PHÀM LÀ PHIM DỞ THÌ AI
CHỊU?
Nhân việc Phan Xi Nê viết bài “Ừa, thì đành chịu vậy!” như một ý kiến
hồi đáp cho những bài nhận xét về phim Tây Sơn hào kiệt (TSHK), tôi
nghĩ chúng ta nên sòng phẳng về tiêu chí phim lịch sử hay. Tôi thấy
mình cần lên tiếng vì mình là người đã viết bài nhận xét đầu tiên sau
khi phim bắt đầu công chiếu.
Dù thì gì bạn hãy xem phim TSHK đi đã. Lúc ấy tôi không hi vọng bạn
vớt vát cho một bộ phim như rất nhiều người cho đến giờ vẫn ủng hộ vì
những lý do: làm phim lịch sử lúc này là “yêu nước”, có cái để xem là
quý hóa lắm rồi.
Nhưng phim thì chỉ có hay hoặc dở. Vì nó dở quá (tôi đã gần như thuật
lại trong bài trên SOI rồi) để tim tôi rung động được nên cái lịch sử
trong đó không tìm được đường thuyết phục mà đi vào não tôi.
Bạn nói “chê làm sao cho người ta tỉnh ngộ ra, chớ chê những chuyện
kiểu ‘phim không làm đúng lịch sử’ thì hoang mang quá độ cho người
ta”, thì chúng tôi, những người đi xem, hoàn toàn có quyền yêu cầu
một sản phẩm đúng lịch sử trên tinh thần và tham vọng nó muốn tái
hiện. Vì sao thế? Bởi vì thưa bạn, bộ phim này có cả năm phút vĩ thanh
quay cảnh thời hiện đại, có hình nhà bảo tàng Quang Trung, cảnh dâng
hương tưởng niệm và lời thuyết minh rất đúng tinh thần “giải mã lịch
sử có tính khoa học”, với những lời có cánh rằng muốn cho thế hệ con
cháu hiểu về lịch sử nước nhà. Giá mà họ chạy một dòng chữ rằng: bộ
phim bảy phần thực ba phần hư, thì có khi lại được thông cảm tí tẹo.
Nói tí tẹo ấy là còn rất nhân nhượng, bởi vì cái phần hư cũng như một
loại nhại tiếng, quá lệ thuộc vào hình mẫu lịch sử để rồi thành những
chuyện “dã sử” không làm sao tiêu hóa nổi.
Vấn đề lại nằm ở phong cách thể hiện, khi chọn phong cách hiện thực
“bò sát mặt đất” như đã làm, thì tôi biết lấy điểm tựa nào mà bay bổng
phiêu lưu cùng Lý Hùng. Không dám phóng tác mà lại chăm chăm
chắp nối các sự kiện như sách sử sao cho đầy đủ, cả bộ phim là một
chuỗi slide tơi tả, chỉ khiến người ta phát điên với những điều đã học rà
rã trên ghế nhà trường mà không đặt ra được vấn đề gì về “tại sao lại là
Tây Sơn mà không phải một phong trào khác”? Khi phim chăm chăm
thuật lại lịch sử trường ốc như thế, mặc lòng tôi phải theo luật chơi của
nhà làm phim, chăm chăm theo dõi cái lịch sử ấy, vì còn biết xem cái gì
giờ? Những màn tấu hài không cười nổi của Tấn Beo? Cái nốt ruồi trên
mép của Ngọc Hân-Thùy Lâm? Hay cái cột điện cao thế ở dãy núi đằng
hậu cảnh Quang Trung chia tay Ngọc Hân?
Lý Hùng và Thùy Lâm: Nếu bỏ qua chi tiết cột điện thì người xem nên
nhìn cái gì: vòng 2 của diễn viên?
Nếu các nhà làm phim ý thức được họ làm phim để giải trí thì họ hãy
làm một phim thực sự lôi cuốn bằng những pha hành động thật đẹp mắt
đi, thay vì ngớ ngẩn vụng về. Họ hãy khiến người ta choáng ngợp bởi
cảnh trí đất nước trải dài từ Nam ra Bắc theo chân người anh hùng áo
vải, thay vì cả Việt Nam thế kỷ 18 chỉ khoanh vùng trong cảnh quay
đầy bêtông ở Bình Định và Bình Dương đi. Điện ảnh cũng như sản
phẩm nghệ thuật nào cũng là tổng hợp của chi tiết, chi tiết và chi tiết.
Cái tư duy đại khái tôi tưởng chỉ tồn tại ở “sản phẩm nghệ thuật Nhà
nước”, hóa ra cũng nặng căn ở đây đến thế cơ mà! Đừng đổ tại hoàn
cảnh, người xem phim chỉ biết có bộ phim dở hiện ra. Tại sao đã mất
tiền mua vé lại cứ phải véo mình rằng “bỏ qua, bỏ qua”?
Tiếp đó, bạn nói: “Phim dở đâu phải tại làm không đúng lịch sử. Phim
dở vì nó dở, vì người kể chuyện dở. Bọn Hollywood chúng làm phim
có đúng lịch sử đâu mà dân chúng ta chết mê chết mệt. Bọn Tàu chúng
có làm phim đúng lịch sử đâu mà dân chúng cũng chết mệt chết mê.
Làm sai lịch sử mà hay thì vẫn hay, mà làm đúng lịch sử mà dở thì vẫn
dở.” Chính bạn đã nói đúng cái điều tôi muốn nói rồi, và đã nói ở trên.
Để có tính công bằng, ta lấy ví dụ bộ phim khai thác đề tài lịch sử mới
đây của Quentin Tarantino – “Inglourious Basterds”. Bộ phim rất hay,
gần như là bộ phim đáng xem nhất mùa giải Oscar năm vừa rồi. Chúng
ta chết mê chết mệt là bởi vì, cái thủ pháp và ngôn ngữ điện ảnh được
nhà làm phim Hollywood đã lựa chọn nhất quán từ đầu. Khi tác giả
phim theo đuổi phong cách cường điệu và hài hước, thì người xem đã
được dự báo rằng đây là một loại “siêu hiện thực” để chấp nhận cuộc
chơi. Cái thông điệp đem lại từ sự hư cấu lịch sử là khiến người xem
bật cười mà đau lòng trước hiện thực quá khứ lẽ ra đã có thể khác, thấy
kinh sợ cái chế độ tàn bạo vẫn tiềm tàng trong thời nay, thấy cái ác có
mặt dễ dàng và giản đơn. Nó khác với cách diễn tả bằng phong cách
quay đen trắng kiểu docu-fiction như Schindler’s List. Những nhân vật
trong phim lịch sử của Mỹ hay Trung Quốc mà bạn nói, họ đi lại, cười
khóc và có đời sống khiến người ta xúc động, căm ghét hay tò mò dõi
theo, làm cho bộ phim không phải là mớ hình minh họa truyện tranh
lịch sử. Sở dĩ TSHK mất điểm trầm trọng là vì các nhân vật trong đó
chỉ xuất hiện để đọc thoại. Mà thoại thì sáo rỗng và vô duyên như tôi đã
dẫn ra trong bài trước, thốt ra từ những cái mồm và ánh mắt đờ đẫn như
chờ được nhắc tuồng sau cánh gà.
Đoàn làm phim TSHK ra mắt: Trên phông đã đề chữ rất to “phim Tây
Sơn hào kiệt – Hoàng đế Quang Trung Nguyễn Huệ”, người xem có
được hiểu đây là phim chân dung nhân vật hiện thực 100%?