Văn Hữu Tài Lớp CNIK5D1
1
LỜI MỞ ĐẦU
Từ Đại hội Đảng VI (1986) Đảng cộng sản Việt Nam đã chỉ rõ cần phải
đổi mới nền kinh tế đó là chuyển từ nền kinh tế tập trung quan liêu bao cấp
sang nền kinh tế thị trường theo định hướng Xã hội chủ nghĩa. Đến năm 1992
đường lối đó đã được cụ thể hoá.
Khi nghiên cứu xã hội Tư bản Các Mác phát hiện ra mâu thuẫn cơ bản
của xã hội Tư bản là mâu thuẫn giữa tính chất xã hội hoá của sản xuất với chế
độ chiếm hữu tư nhân Tư bản chủ nghĩa, mâu thuẫn đó là cơ sở sâu xa làm
nảy sinh các mâu thuẫn khác và quy định sự vận động và phát triển của xã hội
Tư bản. Từ đó, Các Mác đã đi đến dự báo về sự thay đổi chế độ chiếm hữu tư
nhân Tư bản chủ nghĩa bằng chế độ công hữu. Sau này, khi nghiên cứu vấn đề
này Lênin đã chỉ ra sự thay thế đó không thể tiến hành một sớm một chiều mà
đó là cả một quá trình lâu dài phức tạp.
Ta biết rằng vấn đề kinh tế là vấn đề tiên quyết làm thay đổi các vấn đề
khác do vậy Đảng ta chỉ ra rằng sự phù hợp giữa lực lượng sản xuất với quan
hệ sản xuất là một vấn đề cực kì quan trọng trong giai đoạn hiện nay: giai
đoạn đi lên Chủ nghĩa xã hội. Đáp ứng đòi hỏi của thực tiễn thì cần hiểu rõ và
áp dụng sáng tạo quy luật trên vào điều kiện cụ thể của Việt Nam. Do vậy
việc nghiên cứu quy luật này là một vấn đề hết sức cần thiết. Chính vì vậy mà
em đã quyết định chọn đề tài: “Quan hệ biện chứng giữa lực lượng sản xuất
với quan hệ sản xuất và ý nghĩa của nó trong công cuộc xây dựng chủ
nghĩa xã hội ở nước ta hiện nay”. Tuy nhiên trình độ nhận thức hiểu biết về
mọi mặt còn hạn chế nên không tránh khỏi sai sót. Em mong nhận được sự
chỉ bảo của thầy cô và ý kiến đóng góp của bạn đồng học. Em xin chân thành
cảm ơn!
Văn Hữu Tài Lớp CNIK5D1
2
Văn Hữu Tài Lớp CNIK5D1
3
I. Đặt vấn đề
Xã hội loài người muốn tồn tại và phát triển không thể không sản xuất ra
của cải vật chất mà trình độ phát triển của nó được biểu hiện chính bởi
phương thức sản xuất trong mỗi giai đoạn lịch sử nhất định. Từ khi con người
mới xuất hiện trên hành tinh đã trải qua năm phương thức sản xuất. Đó là:
Cộng sản nguyên thuỷ, chiếm hữu nô lệ, xã hội phong kiến, xã hội tư bản chủ
nghĩa. Tư duy nhận thức của con người không dừng lại ở một chỗ mà theo
thời gian ngày càng phát triển hoàn thiện hơn, từ đó kéo theo sự thay đổi phát
triển trong sản xuất. Lịch sử phát triển của sản xuất trong xã hội loài người là
lịch sử phát triển của các phương thức sản xuất kế tiếp nhau. Phương thức sản
xuất là sự thống nhất biện chứng giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất,
là cách thức sản xuất ra của cải vật chất mà trong đó lực lượng sản xuất đạt
đến một trình độ nhất định, thống nhất với quan hệ sản xuất tương ứng với nó.
Phương thức sản xuất vừa là hạt nhân đồng thời vừa là động lực thúc đẩy và
quy đinh mọi mặt của đời sống xã hội. Không thể thúc đẩy sự tăng trưởng của
nền kinh tế nếu không hiểu biết về cách thức sản xuất và không có những biện
pháp tối ưu tác động nhằm hoàn thiện phương thức sản xuất mà cụ thể chính
là hoàn thiện mối quan hệ giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất.
Tác động qua lại biện chứng giữa lực lượng sản xuất với quan hệ sản
xuất đã được Mac và Ăngghen khái quát thành quy luật về sự phù hợp giữa
quan hệ sản xuất và lực lượng sản xuất. Chủ nghĩa duy vật lịch sử đã khẳng
định rằng lực lượng sản xuất có vai trò quyết định đối với quan hệ sản xuất và
ngược lại, có thể thúc đầy hoặc kìm hãm sự phát triển của lực lượng sản xuất.
Xã hội ngày càng phát triển thì mối quan hệ giữa quan hệ sản xuất và lực
lượng sản xuất là không thể tách rời, đây là quy luật chung của sự phát triển
và là một trong những quy luật quan trọng quy định sự tồn tại, phát triển và
tiến bộ xã hội. Chính vì thế mà không phải ngẫu nhiên việc nghiên cứu quy
luật quan hệ sản xuất phù hợp với tính chất và trình độ phát triển của lực
lượng sản xuất là một trong những nội dung quan trọng của công cuộc đổi
Văn Hữu Tài Lớp CNIK5D1
4
mới chủ nghĩa xã hội mà chúng ta đang tiến hành hôm nay. Chúng ta đã có
những bài học đắt giá, đó là sự sai lầm khi xây dựng nhiều yếu tố của quan hệ
sản xuất vượt trước so với lực lượng sản xuất mà chúng ta hiện có. Đó là việc
chỉ cho phép các hình thức sở hữu Nhà nước và sở hữu tập thể tồn tại, trong
khi các hình thức sở hữu khác đang còn có tác dụng mạnh mẽ đối với lực
lượng sản xuất thì lại bị ngăn cấm, không được phép phát triển. Việc đó đã
dẫn đến tình trạng sản xuất bị đình đốn, người lao động không làm việc hết
mình, xã hội không phát triển. Vậy phải giải quyết vấn đề này như thế nào ?
Việc vận dụng đúng đắn qui luật trên vào công cuộc xây dựng xã hội chủ
nghĩa ở Việt Nam hiện nay là vô cùng cấp thiết.
II. Giải quyết vấn đề.
1. Nội dung nguyên lí triết học
a) Lực lượng sản xuất.
Lực lượng sản xuất là mối quan hệ giữa con người với tự nhiên
được hình thành trong quá trình sản xuất. Lực lượng sản xuất gồm có tư liệu
sản xuất và người lao động . Có thể nói lực lượng sản xuất là tất cả các nhân
tố vật chất, kĩ thuật cần thiết để tiến hành một quá trình sản xuất nào đó trong
đó người lao động giữ vai trò nhân tố cơ bản và quyết định .
Tư liệu sản xuất lại được cấu thành từ hai bộ phận: đối tượng lao
động và tư liệu lao động; trong đó đối tượng lao động có thể là giới tự nhiên
hoặc những sản phẩm không có sẵn trong tự nhiên mà do con người bằng lao
động của mình đã tạo ra. Còn tư liệu lao động là những vật hay phức hợp các
vật thể nối con người với đối tượng lao động và dẫn truyền sự tác động của
con người vào đối tượng lao động, nó lại bao gồm công cụ sản xuất và
phương tiện lao động, mà trong đó công cụ sản xuất được con người không
ngừng cải tiến và hoàn thiện, do đó công cụ sản xuất luôn luôn là yếu tố động
nhất, cách mạng nhất của lực lượng sản xuất .
Bất kỳ một thời đại lịch sử nào, công cụ sản xuất bao giờ cũng là
sản phẩm tổng hợp, đa dạng của toàn bộ những phức hợp kỹ thuật được hình
Văn Hữu Tài Lớp CNIK5D1
5
thành gắn liền với quá trình sản xuất và phát triển của khoa học kỹ thuật. Nó
là kết quả của rất nhiều yếu tố, trong đó quan trọng và trực tiếp nhất là trí tuệ
của con người được nhân lên trên cơ sở kế thừa nền văn minh vật chất trước
đó.
Trình độ phát triển của tư liệu lao động mà trong đó đặc biệt là công
cụ sản xuất là thước đo trình độ chinh phục tự nhiên của con người, đồng thời
đó cũng là cơ sở xác định trình độ của sản xuất và là tiêu chuẩn đánh giá sự
khác nhau giữa các thời đại kinh tế , các chế độ chính trị xã hội.
Song nhân tố quyết định của lực lượng sản xuất phải nói tới nhân tố
người lao động. Lênin đã nói: “Lực lượng sản xuất hàng đầu của toàn thể
nhân loại là công nhân, là người lao động” [V.I. Lenin Toàn tập, tập 38_ nhà
xuất bản Tiến bộ_ Matxcơva_ năm 1977_ trang 430]. Dù tư liệu sản xuất có
đối tượng lao động phong phú, giàu có đến mức nào, có tư liệu lao động tinh
xảo và hiện đại đến đâu chăng nữa nhưng nếu tách khỏi người lao động thì
cũng không phát huy được tác dụng tích cực của nó. Trong lịch sử đã và sẽ
không tồn tại một hình thức sản xuất vật chất nào mà lại không có nhân tố con
người. C.Mac và Ph.Ăng-ghen đã viết: “Bản thân con người bắt đầu được
phân biệt với súc vật ngay khi con người bắt đầu sản xuất ra những tư liệu
sinh hoạt...” [C.Mac và Ph.Ăng-ghen tuyển tập, tập 1_ Nhà xuất bản Sự thật_
Hà Nội_ năm 1980_ trang 268]. Con người là nhân tố trung tâm và là mục
đích của nền sản xuất xã hội. Sản xuất suy đến cùng là để tiêu dùng, không có
tiêu dùng thì cũng không có sản xuất nhất là trong điều kiện ngày nay, khi
công cuộc cách mạng khoa học – công nghệ phát triển mạnh mẽ thì vị trí
trung tâm của con người ngày càng được nhấn mạnh. Người lao động với tư
cách là một bộ phận của lực lượng sản xuất xã hội phải là người có sức lực
(sức khoẻ), kĩ năng lao động , tri thức khoa học , tri thức công nghệ và cả tính
nhân văn ( bao hàm cả các giá trị đạo đức).
b) Quan hệ sản xuất.