−îc ®iÒu khiÓn bëi cÆp gen
®¬n. C¸c c¸ thÓ víi c¸c tÝnh tr¹ng trªn cã thÓ dÔ
dµng nhËn ra v× sè l−îng nhá. Nh÷ng tÝnh tr¹ng nµy
lµ tÝnh tr¹ng biÕn thiªn rêi r¹c hoÆc lµ c¸c tÝnh tr¹ng
chÊt l−îng.
ë mét mÆt kh¸c, hÇu hÕt c¸c tÝnh tr¹ng s¶n xuÊt,
nh− khèi l−îng sèng, c¸c tÝnh tr¹ng sinh tr−ëng, thÞt
xÎ ®−îc ®iÒu khiÓn bëi nhiÒu ®«i gen. ë møc ®é c¸
thÓ, nh÷ng gen ®ã cã ¶nh h−ëng nhá ®èi víi c¸c
tÝnh tr¹ng, vµ chóng cã møc ®é ¶nh h−ëng lªn tÝnh
tr¹ng rÊt thay ®æi. §ã lµ sù phèi hîp cña c¸c gen
liªn kÕt x¸c ®Þnh kiÓu gen vµ kh¶ n¨ng s¶n xuÊt cña
tÝnh tr¹ng. Khi b¹n chän läc mét c¸ thÓ ®èi víi mét
tÝnh tr¹ng nµo ®ã, sÏ cã nhiÒu sù biÕn thiªn trong
gi¸ trÞ tÝnh tr¹ng gi÷a c¸c c¸ thÓ trªn trôc sè liªn
tôc, tõ tèt nhÊt ®Õn xÊu nhÊt. C¸c tÝnh tr¹ng cã biÕn
thiªn liªn tôc lµ c¸c tÝnh tr¹ng sè l−îng.
MÆc dï mét sè tÝnh tr¹ng kh«ng biÕn thiªn liªn tôc,
®−îc ®iÒu khiÓn bëi ®¬n gen vÉn rÊt quan träng
träng s¶n xuÊt cña vËt nu«i, hÇu hÕt c¸c tÝnh tr¹ng
kinh tÕ quan träng cã thÓ c©n ®o ®−îc víi sù biÕn
thiªn liªn tôc - chóng lµ c¸c tÝnh tr¹ng sè l−îng vµ
®−îc ®iÒu khiÓn bëi ®a gen.
Vai trß cña quan hÖ hä hµng ®èi víi ®µn vµ c¸c c¸
thÓ tõ ®ùc vµ c¸i nh− thÕ nµo?
VÊn ®Ò cèt lâi cña kiÕn thøc di truyÒn häc lµ con
c¸i vµ con ®ùc cã vai trß di truyÒn nh− nhau trong
viÖc h×nh thµnh nªn thÕ hÖ sau cña chóng.
Hµng ngµn (tíi nay −íc tÝnh lµ kho¶ng 30.000-
50.000) gen trong c¬ thÓ t¹o nªn kiÓu gen cña c¸
5