NHIỄM TRÙNG ĐƯỜNG TIỂU
(Urinary Tract Infection)
Nhiễm trùng đường tiểu rất hay làm phiền phái nữ. Ở Mỹ, tính chung,
mỗi năm phụ nữ đi khám bác sĩ khoảng 8 triệu lần vì nhiễm trùng đường
tiểu, và ít nhất, có 100.000 trường hợp phải vào bệnh viện để chữa trị.
Nhiễm trùng đường tiểu bắt đầu đến thăm phụ nữ ở tuổi học trò
(schoolgirl), rồi xảy ra nhiều nhất trong khoảng tuổi 20 đến 50, khi đời sống
tình dục người phụ nữ ở mức độ phong phú nhất.
Đường tiểu là cơ quan bài tiết nước tiểu, từ trên xuống dưới gồm hai
quả thận, hai ống dẫn tiểu (ureters: dẫn nước tiểu từ hai quả thận xuống bọng
đái), bọng đái, ống dắt tiểu (urethra: dắt nước tiểu từ bọng đái ra lỗ tiểu) và
ngoài cùng là lỗ tiểu. Ống dắt tiểu ở đàn ông dài, ngoằn ngoèo, ngược lại ở
phụ nữ, thẳng và ngắn, chỉ khoảng 4 cm. Đường tiểu nhiễm trùng khi vi
trùng (bacteria) từ ngoài xâm nhập lỗ tiểu, đi ngược lên bọng đái qua ống dắt
tiểu.
Lúc vi trùng xâm nhập và tấn công bọng đái, người phụ nữ có những
triệu chứng của bệnh nhiễm trùng bọng đái cấp tính (acute cystitis). Chúng
ta bảo: đây là nhiễm trùng đường tiểu dưới. Không chữa trị, các vi trùng bò
ngược lên các ống dẫn tiểu (ureters), đến thận, tạo bệnh nhiễm trùng thận
(pyelonephritis). Trường hợp này là nhiễm trùng đường tiểu trên. Nguy hiểm
hơn, vi trùng từ thận có thể vào máu gây nhiễm trùng máu, và theo máu tới
tấn công các cơ quan khác.
Vì sao phụ nữ dễ nhiễm trùng đường tiểu?
Tại sao phụ nữ hay nhiễm trùng đường tiểu hơn nam giới trong
khoảng tuổi 20-50? Có nhiều lý do giải thích việc này:
· Ống dắt tiểu của phụ nữ vừa ngắn, lỗ tiểu lại nằm ngay phía trước
âm đạo (vagina). Hậu môn (anus) cũng gần ngay đó, đằng sau âm đạo một
chút. Bình thường, lúc nào cũng có sẵn các vi trùng, vi trùng bạn và vi trùng
thù, sinh sống quanh vùng hậu môn, âm đạo và lỗ tiểu. Trong lúc giao-hợp
(intercourse), khi ống dắt tiểu bị chà xát, vi trùng có sẵn quanh đó, như con
E. coli chẳng hạn, dễ xâm nhập lỗ tiểu, rồi đi ngược lên ống dắt tiểu và xâm
nhập bọng đái. (Đi tiểu ngay sau khi giao-hợp có thể làm giảm nhiễm trùng
đường tiểu, vì giúp “đuổi” bớt các vi trùng đã xâm nhập bọng đái trong lúc
giao hợp.)
· Thế giới quanh ta là một chung sống hoà bình giữa “thù” và “bạn”.
Nói đến vi trùng (bacteria), ta nghĩ ngay đến những kẻ thù nguy hiểm mắt ta
không thấy, chỉ chực tấn công và phá rối cuộc sống yên lành của ta. Thực ra,
ta cũng có những người bạn tốt, những vi trùng tốt gọi là “normal flora”,
ngày đêm sống chung và canh chừng bọn vi trùng xấu hộ ta.
Đã bao lần ta phản bội những người bạn đáng yêu, giết chết những
đồng minh trung thành này khi dùng trụ sinh không đúng cách. Như lúc
nhiễm cảm, cúm do siêu-vi-trùng (virus), các sinh vật trụ sinh không giết
được, nhiều người chúng ta vẫn hay dùng trụ sinh, nghĩ trụ sinh sẽ đuổi cảm,
cúm đi mau hơn. (Có vị trong nhà lúc nào cũng trữ Ampicillin, bị gì cũng
đem một, hai viên ra uống... “cho yên tâm”. Như dùng thuốc an thần.)
Chung quanh hậu môn, âm đạo và lỗ tiểu, như nhiều nơi khác trong cơ
thể ta, luôn có sẵn các vi trùng bạn và thù chung sống hòa bình. Trụ sinh,
dùng để chữa một bệnh nhiễm trùng, hoặc dùng lung tung không cần thiết,
có thể giết nhầm những người bạn tốt, để các vi trùng xấu tha hồ tác yêu tác
quái, gây nhiễm trùng đường tiểu khi gặp cơ hội. Cùng một cơ chế, thuốc
giết tinh trùng đặt trong âm đạo để ngừa thai (spermicide), cũng có thể giết
bớt các vi trùng tốt. Người ta còn nghĩ rằng thuốc ngừa thai, màng chắn
ngừa thai đặt tại âm đạo (diaphragm) làm thay đổi tính chất của các vi trùng
tốt, khiến chúng yếu đi, không đủ sức làm nhiệm vụ canh phòng.
2-8% phụ nữ mang thai nhiễm trùng đường tiểu. Đặc biệt, phụ nữ
mang thai hay bị thể nhiễm trùng đường tiểu nặng hơn phụ nữ không mang
thai, tức thể nhiễm trùng thận (đường tiểu trên). Khi mang thai, vì nhiều yếu
tố khác nhau, đường tiểu làm việc trì trệ, chậm hơn bình thường. Đâu có
hiện tượng ứ đọng, đó dễ nhiễm trùng hơn nơi khác.
Phụ nữ mang thai nhiễm trùng đường tiểu dễ sanh non, nhất là khi
nhiễm trùng thận. Trẻ sanh ra cũng dễ chết hơn các trẻ sanh bởi các bà mẹ
không nhiễm trùng đường tiểu.
Ngoài ra, ở cả hai phái nam và nữ, bất cứ tình trạng tật bệnh nào làm
nước tiểu ứ đọng (do có bướu, sạn thận, đường tiểu hẹp, to tuyến nhiếp-hộ ở
đàn ông trên 50 tuổi, bọng đái làm việc bất thường sau tai biến mạch máu
não, ...) đều có thể gây nhiễm trùng đường tiểu. Trong những trường hợp
nhiễm trùng thận vì nước tiểu ứ đọng do các tình trạng tật bệnh kể trên, thận
bị vi trùng tàn phá nhanh hơn bình thường. Cho nên, để cứu vãn quả thận
đang trong tình trạng kêu cứu, không những phải chữa nhiễm trùng bằng trụ
sinh, mà ta cần khám phá và nếu có thể, sửa chữa các tình trạng tật bệnh gây
sự ứ đọng nước tiểu.
Định bệnh
Khi nhiễm trùng đường tiểu dưới (nhiễm trùng bọng đái), bạn có triệu
chứng đi tiểu nhiều lần. Mới xong, chút xíu lại muốn đi nữa. Nước tiểu
không ra nhiều mỗi lần đi tiểu. Đã thế, còn đi tiểu đêm, đau (rát, nóng) lúc
đang tiểu hay lúc sắp tiểu xong.
Đồng thời, khác với bình thường, bạn cảm thấy rất khó nín tiểu, mót
tiểu là phải đi ngay. Vùng bọng đái phía bụng dưới bạn đau, khó chịu. Nước
tiểu bạn đục, hôi, lắm khi có máu. Tưởng do “nóng” trong người nên bỏ qua,
không đi bác sĩ, khi vi trùng đã lên đến thận gây nhiễm trùng đường tiểu
trên, bạn thêm nóng sốt (có thể cao đến 103 độ F), lạnh run, nhức mỏi khắp
người, buồn nôn, ói mửa và tiêu chảy. Bạn đau một bên lưng dưới, vùng
thận. Triệu chứng xảy ra nhanh chóng trong vòng vài giờ, một ngày. Giai
đoạn này, với triệu chứng nóng sốt và lạnh run, có người tưởng mình sốt rét.
Có vị tưởng mình ăn trúng độc vì buồn nôn ói mửa, tiêu chảy.
Điểm đáng lưu ý: thường bệnh tiến triển như trên, các triệu chứng của
nhiễm trùng đường tiểu dưới trước, sau đến triệu chứng của nhiễm trùng
đường tiểu trên. Nhưng cũng có người đột nhiên bị nhiễm trùng đường tiểu
trên (nhiễm trùng thận) mà không hề có triệu chứng nhiễm trùng đường tiểu
dưới (nhiễm trùng bọng đái) xảy ra trước đó vài ngày.