PHONG CÁCH MỸ THUẬT GỐM TRONG TRÀ CỤ VIỆT NAM QUA 4000
NĂM LỊCH SỬ
Bộ đồ trà vẽ tích Thúy Kiều (hội thảo trà TP. Hồ Chí Minh)
Phần II (tiếp theo phần I số Tháng 6/2013)
ĐỒ TRÀ KÝ KIỂU NHÀ TRỊNH NGUYỄN
Vương quốc Đông Kinh vương triều Lê Trịnh ngót 2 thế kỷ XVII, XVIII là một
thời kỳ vàng son, nhiều nước châu Âu đã đến đây buôn bán và ca ngợi sự giầu đẹp
của Thăng Long. Nghệ thuật trà Việt cũng có nhiều đấu ấn lịch sử của trà cụ Việt
và chế tác các loại trà. Từ lời sấm "Lê tồn Trịnh tại, Trịnh bại Lê vong" là một thời
kỳ Hoàng gia giữ phúc ấm, nhà chúa giữ quyền uy đã tồn tại hơn 200 năm, tạo ra
nghệ thuật thưởng trà cung đình đã hoàn thiện mọi mặt. Nghệ thuật trà đình từ triết
lý uyên thâm cùng những áng thi văn tràn đầy xúc cảm tạo ra những trà cụ tuyệt
mỹ cao sang còn lại đến ngày nay, để bao thế hệ được chiêm ngưỡng trong nhiều
bảo tàng thế giới. Những đồ trà cụ ký kiểu với ký hiệu 6 phủ: Nội phủ Thị trung,
Nội phủ thị Nam, Nội phủ thị Bắc, Nội phủ thị Hữu, Nội phủ thị Đoài, Nội phủ thị
Đông và đồ trà Khánh Xuân, Khánh Xuân thị tả đã là minh chứng rõ rệt nhất.
Nội phủ thị Trung là đồ trà ký kiểu dùng ở Chính sự Đường nơi thiết triều của chúa
Trịnh Tùng bàn về chính sự, quyết định những sự việc trọng đại của quốc gia. Buổi
đầu các quan văn võ đến chầu phủ chúa dùng khăn quấn bằng sa đen, áo sắc đen.
Sau đó các quan văn võ đến chầu tại phủ chúa đội mũ ô sa sắc đen, áo thanh cát,
dây thao có trang sức, hành nghi theo cấp bậc khác nhau. Đồ trà cụ thoạt đầu vẽ
rồng 3 móng sang 4 móng, sang nửa thế kỷ XVIII vẽ rồng 5 móng thể hiện quyền
uy tối thượng của nhà chúa. Đĩa vẽ chim Truy ở thế kỷ XVII đã được công bố tại
hội thảo khảo cổ 1995 (Phạm Hy Tùng) là những hiện vật sớm nhất trà cụ ký kiểu
của triều đình phong kiến Việt Nam. Điển tích chim Truy trong Kinh Thi do
Khổng Tử san định viết: "việc của vua không thể không lo cẩn thận nên không còn
rảnh rang phụng dưỡng cha già". Những hình dáng, hoa văn, họa tiết trà cụ đều do
các họa sĩ của vương phủ sáng tác được nhà chúa duyệt, gửi sang lò sứ chuyên làm
đồ Ngự dụng của triều đình Thanh là Trấn Cảnh Đức danh tiếng và theo mẫu của
Đại Việt mà làm. Chén trà dáng sừng tê (mô típ sừng tê triều đình Trần) trên một
diện tích nhỏ hẹp với phong cách bút pháp tài hoa diễn tả núi non trùng điệp mây
trời bao la Đại Việt qua ý tưởng của họa sư bậc thầy. Nhà nghiên cứu Yang Elin
chuyên về đồ sứ Trung Hoa nhận xét: lối vẽ công bút diễn tả núi, mây phong cách
rất lạ, khác hẳn lối quốc họa Trung Hoa. Bảo tàng Hoàng gia Mariemont đang lưu
giữ nhiều đồ. Đặc biệt âu tháo bã trà Nội phủ thị Trung mô típ Long Phượng trình
tường. Đây là một trong 4 chiếc được biết đến trên toàn thế giới. Ngoài ra còn
nhiều đồ trà ký kiểu Lê Trịnh quý hiếm, Bảo tàng châu Á Thái Bình Dương
(Varsava Ba Lan), Bảo tàng Mỹ thuât Boston, Bảo tàng Lịch sử Việt Nam (Thành
phố Hồ Chí Minh)... cùng nhiều sưu tập tư gia ở trong nước và nước ngoài đã lưu
giữ nhiều đồ ký kiểu chúa Trịnh. Bộ đồ trà ký kiểu của ông Trần Đình Sơn có hiện
vật tương tự. Bảo tàng Mariemont, nhưng là đồ trà ghi Nội phủ Thị Hữu, miệng bát
bịt viền vàng vẽ chủ đề Ngô Đồng-Phượng gồm 8 chim phượng đậu trên cây ngô
đồng dáng vẻ khác nhau, một phượng hoàng sải cánh bay đến. Dưới bóng râm, ngư
phủ vui đùa với tiều phu nhàn tản, xa xa lâu đài san sát đề hai câu thơ: Ngô phụng
năng dê hôi; Ngư tiều tự thảng dương. (Nghĩa là: Chim phượng trên ngô đồng hót
vang/ Ngư phủ tiều phu gặp nhau vui đùa). Bộ đồ trà ở Bảo tàng lịch sử 15158-
15161 có 4 món: đĩa bàn, chén tống, 2 chén quân. Mô típ trang trí rồng phượng
chầu chữ thọ tròn, rồng 5 móng. Theo nhà khảo cứu Vương Hồng Sển đây là bộ đồ
trà ngự dụng của chúa Trịnh Sâm và Tuyên phi. Bộ đồ trà chỉ có 2 chén quân theo
cách thức song ẩm. Rồng 5 móng biểu tượng chúa Tĩnh vương Văn võ song toàn
đã thống nhất quốc gia năm 1774, chấm dứt 150 năm phân cách Bắc Nam. Chúa
Tĩnh Vương còn là vị chúa của Thạch Thi khắp đất nước với tâm hồn lãng mạn,
một trà sư uyên bác với ý tưởng: "Trà nô tửu tướng" nghĩa là uống rượu thì phải
sang trọng, oai phong, uống như đại tướng vừa thắng trận hồi trào, quân thần tiền
hô hậu ủng, ca nhi chuốc rượu, hiến tửu nhưng khi uống trà phải tự coi mình là nô
bộc, tự pha trà với tâm thế thanh nhã. Chúa Tĩnh vương đã ban cho tướng lĩnh chén
trà do mình tự pha thay cho rượu mừng. Bộ đồ trà Khánh Xuân thị tả của Trần
Đình Sơn là một bộ trà hoàn hảo, cùng mô típ Rồng lộ rõ 5 móng, quắp mây bay
trên trời, một đằm mình trong sóng thủy ba bạc đầu hướng về mặt trời trên vòi ấm.
Phía dưới cặp long mã phi nước kiệu dỡn trên sóng. Nắp ấm núm chóp viền vàng
sang trọng vẽ cánh hoa sen men lam bút pháp linh diệu, uyển chuyển vô cùng sinh
động.