LỜI MỞ ĐẦU
Năm 1986 trở về trước nền kinh tế nước ta là nền kinh tế sản xuất nhỏ, mang
tính tự cung tự cấp vận hành theo cơ chế tập trung quan liêu bao cấp. Mặt khác do
những sai lầm trong nhận thức về mô hình kinh tế xã hội chủ nghĩa. Nền kinh tế
nước ta ngày càng tụt hậu, khủng hoảng trầm trọng kéo dài, đời sống nhân dân thấp.
Muốn thoát khỏi tình trạng đó con đường duy nhất là phải đổi mới kinh tế .
Sau đại hôị Đảng VI năm 1986 nền kinh tế nước ta chuyển sang một hướng
đi mới :phát triển kinh tế hàng hoá nhiều thành phần vận động theo cơ chế thị
trường có sự quản lý của nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa- đó chính là
nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
Việc nghiên cứu về kinh tế thị trường-sự hình thành và phát triển có ý nghĩa
vô cùng to lớn cả về lý thuyết lẫn thực tế. Một mặt, cho ta thấy được tính khách
quan của nền kinh tế thị trường, và sự cần thiết phải phát triển kinh tế Thị trường
định hướng xã hội chủ nghĩa có sự quản lý của nhà nước ở nước ta hiện nay, thấy
được những gì đã đạt được và chưa đạt được của Việt nam . Mặt khác, giúp chúng
ta có cái nhìn tổng quan về nền kinh tế nước nhà, đồng thời thấy được vai trò to lớn
của quản lý nhà nước đối với nền kinh tế thị trường, những giải pháp nhằm đưa
nước ta tiến nhanh lên nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
Ở Việt Nam, phát triển kinh tế thị trường trong thực tế không những là nội
dung của công cuộc đổi mới mà lớn hơn thế còn là công cụ, là phương thức để nước
ta đi tới mục tiêu xây dựng chủ nghĩa xã hội. Nhưng vấn đề đặt ra là: Thực hiện mô
hình này bằng cách nào để hạn chế tiêu cực, tăng tích cực giúp cho kinh tế nước ta
ngày càng phát triển sánh vai cùng các cường quốc năm châu khác?
Chính vì vậy, việc nghiên cứu, bổ sung và hoàn thiện những quan điểm, biện
pháp để nền kinh tế nước ta phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa và giữ
vững định hướng đó là công việc vô cùng thiết thực và cần thiết, có ý nghĩa to lớn
đối với mỗi nhà nghiên cứu và phân tích kinh tế. Xuất phát từ tầm quan trọng đó
nên tôi quyết định chọn đề tài nghiên cứu: “Quá trình hình thành và phát triển
nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam”..
Đây là một đề tài rất rộng mang tính khái quát cao, mặc dù rất cố gắng, song
bài viết của tôi sẽ không tránh khỏi những hạn chế, thiếu sót về nội dung cũng như
hình thức. Kính mong các thầy cô xem xét và góp ý để bài viết của tôi được hoàn
thiện hơn.
PHẦN 1
NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ KINH TẾ THỊ TRƯỜNG
I. Quá trình hình thành nền kinh tế thị trường.
1. Kinh tế thị trường.
Kinh tế thị trường không phải là một chế độ kinh tế – xã hội. Kinh tế thị
trường là hình thức và phương pháp vận hành kinh tế. Các qui luật của thị trường
chi phối việc phân bổ các tài nguyên, qui định sản xuất cái gì, sản xuất như thế nào,
và sản xuất cho ai. Đây là một kiểi tổ chức kinh tế hình thành và phát triển do
những đòi hỏi khách quan của sự phát triển lực lượng sản xuất. Nó là phương thức
sinh hoạt kinh tế của sự phát triển.
Kinh tế thị trường là hình thức phát triển cao nhất của kinh tế hàng hoá. Khái
niệm kinh tế thị trường phản ánh trạng thái tồn tại vận động của nền kinh tế theo cơ
chế thị trường, thật ra kinh tế thị trường là sản phẩm của sự phát triển khách quan
của xã hội loài người. Nền kinh tế thị trường có khả năng “tự động” tập hợp trí tuệ
và tiềm lực của hàng triệu con người hướng tới lợi ích chung của xã hội, do đó nó
thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, tăng năng suất lao động, hiệu quả sản xuất, góp phần
thúc đẩy sự phát triển của một xã hội.
Quá trình hình thành và phát triển kinh tế thị trường là quá trình mở rộng
phân công lao động xã hội, phát triển khoa học – công nghệ mới và ứng dụng chúng
vào thực tiễn sản xuất – kinh doanh. Sự phát triển của kinh tế thị trường gắn liền với
quá trình phát triển của nền văn minh nhân loại, của khoa học - kĩ thuật, của lực
lượng sản xuất.
2. Quá trình hình thành kinh tế thị trường gắn với quá trình xã hội hoá sản
xuất thông qua các quá trình:
2.1. Quá trình tổ chức phân công và phân công lại đối với lao động xã hội.
Sản xuất bao giờ cũng mang tính chất xã hội.Tính xã hội của sản xuất không
chỉ tồn tại trong buổi đầu hình thành xã hội con người, mà còn phát triển cao hơn
trong điều kiện của xã hội hiện đại.
Xã hội hoá sản xuất là sự liên kết nhiều quá trình kinh tế riêng biệt thành quá
trình kinh tế - xã hội, tồn tại, hoạt động và phát triển liên tục như một quá hệ thống
hữu cơ, đó là quá trình kinh tế khách quan phù hợp với trình độ phát triển cao của
lực lượng sản xuất, phản ánh xu thế phát triển tất yếu mang tính chất xã hội của sản
xuất.
Xã hội hoá được biểu hiện ở trình độ phát triển của sự phân công và phân
công lại lao động xã hội . Phân công lao động xã hội là việc phân chia người sản
xuất vào những nghành nghề khác nhau của xã hội, là cơ sở của sản xuất và lưu
thông hàng hoá. Theo dòng lịch sử, phân công lao động phát triển cùng với sự phát
triển của lực lượng sản xuất xã hội, phân công lao động tạo ra sự hợp tác và trao đổi
lao động, hình thức đầu tiên là hiệp tác giản đơn. Với hình thức này, lần đầu tiên lao
động được xã hội hoá, “ người lao động tổng hợp” xuất hiện, tiếp đến là sự phân
công trong công trường thủ công gắn liền với sự chuyên môn hoá công cụ thủ công
dựa trên tay nghề của người lao động. Máy móc ra đời là một nấc thang mới của sự
phát triển lực lượng sản xuất là nền sản xuất dựa trên cơ khí, khi mà hiệp tác lao
động thực sự trở thành " tất yếu kỹ thuật" lấy máy móc làm chủ thể. Đến lượt mình,
đại công nghiệp cơ khí thúc đẩy sự phân công lao động và hiệp tác lao động trên độ
mới cao hơn.
2.2. Quá trình đa dạng hoá các hình thức sở hữu đối với tư liệu sản xuất.
Quá trình này gắn liền với điều kiện sản xuất hàng hoá. Các hình thức từ sở
hữu phát triển từ thấp đến cao, từ sở hữu riêng độc lập tới sở hữu chung, sở hữu tập
thể, sở hữu nhà nước, của các hình thức tổ chức sản xuất từ công ty tư nhân tới công
ty liên doanh đến công ty trách nhiệm hữu hạn...từ hình thức cac-ten tới xanh-đi-ca,
tơrớt, công-xac-xi-on, từ những công ty quốc gia đến công ty đa quốc gia, xuyên
quốc gia có các chi nhánh ở nhiều nước.
Sở hữu về tư liệu sản xuất là hình thái xã hội của sự chiếm hữu về tư liệu sản
xuất, một nội dung chủ yếu trong hệ thống các quan hệ sản xuất. Vì vậy hình thức,
quy mô, phạm vi cũng như tính đa dạng của sở hữu không phải do ý muốn chủ quan
của con người quyết định mà là một quá trình phát triển lịch sử tự nhiên.
2.3. Quá trình tiến hành cách mạng công nghệ làm xuất hiện thị trường mới
Xã hội hoá sản xuất biểu hiện ở mối liên hệ giữa các ngành, các nghề, các
vùng ngày càng cao và chặt chẽ. Mối liên hệ này không chỉ diễn ra trên lĩnh vực lưu
thông mà còn diễn ra trong lĩnh vực đầu tư, hợp tác khoa học- công nghệ và dưới
các hình thức liên doanh liên kết đa dạng, phong phú. Quá trình hình thành kinh tế
thị trường gắn liền với quá trình cách mạng khoa học-công nghệ làm xuất hiện thị
trường đầu vào sản xuất. Công nghệ là tinh hoa trí tuệ, là lao động sáng tạo của con
người để phục vụ con người. Chính công nghệ là chìa khoá cho sự phát triển, là cơ
sở và là động lực thúc đẩy phát triển kinh tế-xã hội dựa trên nèn tảng phát triển
công nghệ bền vững và tăng trưởng cao. Công nghệ làm biến đổi cơ cấu xã hội
đồng thời nó cũng là kết quả của sự thay đổi xã hội, sự phát triển khoa học- công
nghệ làm xuất hiện thị trường vốn, thị trường lao động kỹ thuật.
Ngoài ra, xã hội hoá sản xuất còn biểu hiện ở tính chất xã hội hoá của sản
phẩm. Trong nền sản xuất xã hội hoá, sản phẩm làm ra phải qua tay nhiều người ,
nhiều công đoạn. Tính đa dạng của nhu cầu phổ biến và sự khác nhau trong điều
kiện thuận lợi cho sản xuất ở các nuức đòi hỏi bất cứ nền kinh tế nào cũng phải có
sự trao đổi kết quả hoạt động lao động với bên ngoài với mức độ và phạm vi khác
nhau. Sự tham gia vào phân công lao động quốc tế dưới nhiều hình thức sẽ ra tăng
sự thích ứng và phù hợp về cơ cấu của nền kinh tế với bên ngoài. Ngày nay trong
điều kiện phân công chuyên môn hoá và hợp tác quốc tế thì một sản phẩm không
chỉ một công ty hay một quốc gia sản xuất ra mà có thể do nhiều công ty thuộc
nhiều quốc gia sản xuất ra.
II. Các bước phát triển kinh tế thị trường.
Kinh tế thị trường phát triển qua 3 bước: Từ kinh tế tự nhiên sang nền kinh tế
hàng hoá giản đơn; từ kinh tế hàng hoá giản đơn sang kinh tế thị trường tự do; từ
kinh tế thị trường tự do sang kinh tế hỗn hợp.
1.Từ kinh tế tự nhiên phát triển sang kinh tế hàng hoá giản đơn.
Trong nền kinh tế tự nhiên, sản xuất nhỏ chiếm ưu thế. Nền kinh tế tự
nhiên do nhiều đơn vị kinh tế thuần nhất hợp thành(các gia đình nông dân gia
trưởng, các công xã nông nông thôn, các lãnh địa phong kiến) và mỗi đơn vị kinh tế
ấy làm đủ mọi công việc đẻ tạo ra sản phẩm cuối cùng.
Trong các nền kinh tế tự nhiên, ruộng đất là tư liệu sản xuất chủ yếu; nông
nghiệp là ngành sản xuất cơ bản, công cụ kỹ thuật canh tác lạc hậu dựa vào chân tay
là chủ yếu chỉ có một số trang trại của địa chủ hoặc phường hội mới có hiệp tác lao
động giản đơn. Đây chính là mô hình kinh tế đóng kín, không có sự giao lưu sản
phẩm với bên ngoài, nó tồn tại suốt một thời kỳ dài cho đến chế độ phong kiến.
Bước đi chủ yếu của sản xuất tự cung, tự cấp là tiến lên sản xuất hàng hoá
giản đơn. Điều kiện cho quá trình chuyển hoá này là sự phát triển của kinh tế hàng
hoá. Phân công xã hội là cơ sở của kinh tế hàng hoá.
Những người sản xuất ở những vùng khác nhau có những điều kiện tự nhiên
khác nhau, có khả năng và ưu thế trong sản xuất ra những sản phẩm khác nhau đạt
hiệu quả cao hơn. Ngay trong một vùng, một địa phương những người sản xuất
cũng có những khả năng, điều kiện và kinh nghiệm sản xuất khác nhau. Mỗi người
chỉ tập trung sản xuất những sản phẩm nào mà mình có ưu thế, đem sản phẩm của
mình trao đổi lấy những sản phẩm cần thiết cho sản xuất và đời sống của mình, họ
trở thành những người sản xuất hàng hoá cùng trao đổi mua bán hàng hoá với nhau,
trên cơ sở đó thị trường, tiền tệ cũng ra đời và phát triển.
Sản xuất hàng hoá ra đời lúc đầu dưới hình thức sản xuất nhỏ, giản đơn
nhưng là một bước tiến trong lịch sử phát triển xã hội. Sản xuất hàng hoá giản đơn
là sản xuất dựa trên chế độ tư hữu về tư liệu sản xuất trong điều kiện kỹ thuật thủ
công lạc hậu. Khi trình độ lực lượng sản xuất phát triển cao hơn, sản xuất hàng hoá
giản đơn chuyển sang sản xuất hàng hoá quy mô lớn hơn. Quá trình đó diễn ra trong
thời kỳ quá độ từ xã hội phong kiến lên xã hội tư bản.
2.Từ kinh tế hàng hoá giản đơn lên kinh tế thị trường tự do.
Nền kinh tế thị trường tự do ra đời từ từ nền kinh tế hàng hoá giản đơn
nhưng có những đặc điểm cơ bản khác với nền kinh tế hàng hoá giản đơn. Ở đây
người sản xuất trực tiếp là công nhân làm thuê, không phải là người sở hữu tư liệu
sản xuất mà tư liệu sản xuất là của nhà tư bản. Sản phẩm lao động do những công
nhân làm ra thuộc về nhà tư bản.
Trong nền sản xuất hàng hoá giản đơn, tác động của qui luật giá trị dẫn tới sự
phát triển tự phát của lực lượng sản xuất. Do tác động tự phát đó, do sự biến động
của giá cả, cạnh tranh đã làm phân hoá những người sản xuất hàng hoá và trong giai
đoạn phát triển lịch sử nhất định làm nảy sinh chủ nghĩa tư bản. Kinh tế hàng hoá
giản đơn đẻ ra chủ nghĩa tư bản, sản xuất hàng hoá trong thời kỳ này cạnh tranh gay
gắt. Trong điều kiện sản xuất qui mô lớn, các nguồn lực tự nhiên ngày càng khan
khiếm buộc người sản xuất phải không ngừng cải tiến đổi mơí kỹ thuật, công nghệ,
nâng cao năng suất, chất lượng và hiệu quả sản xuất, sử dụng tiết kiệm các yếu tố
sản xuất. Đây là động lực mạnh mẽ cho sự phát triển nền sản xuất hàng hoá.
3.Từ kinh tế thị trường tự do sang kinh tế hỗn hợp
Xuất phát của quan điểm “kinh tế hỗn hợp” có từ cuối những năm của thế
kỷ XIX. Sau khi thời kỳ chiến tranh, nó được các nhà kinh tế học Mỹ, như A.Hasen,
tiếp tục nghiên cứu. Tư tưởng này được phát triển trong “kinh tế học” của
P.A.Samuelson.
Nếu các nhà kinh tế học Cổ điển và Cổ điển mới say sưa với “bàn tay vô
hình” và “cân bằng tổng quát”, trường phái Keynes và Keynes mới say sưa với
“bàn tay nhà nước”, thì P.A.Samuelson chủ trương phát triển kinh tế phải dựa vào
cả “hai bàn tay”, là cơ chế thị trường và nhà nước. Ông cho rằng diều hành một nền
kinh tế không có chính phủ hoặc thị trường thì cũng như vỗ tay bằng một bàn tay”.
Cơ chế thị trường là một hình thức tổ chức kinh tế, trong đó, cá nhân người
tiêu dùng và các nhà kinh doanh tác động lẫn nhau qua thị trường để xác định ba
vấn đề trung tâm của tổ chức kinh tế là: cái gì? Như thế nào? Và cho ai? Cơ chế thị
trường “không phải là một sự hỗn hợp mà là trật tự kinh tế”. Một nền kinh tế thị
trường là một cơ chế tinh vi để phối hợp một cách không tự giác nhân dân và doanh
nghiệp thông qua hệ thống giá cả thị trường. Nó là một phương tiện giao tiếp để tập
hợp tri thức và hành động của hàng triệu cá nhân khác nhau, không có bộ não trung
tâm, nó vẫn giải được bài toán mà máy tính lớn nhất ngày nay không thể giải nổi.
Không ai thiết kế ra nó. Nó tự nhiên, và cũng như xã hội loài người, nó đang thay
đổi.
Thị trường là một quá trình mà trong đó, người bán một thứ hàng hoá tác
động qua lại lẫn nhau để xác định giá cả và số lượng hàng hoá. Như vậy, nói đến thị
trường và cơ chế thị trường là phải nói tới hành hoá, người bán và người mua, giá
cả hàng hoá. Hàng hoá bao gồm tiêu dùng, dịch vụ và yếu tố sản xuất như lao động,
đất đai, tư bản. Từ đó hình thành nên thị trường hàng tiêu dùng và thị trường các
yếu tố sản xuất. Trong hệ thống thị trường, mỗi hàng hoá, mỗi loại dịch vụ đều có
giá cả của nó. Giá cả mang lại thu nhập cho hàng hoá mang đi bán. Và mỗi người
lại dùng thu nhập đó để mua hàng mình cần. Nếu một loại hàng hoá nào đó có nhiều
người mua, thì người bán sẽ tăng giá lên để phân phối một lượng cung hạn chế. Giá
lên cao sẽ thúc đẩy người sản xuất làm ra nhiều hàng hoá hơn. Khi có nhiều hàng
hoá, người bán muốn mua nhanh để giải quyết hàng của mình nên hạ giá xuống.
Khi hạ giá, số người mua hàng đó tăng lên. Do đó, người bán lại tăng giá lên. Như
vậy, trong cơ chế thị trường có một hệ thống tự tạo ra sự cân đối giữa giá cả và sản
xuất. “Giá cả là phương tiện tín hiệu của xã hội”. Nó chỉ cho người sản xuất biết
sản xuất cái gì và như thế nào và cũng thông qua đó thực hiện phân phối cho ai.
Nói đến cơ chế thị trường là ta phải nói đến cung - cầu hàng hoá, đó là sự
khái quát của hai lực lượng người bán và người mua trên thị trường. Sự biến động
của giá cả đã làm cho trạng thái cân bằng cung - cầu thường xuyên biến đổi và đó
cũng chính là nội dung của quy luật cung - cầu hàng hoá.
Nền kinh tế thị trường chịu sự điều khiển của hai ông vua: Người tiêu dùng
và kỹ thuật. Người tiêu dùng thống trị thị trường, vì họ là người bỏ tiền ra để mua
hàng hoá do doanh nghiệp sản xuất. Song, kỹ thuật hạn chế người tiêu dùng vì nền
sản xuất bằng tiền của người mua, không thể quyết định vấn đề phải sản xuất hàng
gì. Như vậy, nhu cầu phải chịu theo cung ứng của người kinh doanh. Vì người sản
xuất phải định giá hàng của mình theo chi phí sản xuất. Nên họ sẵn sàng chuyển
sang lĩnh vực nhiều lợi nhuận hơn. Như vậy thị trường chịu sự chi phối của cả chi
phí kinh doanh, lẫn các quyết định cung-cầu của người tiêu dùng quy định. Ở đây,
thị trường đóng vai trò môi giới trung gian hoà giải sở thích người tiêu dùng và hạn
chế kỹ thuật.
Cũng trong nền kinh tế thị trường, lợi nhuận là động lực chi phối hoạt động
của người kinh doanh. Lợi nhuận đưa các nhà doanh nghiệp đến các khu vực sản
xuất hàng hoá mà người tiêu dùng cần nhiều hơn, bỏ qua các khu vực ít có người
tiêu dùng. Lợi nhuận đưa các nhà doanh nghiệp đến việc sử dụng kỹ thuật sản xuất
hiệu quả nhất. Như vậy, hệ thống thị trường luôn phải là một hệ thống hỗn hợp để
giải quyết tốt nhất ba vấn đề có bản của nền kinh tế.
IIICơ chế thị trường
