Quan hệ giữa tỷ suất lợi nhuận và tỷ suất giá trị thặng dư: Chương 3

Ch¬ng III. - quan hÖ gi÷a tû suÊt lîi nhuËn... 114 115 phÇn thø nhÊt. - sù chuyÓn hãa gi¸ trÞ thÆng d...

ch¬ng III

quan hÖ gi÷a tû suÊt lîi nhuËn

vµ tû suÊt gi¸ trÞ thÆng d

Nh ®· nãi ë cuèi ch¬ng trªn, ë ®©y, còng nh nãi chung trong toµn

bé phÇn thø nhÊt, chóng ta gi¶ ®Þnh r»ng ®èi víi mét t b¶n nhÊt

®Þnh, tæng sè lîi nhuËn lµ b»ng tæng sè gi¸ trÞ thÆng d nhê cã t b¶n

Êy mµ ®· ®îc s¶n xuÊt ra trong mét thêi kú lu th«ng nhÊt ®Þnh. VËy

b©y giê, chóng ta h·y t¹m thêi kh«ng nãi ®Õn sù viÖc nµy lµ: mét

mÆt, gi¸ trÞ thÆng d ®ã ph©n ra thµnh c¸c h×nh th¸i ph¸i sinh: lîi tøc

cña t b¶n, ®Þa t«, thuÕ, v.v., vµ mÆt kh¸c th× trong ®a sè trêng hîp,

gi¸ trÞ thÆng d ®ã tuyÖt nhiªn kh«ng nhÊt trÝ víi lîi nhuËn díi h×nh

th¸i mµ lîi nhuËn nµy thu ®îc do t¸c dông cña tû suÊt lîi nhuËn trung

b×nh chung, ®iÒu chóng ta sÏ bµn ë phÇn hai.

NÕu vÒ mÆt sè lîng, lîi nhuËn vµ gi¸ trÞ thÆng d lµ b»ng nhau,

th× lîng cña lîi nhuËn vµ lîng cña tû suÊt lîi nhuËn ®Òu do nh÷ng tû sè

gi÷a nh÷ng sè lîng gi¶n ®¬n quyÕt ®Þnh, - nh÷ng sè lîng nµy lµ

nh÷ng sè lîng ®· biÕt hoÆc lµ nh÷ng sè lîng mµ ngêi ta cã thÓ x¸c

®Þnh ®îc trong tõng trêng hîp. Nh vËy, sù nghiªn cøu cña chóng ta

ngay tõ ®Çu sÏ diÔn ra trong lÜnh vùc thuÇn tóy to¸n häc.

Chóng ta sÏ gi÷ nh÷ng quy íc ®· dïng trong c¸c quyÓn I vµ II. Toµn bé

t b¶n C chia ra thµnh t b¶n bÊt biÕn c vµ t b¶n kh¶ biÕn c vµ s¶n

sinh ra mét gi¸ trÞ thÆng d lµ m. Tû sè gi÷a gi¸ trÞ thÆng d Êy víi t

b¶n kh¶ biÕn øng tríc, tøc lµ th× chóng ta gäi lµ tû suÊt gi¸ trÞ thÆng

d dïng ký hiÖu m' ®Ó chØ. VËy chóng ta cã = m', do ®ã m = m'v.

Nõu ®em so gi¸ trÞ thÆng d ®ã kh«ng ph¶i víi t b¶n kh¶ biÕn n÷a mµ

víi toµn bé t b¶n, th× nã gäi lµ lîi nhuËn (p) vµ tû sè gi÷a gi¸ trÞ thÆng

d m víi toµn bé t b¶n C, tøc gäi lµ tû suÊt lîi nhuËn p'. Nh vËy chóng

ta cã:

p' = = ,

thay m b»ng gi¸ trÞ cña nã lµ m'v ®· t×m thÊy trªn kia, chóng ta cã:

p' = m' = m' ,

ph¬ng tr×nh nµy còng cã thÓ biÓu hiÖn b»ng tû lÖ

p' : m' = v : C,

nghÜa lµ tû suÊt lîi nhuËn so víi tû suÊt gi¸ trÞ thÆng d th× còng nh t

b¶n kh¶ biÕn so víi toµn bé t b¶n.

Tõ tû lÖ ®ã, cã thÓ rót ra kÕt luËn r»ng tû suÊt lîi nhuËn p' bao giê

còng bÐ h¬n m', tû suÊt gi¸ trÞ thÆng d, v× v, t b¶n kh¶ biÕn, bao giê

còng nhá h¬n C, tæng sè cña v + c, cña t b¶n kh¶ biÕn vµ t b¶n bÊt

biÕn; trõ trêng hîp duy nhÊt kh«ng thÓ cã trong thùc tiÔn lµ v = C,

tøc lµ trêng hîp nhµ t b¶n kh«ng øng tríc t b¶n bÊt biÕn g× c¶, kh«ng

øng tríc t liÖu s¶n xuÊt, mµ chØ øng ®éc cã tiÒn c«ng th«i.

Ngoµi ra, trong khi nghiªn cøu, chóng ta cßn cÇn chó ý ®Õn mét

lo¹t c¸c nh©n tè kh¸c cã ¶nh hëng quyÕt ®Þnh tíi lîng c, v vµ m, vµ

v× thÕ cÇn ®îc nh¾c ®Õn mét c¸ch v¾n t¾t.

Thø nhÊt lµ gi¸ trÞ cña tiÒn. Chóng ta cã thÓ coi gi¸ trÞ ®ã bÊt cø

ë ®©u còng kh«ng thay ®æi.

Thø hai lµ sù chu chuyÓn. Chóng ta h·y t¹m thêi g¸c l¹i kh«ng bµn

®Õn nh©n tè ®ã, v× ¶nh hëng cña nã ®èi víi tû suÊt lîi nhuËn sÏ lµ

®èi tîng nghiªn cøu cña mét ch¬ng riªng sau nµy. {Cßn ë ®©y th×

chóng ta chØ nãi tríc mét ®iÓm: c«ng thøc p' = m chØ ®óng mét c¸ch

chÝnh x¸c ®èi víi mét thêi kú chu chuyÓn cña t b¶n kh¶ biÕn th«i,

nhng chóng ta cã thÓ lµm cho c«ng thøc ®ã còng ®óng ®èi víi c¶ chu

chuyÓn hµng n¨m nÕu chóng ta thay m', tû suÊt gi¸ trÞ thÆng d gi¶n

®¬n, b»ng mn', tû suÊt gi¸ trÞ thÆng d hµng n¨m, trong ®ã n lµ sè

vßng chu chuyÓn cña t b¶n kh¶ biÕn trong mét n¨m (xem "T b¶n"

quyÓn II, ch. XVI, 1), - Ph.¡.}.

Thø ba lµ, cÇn chó ý ®Õn n¨ng suÊt lao ®éng, ¶nh hëng cña nã

®èi víi tû suÊt gi¸ trÞ thÆng d ®· ®îc nghiªn cøu tØ mØ trong "T

b¶n" quyÓn I, phÇn IV. Nhng n¨ng suÊt lao ®éng cßn cã thÓ ¶nh h-

ëng trùc tiÕp ®Õn tû suÊt lîi nhuËn, Ýt nhÊt lµ cña mét t b¶n c¸ biÖt,

nÕu t b¶n c¸ biÖt ®ã ho¹t ®éng víi mét n¨ng suÊt cao h¬n n¨ng suÊt

x· héi trung b×nh vµ cung cÊp s¶n phÈm víi mét gi¸ trÞ Ýt h¬n gi¸ trÞ

x· héi trung b×nh cña cïng mét hµng hãa, do ®ã thùc hiÖn ® îc mét lîi

nhuËn siªu ng¹ch, nh ®· ph©n tÝch ë quyÓn I, ch¬ng X, tr. 280 -

Ch¬ng III. - quan hÖ gi÷a tû suÊt lîi nhuËn... 114 115 phÇn thø nhÊt. - sù chuyÓn hãa gi¸ trÞ thÆng d...

28422. Nhng ë ®©y chóng ta cha xÐt ®Õn trêng hîp ®ã, v× trong

phÇn nµy, chóng ta vÉn cßn xuÊt ph¸t tõ gi¶ thiÕt cho r»ng hµng hãa

®îc s¶n xuÊt trong nh÷ng ®iÒu kiÖn x· héi b×nh thêng vµ b¸n theo

®óng gi¸ trÞ cña chóng. VËy trong mçi trêng hîp riªng biÖt, chóng ta

sÏ xuÊt ph¸t tõ gi¶ thiÕt cho r»ng n¨ng suÊt lao ®éng kh«ng thay ®æi.

ThËt vËy, cÊu thµnh gi¸ trÞ cña mét t b¶n ®Çu t vµo trong mét ngµnh

c«ng nghiÖp, nghÜa lµ mét tû lÖ nhÊt ®Þnh gi÷a t b¶n bÊt biÕn vµ t

b¶n kh¶ biÕn, bao giê còng biÓu hiÖn mét tr×nh ®é nhÊt ®Þnh cña

n¨ng suÊt lao ®éng. Do ®ã, nÕu tû lÖ ®ã cã mét sù biÕn ®æi, g©y

nªn kh«ng ph¶i do sù thay ®æi gi¶n ®¬n vÒ gi¸ trÞ cña nh÷ng bé

phËn cÊu thµnh vËt chÊt cña t b¶n bÊt biÕn hoÆc do sù biÕn ®æi

cña tiÒn c«ng, th× n¨ng suÊt lao ®éng còng tÊt nhiªn ph¶i thay ®æi.

Vµ, bëi vËy, chóng ta thêng cã thÓ nhËn thÊy r»ng nh÷ng sù thay

®æi diÔn ra víi c¸c nh©n tè c, v vµ m ®ång thêi còng nãi lªn nh÷ng sù

thay ®æi cña n¨ng suÊt lao ®éng.

§èi víi ba nh©n tè cßn l¹i lµ: ®é dµi cña ngµy lao ®éng, cêng ®é

lao ®éng vµ tiÒn c«ng, th× còng thÕ. ¶nh hëng cña chóng ®Õn khèi

lîng gi¸ trÞ thÆng d vµ tû suÊt gi¸ trÞ thÆng d ®· ®îc tr×nh bµy tØ

mØ ë quyÓn I23. VËy còng dÔ hiÓu lµ, tuy ®Ó cho ®¬n gi¶n, chóng

ta lu«n lu«n xuÊt ph¸t tõ gi¶ thiÕt cho r»ng ba nh©n tè ®ã kh«ng thay

®æi, nhng nh÷ng sù biÕn ®æi cña v vµ m còng cã thÓ bao hµm

nh÷ng sù thay ®æi vÒ lîng cña ba nh©n tè ®ã lµ nh÷ng nh©n tè quyÕt

®Þnh. ChØ cÇn nh¾c l¹i mét c¸ch v¾n t¾t ë ®©y r»ng ¶nh hëng cña

tiÒn c«ng ®èi víi lîng cña gi¸ trÞ thÆng d vµ ®èi víi møc tû suÊt gi¸

trÞ thÆng d lµ ngîc l¹i víi ¶nh hëng cña ®é dµi ngµy lao ®éng vµ cña

cêng ®é lao ®éng; r»ng viÖc t¨ng tiÒn c«ng lµm gi¶m bít gi¸ trÞ

thÆng d, cßn viÖc kÐo dµi ngµy lao ®éng vµ t¨ng cêng lao ®éng th×

l¹i lµm t¨ng gi¸ trÞ thÆng d lªn.

Gi¶ thö mét t b¶n 100 ch¼ng h¹n, víi 20 c«ng nh©n lao ®éng mêi

giê mçi ngµy vµ nãi chung tiÒn c«ng hµng tuÇn lµ 20, t b¶n ®ã s¶n

sinh ra ®îc mét gi¸ trÞ thÆng d lµ 20, nh vËy chóng ta sÏ cã:

80c + 20v + 20m; m' = 100%, p' = 20%.

Gi¶ thö ngµy lao ®éng kÐo dµi ®Õn mêi l¨m giê mµ kh«ng t¨ng

thªm tiÒn c«ng. Nhê thÕ toµn bé gi¸ trÞ do 20 c«ng nh©n míi s¶n

xuÊt ra sÏ t¨ng tõ 40 lªn 60 (10 : 15 = 40 : 60); v× v, tiÒn c«ng chi ra,

vÉn nguyªn nh cò, nªn gi¸ trÞ thÆng d ®· t¨ng tõ 20 lªn thµnh 40 vµ

chóng ta cã:

80c + 20v + 40m; m' = 200%, p' = 40%.

NÕu mÆt kh¸c, víi mét lao ®éng lµ mêi giê, tiÒn c«ng h¹ tõ 20

xuèng 12, th× chóng ta sÏ cã, nh lóc ®Çu tiªn, toµn bé gi¸ trÞ míi t¹o ra

lµ 40, nhng giê ®©y gi¸ trÞ ®ã l¹i ph©n phèi theo mét c¸ch kh¸c: v h¹

xuèng 12, cßn m th× b»ng sè cßn l¹i lµ 28. VËy chóng ta cã:

80c + 12v + 28m; m' = 233⅓%, p' = = 3010/23%.

Nh vËy, chóng ta thÊy r»ng kÐo dµi ngµy lao ®éng (hay t¨ng cêng

®é lao ®éng) còng nh gi¶m bít tiÒn c«ng, ®Òu lµm t¨ng khèi lîng gi¸

trÞ thÆng d vµ do ®ã, lµm t¨ng tû suÊt gi¸ trÞ thÆng d; ngîc l¹i, nÕu

mäi nh©n tè kh¸c kh«ng thay ®æi, viÖc t¨ng tiÒn c«ng sÏ lµm gi¶m tû

suÊt gi¸ trÞ thÆng d xuèng. VËy nÕu v t¨ng lªn do tiÒn c«ng t¨ng lªn,

th× ®iÒu ®ã chØ cã nghÜa lµ sè lîng lao ®éng Êy ®îc tr¶ ®¾t h¬n,

chø kh«ng ph¶i lµ sè lîng lao ®éng lín h¬n lªn; m' vµ p' kh«ng t¨ng lªn

mµ gi¶m suèng.

ë ®©y, ngêi ta ®· thÊy ®îc r»ng nh÷ng sù biÕn ®æi cña ngµy lao

®éng, cña cêng ®é lao ®éng vµ cña tiÒn c«ng kh«ng thÓ g©y ra sù

thay ®æi ®ång thêi cña v vµ cña m vµ cña tû lÖ gi÷a c vµ m, tøc lµ

cña p', tû lÖ gi÷a m víi tæng t b¶n c + v; vµ còng râ rµng r»ng mäi sù

biÕn ®æi cña tû lÖ gi÷a m vµ v còng ®Òu cã nghÜa lµ ®· cã mét sù

thay ®æi Ýt nhÊt lµ cña mét trong ba ®iÒu kiÖn lao ®éng ®· nãi ë

trªn.

ChÝnh ë ®©y biÓu hiÖn râ mèi quan hÖ h÷u c¬ ®Æc biÖt cña t

b¶n kh¶ biÕn víi sù vËn ®éng cña tæng t b¶n vµ víi viÖc t¨ng thªm gi¸

trÞ cña tæng t b¶n, còng nh biÓu hiÖn râ sù kh¸c nhau gi÷a t b¶n kh¶

biÕn vµ t b¶n bÊt biÕn. VÒ ph¬ng diÖn s¸ng t¹o ra gi¸ trÞ, t b¶n bÊt

biÕn së dÜ träng yÕu chØ lµ v× c¸i gi¸ trÞ mµ nã cã; vµ ®èi víi viÖc

s¸ng t¹o ra gi¸ trÞ, mét t b¶n bÊt biÕn 1500 p.xt. ®¹i biÓu cho 1 500

Ch¬ng III. - quan hÖ gi÷a tû suÊt lîi nhuËn... 114 115 phÇn thø nhÊt. - sù chuyÓn hãa gi¸ trÞ thÆng d...

tÊn s¾t theo gi¸ 1 p.xt. 1 tÊn, hay ®¹i biÓu cho 500 tÊn s¾t theo gi¸ 3

p.xt. 1 tÊn, - c¸i ®ã hoµn toµn kh«ng quan hÖ g× c¶. Sè l îng chÊt

liÖu thùc tÕ thÓ hiÖn gi¸ trÞ cña cña t b¶n bÊt biÕn hoµn toµn

ch¼ng cã quan hÖ g× ®èi víi viÖc s¸ng t¹o ra gi¸ trÞ vµ ®èi víi tû

suÊt lîi nhuËn: tû suÊt nµy thay ®æi theo híng ngîc l¹i víi gi¸ trÞ Êy,

kh«ng kÓ lµ sù t¨ng lªn hay gi¶m xuèng cña gi¸ trÞ t b¶n bÊt biÕn

quan hÖ nh thÕ nµo víi khèi lîng nh÷ng gi¸ trÞ sö dông vËt chÊt ®¹i

biÓu cho t b¶n Êy.

§èi víi t b¶n kh¶ biÕn th× hoµn toµn kh¸c. C¸i quan träng tríc tiªn,

kh«ng ph¶i lµ gi¸ trÞ cña nã, còng kh«ng ph¶i lµ lao ®éng ®· vËt hãa

trong nã, mµ lµ gi¸ trÞ cña nã vÒ ph¬ng diÖn lµ chØ sè ®¬n thuÇn

cña toµn bé lao ®éng mµ nã ®a vµo vËn ®éng, toµn bé lao ®éng

kh«ng biÓu hiÖn trong t b¶n kh¶ biÕn Êy; sè chªnh lÖch gi÷a toµn bé

lao ®éng Êy vµ lao ®éng biÓu hiÖn trong b¶n th©n t b¶n kh¶ biÕn

vµ do ®ã ®îc tr¶ c«ng, - nghÜa lµ c¸i bé phËn lao ®éng t¹o ra gi¸ trÞ

thÆng d, - cµng lín, nÕu lao ®éng chøa ®ùng trong b¶n th©n t b¶n

kh¶ biÕn cµng nhá. Gi¸ thö mét ngµy lao ®éng mêi giê b»ng 10 si-

linh hay 10 m¸c. NÕu lao ®éng cÇn thiÕt, lao ®éng bï l¹i tiÒn c«ng,

tøc lµ t b¶n kh¶ biÕn = 5 giê = 5 si-linh, th× lao ®éng thÆng d sÏ lµ 5

giê vµ gi¸ trÞ thÆng d lµ 5 si-linh; nÕu lao ®éng cÇn thiÕt lµ 4 giê = 4

si-linh, th× lao ®éng thÆng d = 6 giê vµ gi¸ trÞ thÆng d lµ 6 si-linh.

Nh vËy, nÕu lîng gi¸ trÞ cña t b¶n kh¶ biÕn th«i kh«ng lµm chØ sè

cña khèi lîng lao ®éng mµ nã ®a vµo vËn ®éng n÷a, h¬n n÷a b¶n

th©n thíc ®o cña chØ sè ®ã l¹i biÕn ®æi, th× sù thay ®æi ®ã sÏ lµm

cho tû suÊt gi¸ trÞ thÆng d thay ®æi theo mét chiÒu ngîc l¹i vµ theo

mét tû lÖ nghÞch.

B©y giê chóng ta chuyÓn sang øng dông ph¬ng tr×nh tû suÊt lîi

nhuËn: p' = m' trªn kia vµo c¸c trêng hîp kh¸c nhau cã thÓ cã ®îc.

Chóng ta sÏ lÇn lît thay ®æi trÞ sè cña tõng thõa sè mét trong c¸c thõa

sè cña m' vµ x¸c ®Þnh ¶nh hëng cña nh÷ng sù thay ®æi ®ã ®èi víi tû

suÊt lîi nhuËn. Nh vËy chóng ta sÏ cã ®îc nhiÒu lo¹t trêng hîp kh¸c

nhau mµ chóng ta cã thÓ coi lµ nh÷ng biÕn ®æi liªn tiÕp cña nh÷ng

®iÒu kiÖn ho¹t ®éng cña cïng mét t b¶n, hoÆc lµ nh÷ng t b¶n kh¸c

nhau, tån t¹i c¹nh nhau, ®îc dïng ®Ó so s¸nh, vÝ dô nh t b¶n trong c¸c

ngµnh c«ng nghiÖp kh¸c nhau hay c¸c níc kh¸c nhau. Do ®ã, nÕu

trong nh÷ng vÝ dô cña chóng t«i vÒ nh÷ng tr¹ng th¸i liªn tiÕp nhau

cña cïng mét t b¶n, cã mét sè vÝ dô cã vÎ nh lµ gîng Ðp hoÆc kh«ng

thÓ cã trong thùc tiÔn ®îc, th× lêi b¸c bÎ ®ã sÏ kh«ng cã hiÖu lùc khi

chóng ta so s¸nh nh÷ng t b¶n ®éc lËp.

VËy chóng ta h·y ph©n tÝch sè m' ra thµnh hai thõa sè cña nã lµ

m' vµ ; tríc hÕt, h·y gi¶ dô m' kh«ng thay ®æi vµ h·y nghiªn cøu ¶nh

hëng cña nh÷ng sù thay ®æi cã thÓ cã cña ; sau ®ã, chóng ta sÏ gi¶ dô

ph©n sè lµ kh«ng thay ®æi vµ sÏ cho m' tÊt c¶ nh÷ng sù thay ®æi cã

thÓ cã; cuèi cïng chóng ta sÏ gi¶ dô r»ng tÊt c¶ c¸c thõa sè ®Òu thay

®æi, vµ nh vËy lµ chóng ta nªu ra ®îc hÕt tÊt c¶ mäi trêng hîp mµ tõ

®ã cã thÓ rót ra ®îc nh÷ng quy luËt cña tû suÊt lîi nhuËn.

I. m' ®øng nguyªn, thay ®æi

VÒ trêng hîp nµy, trêng hîp bao gåm nhiÒu trêng hîp c¸ biÖt,

chóng ta cã thÓ x¸c lËp ®îc mét c«ng thøc chung. NÕu chóng ta cã

hai t b¶n C vµ C1, víi nh÷ng yÕu tè kh¶ biÕn lµ v vµ v1, tû suÊt gi¸ trÞ

thÆng d chung lµ m', vµ tû suÊt lîi nhuËn lµ p' vµ p1, chóng ta sÏ cã:

p' = m' ; p'1 = m' .

B©y giê ta h·y ®em so s¸nh C víi C1 còng nh v víi v1, vµ nÕu chóng

ta gi¶ ®Þnh trÞ sè cña ph©n sè = E vµ trÞ sè cña ph©n sè = e; chóng ta

cã C1 = EC vµ v1 = ev. §em thay p1, C1 vµ v1 trong ph¬ng tr×nh trªn

®©y b»ng nh÷ng trÞ sè ®· t×m thÊy ®ã, chóng ta cã:

p1 = m' .

Nhng tõ hai ph¬ng tr×nh trªn ®©y, chóng ta cã thÓ rót ra mét c«ng

thøc thø hai n÷a b»ng c¸ch biÕn chóng thµnh nh÷ng tû lÖ:

p' : p'1 = m' : m' = : .

V× mét ph©n sè kh«ng thay ®æi trÞ sè khi ngêi ta nh©n hoÆc

chia tö sè vµ mÉu sè víi cïng mét sè, nªn chóng t«i cã thÓ ®æi vµ

thµnh phÇn tr¨m, nghÜa lµ gi¶ dô C vµ C1 = 100. Nh vËy chóng

ta cã = vµ = , vµ trong tû lÖ trªn ®©y, chóng ta cã thÓ g¹t bá c¸c

mÉu sè; chóng ta cã:

Ch¬ng III. - quan hÖ gi÷a tû suÊt lîi nhuËn... 114 115 phÇn thø nhÊt. - sù chuyÓn hãa gi¸ trÞ thÆng d...

p' : p'1 = v : v1; hay lµ:

NÕu lÊy bÊt cø hai t b¶n nµo ®ã ho¹t ®éng víi cïng mét tû suÊt gi¸

trÞ thÆng d, th× tû lÖ gi÷a c¸c tû suÊt lîi nhuËn còng gièng nh tû lÖ

gi÷a nh÷ng bé phËn kh¶ biÕn cña c¸c t b¶n ®ã, nh÷ng bé phËn kh¶

biÕn nµy tÝnh theo tû lÖ phÇn tr¨m víi nh÷ng tæng t b¶n t¬ng øng.

Hai c«ng thøc Êy bao gåm tÊt c¶ nh÷ng trêng hîp thay ®æi cña .

Tríc khi nghiªn cøu riªng tõng trêng hîp ®ã, chóng ta cßn nhËn xÐt

thªm mét ®iÓm n÷a. V× C lµ tæng sè cña c vµ v, t b¶n bÊt biÕn céng

víi t b¶n kh¶ biÕn, vµ v× tû suÊt gi¸ trÞ thÆng d còng nh tû suÊt lîi

nhuËn thêng ®îc biÓu hiÖn b»ng phÇn tr¨m, nªn nãi chung lµ tiÖn lîi

nÕu gi¶ dô r»ng tæng sè c + v còng b»ng 100, nghÜa lµ biÓu hiÖn c

vµ v b»ng phÇn tr¨m. Thùc ra, ®Ó quy ®Þnh tû suÊt lîi nhuËn chø

kh«ng ph¶i khèi lîng lîi nhuËn, chóng ta cã thÓ nãi theo hai c¸ch, mµ

còng kh«ng kh¸c g× nhau, hoÆc lµ nãi: mét t b¶n 15 000, trong ®ã 12

000 lµ t b¶n bÊt biÕn vµ 3 000 lµ t b¶n kh¶ biÕn, s¶n sinh ®îc mét

gi¸ trÞ thÆng d lµ 3 000; hoÆc chóng ta ®æi t b¶n ®ã thµnh phÇn

tr¨m:

15 000C = 12 000c + 3 000v + (3 000m)

100C = 80c + 20v (+ 20m).

Trong c¶ hai trêng hîp, tû suÊt gi¸ trÞ thÆng d m' = 100%, tû suÊt

lîi nhuËn = 20%.

NÕu chóng ta so s¸nh hai t b¶n th× còng nh vËy. Ch¼ng h¹n,

chóng ta thö so s¸nh mét t b¶n kh¸c víi t b¶n trªn kia:

12 000C = 10 800c + 1 200v (+ 1 200m)

100C = 90c + 10v (+ 10m),

trong hai trêng hîp trªn ®©y, m' = 100%, p' = 10% vµ sù so s¸nh víi

t b¶n trªn kia ®îc râ rµng h¬n nhiÒu, nÕu tÝnh theo phÇn tr¨m.

Ngîc l¹i, ®èi víi sù biÕn ®æi x¶y ra trong cïng mét t b¶n, th× chØ

thØnh tho¶ng l¾m míi nªn dïng ph¬ng ph¸p tÝnh b»ng phÇn tr¨m, v×

nã bao giê còng hÇu nh che lÊp kh«ng cho ngêi ta thÊy râ nh÷ng sù

biÕn ®æi ®ã. NÕu tõ h×nh thøc phÇn tr¨m:

80c + 20v + 20m

mét t b¶n chuyÓn sang h×nh thøc phÇn tr¨m:

90c + 10v + 10m,

th× ngêi ta kh«ng thÊy ®îc râ lµ cÊu thµnh míi, tÝnh theo phÇn

tr¨m, 90c + 10v xuÊt hiÖn lµ do v gi¶m tuyÖt ®èi hay do c t¨ng tuyÖt

®èi, hay do c¶ hai. Muèn thÊy ®îc ®iÒu ®ã, ph¶i cã nh÷ng lîng b»ng

con sè tuyÖt ®èi. Nhng khi nghiªn cøu nh÷ng trêng hîp biÕn ®æi c¸

®æi ®ã ®· x¶y ra nh thÕ nµo: 80c + 20v ®æi thµnh 90c + 10v lµ do t

b¶n bÊt biÕn ®· t¨ng lªn, cßn t b¶n kh¶ biÕn vÉn y nguyªn, do ®ã 12

000c + 3 000 v ®· biÕn thµnh 27 000c + 3 000 v (tÝnh theo phÇn

tr¨m lµ 90c + 10v); hay chóng ®· kho¸c h×nh thøc Êy lµ do t b¶n kh¶

biÕn gi¶m xuèng trong khi t b¶n bÊt biÕn vÉn y nguyªn, nghÜa lµ

b»ng c¸ch chuyÓn thµnh 12 000c + 1 3331/3v (tÝnh theo phÇn tr¨m

vÉn lµ 90c + 10v); hay cuèi cïng, lµ do sù biÕn ®æi cña c¶ hai sè h¹ng,

vÝ dô: 1 3 500c + 1 500v (tÝnh theo phÇn tr¨m vÉn lµ 90c + 10v).

Chóng ta sÏ lÇn lît nghiªn cøu chÝnh nh÷ng trêng hîp ®ã, vµ bëi vËy

chóng ta sÏ kh«ng sö dông nh÷ng tiÖn lîi cña ph¬ng ph¸p quy thµnh

phÇn tr¨m, hoÆc chØ dïng ph¬ng ph¸p ®ã vµo hµng thø yÕu.

1. m' vµ C ®øng nguyªn, v thay ®æi

Khi v thay ®æi vÒ lîng, C chØ cã thÓ vÉn ®øng nguyªn trong tr-

êng hîp bé phËn cÊu thµnh kia cña C, tøc t b¶n bÊt biÕn c, thay ®æi

theo cïng mét sè nh v, nhng theo chiÒu ngîc l¹i. NÕu lóc ®Çu C = 80c

+ 20v = 100, vµ nÕu sau ®ã, v sôt xuèng 10, th× C chØ cã thÓ vÉn y

nguyªn b»ng 100, nÕu c t¨ng lªn thµnh 90; tøc lµ 90c + 10v = 100. Nãi

chung, nÕu biÕn v thµnh v

d, thµnh v t¨ng thªm hoÆc gi¶m bít víi

mét sè b»ng d, th× muèn tháa m·n c¸c ®iÒu kiÖn cña trêng hîp ®ang

nghiªn cøu, c ph¶i biÕn thµnh c

d, ph¶i thay ®æi theo mét sè nh

thÕ, nhng theo chiÒu ngîc l¹i.

Trêng hîp tû suÊt gi¸ trÞ thÆng d m' vÉn ®øng nguyªn th× còng

®óng nh thÕ; nhng khi t b¶n kh¶ biÕn v thay ®æi th× khèi lîng gi¸

trÞ thÆng d m còng ph¶i thay ®æi, v× m = m'v, mµ trong m'v, th×

Ch¬ng III. - quan hÖ gi÷a tû suÊt lîi nhuËn... 114 115 phÇn thø nhÊt. - sù chuyÓn hãa gi¸ trÞ thÆng d...

mét trong nh÷ng thõa sè lµ v thay ®æi lîng.

tr×nh ®Çu tiªn:

p' = m' ,

do sù thay ®æi cña v, ta cã thÓ rót ra ph¬ng tr×nh thø hai nµy:

p'1 = m' ,

trong ph¬ng tr×nh nµy, v ®· biÕn thµnh v1, vµ sè ph¶i t×m ra lµ p'1,

tøc lµ tû suÊt lîi nhuËn ®· thay ®æi do sù thay ®æi cña v.

Tû suÊt lîi nhuËn ®îc x¸c ®Þnh th«ng qua tû lÖ t¬ng øng:

p' : p'1 = m' : m' = v : v1

Hay: khi tû suÊt gi¸ trÞ thÆng d vµ tæng t b¶n kh«ng thay ®æi, th×

tû suÊt lîi nhuËn ban ®Çu so víi tû suÊt lîi nhuËn xuÊt hiÖn do sù

thay ®æi cña t b¶n kh¶ biÕn, còng gièng nh t b¶n kh¶ biÕn ban ®Çu

so víi t b¶n kh¶ biÕn ®· thay ®æi.

I. 15 000C = 12 000c + 3 000v (+ 3 000m), cßn hiÖn nay lµ:

II. 15 000C = 13 000c + 2 000v (+ 2 000m), th× trong c¶ hai trêng

hîp C = 15 000 vµ m' = 100%, vµ tû suÊt lîi nhuËn cña I, tøc 20%, so víi

tû suÊt lîi nhuËn cña II, tøc 131/3%, còng nh t b¶n kh¶ biÕn cña I, 3

000, so víi t b¶n kh¶ biÕn cña II, 2 000. ThËt vËy, 20% : 131/3% = 3

000 : 2 000.

T b¶n kh¶ biÕn cã thÓ t¨ng lªn hay gi¶m xuèng. Tríc hÕt, chóng ta

h·y lÊy mét vÝ dô trong ®ã t b¶n kh¶ biÕn t¨ng lªn. VÝ dô mét t b¶n

lóc ®Çu ®îc cÊu thµnh vµ vËn ®éng nh sau:

I. 100c + 20v + 10m; C = 120, m' = 50%, p' = 81/2%.

chóng ta, ®Ó cho toµn bé t b¶n vÉn y nguyªn lµ 120 nh tríc th× t b¶n

bÊt biÕn ph¶i gi¶m tõ 100 xuèng 90. Víi mét tû suÊt gi¸ trÞ thÆng d

nh cò lµ 50%, th× gi¸ trÞ thÆng d ®îc s¶n xuÊt ra ph¶i lªn tíi 15. VËy

chóng ta cã:

II. 90c + 30v + 15m; C = 120, m' = 50%, p' = 121/2%.

Tríc hÕt, chóng ta h·y xuÊt ph¸t tõ gi¶ thiÕt cho r»ng tiÒn c«ng

®éng vµ cêng ®é lao ®éng - tÊt nhiªn còng ph¶i y nguyªn kh«ng thay

®æi. Do ®ã, sù t¨ng lªn cña v (tõ 20 lªn thµnh 30) chØ cã thÓ cã nghÜa

êng hîp ®ã, toµn bé gi¸ trÞ do hä míi s¶n xuÊt ra còng t¨ng lªn gÊp rìi,

bÊt biÕn, gi¸ trÞ cña nh÷ng t liÖu s¶n xuÊt, sôt tõ 100 xuèng 90. VËy

®Êy lµ mét trêng hîp n¨ng suÊt lao ®éng gi¶m ®i, g¾n liÒn víi viÖc

®ång thêi gi¶m bít t b¶n bÊt biÕn; vÒ mÆt kinh tÕ, trêng hîp Êy cã

thÓ cã ®îc kh«ng?

Trong n«ng nghiÖp vµ c«ng nghiÖp khai kho¸ng lµ nh÷ng ngµnh

ph¶i thuª mín t¨ng lªn, lµ ®iÒu dÔ hiÓu, th× trong nh÷ng giíi h¹n vµ

trªn c¬ së cña nÒn s¶n xuÊt t b¶n chñ nghÜa, qu¸ tr×nh ®ã kh«ng ph¶i

®i kÌm víi mét sù gi¶m sót, mµ víi mét sù t¨ng lªn cña t b¶n bÊt biÕn.

Ngay nÕu viÖc gi¶m sót nãi trªn cña c chØ ®¬n thuÇn do viÖc gi¸ c¶

êng hîp I sang trêng hîp II trong nh÷ng t×nh huèng hoµn toµn ®Æc

biÖt mµ th«i. Nhng ®èi víi hai t b¶n ®éc lËp ®Çu t trong nh÷ng níc

kh¸c nhau hay trong nh÷ng ngµnh kh¸c nhau cña n«ng nghiÖp hay cña

c«ng nghiÖp khai kho¸ng, th× ch¼ng lÊy g× lµm l¹ r»ng, trong trêng

h¬n hoÆc Ýt gi¸ trÞ h¬n lµ trong trêng hîp kia.

Nhng nÕu chóng ta g¹t gi¶ thiÕt cho r»ng tiÒn c«ng vÉn y nguyªn

nh cò, vµ nÕu chóng ta gi¶i thÝch r»ng së dÜ t b¶n kh¶ biÕn t¨ng lªn tõ

20 thµnh 30 lµ v× tiÒn c«ng ®· t¨ng gÊp rìi, th× ®Êy l¹i lµ mét trêng

tiÕp tôc lao ®éng víi mét sè t liÖu s¶n xuÊt nh tríc kia hoÆc Ýt h¬n

mét chót kh«ng ®¸ng kÓ. NÕu ngµy lao ®éng vÉn kh«ng thay ®æi, m-

êi giê ch¼ng h¹n, th× tæng s¶n phÈm - gi¸ trÞ còng kh«ng thay ®æi: giê

Chương 3 : Quan hệ giữa tỷ suất lợi nhuận và tỷ suất giá trị thặng dư

Chủ đề:

Tài liệu liên quan

Tài liêu mới

Xác nhận đăng nhập

Đăng nhập từ tài khoản này?

AI tóm tắt

Giới thiệu tài liệu

Đối tượng sử dụng

Từ khoá chính

Nội dung tóm tắt

Hỗ trợ

Phương thức thanh toán

Theo dõi chúng tôi