SÂN KHẤU CHÈO
CHUYÊN NGHIỆP NHÌN
TỪ MỘT HỘI DIỄN
Trên sân khấu Cung Văn hóa lao động Việt Nhật, TP.Hạ Long, Quảng Ninh, từ
ngày 15 đến 25-12-2009, đã trình diễn 19 tác phẩm, của 17 đơn vị nghệ thuật
chèo toàn quốc. Đó là Bát Nàn tướng quân (Nhà hát Chèo Thái Bình); Mảnh
gương nhân sự, Bà huyện trong mơ (Nhà hát Chèo Việt Nam); Oan khuất
một thời, Ngọc Hân công chúa (Nhà hát Chèo Hà Nội); Đoàn Ngự Sử ở Lục
Yên Châu (Đoàn nghệ thuật Yên Bái); Mái ấm tình quê (Đoàn Chèo Phú Thọ);
Chiến trường không tiếng súng (Nhà hát Chèo Nam Định); Danh chiếm bảng
vàng (Đoàn nghệ thuật Chèo, Ca múa nhạc Bắc Giang); Tâm đức Phật Hoàng
(Đoàn Chèo Quảng Ninh); Đào Duy Từ (Đoàn Chèo Thanh Hóa); Trang chủ
Sơn Đông (Đoàn Chèo Vĩnh Phúc); Vùng sáng Dương Kinh (Đoàn Chèo Hải
Phòng); Hùng ca Bạch Đằng Giang (Đoàn Chèo Tổng cục Hậu cần); Cơn bão
màu da cam (Nhà hát Chèo Hải Dương); Linh khí Hoa Lư (Nhà hát Chèo
Ninh Bình); Cờ thiêng trên núi Võ (Đoàn nghệ thuật Thái Nguyên); Tống
Trân Cúc Hoa (Nhà hát Chèo Hưng Yên) và Đợi đến mùa xuân (Đoàn Chèo
Hà Nam).
Thông qua 19 tác phẩm trong Hội diễn sân khấu chèo chuyên nghiệp toàn
quốc, chúng ta nhận thấy: mỗi tác phẩm tuy có đề tài, chủ đề, phong cách, màu
sắc khác nhau, nhưng chứa đựng nhiều tâm huyết, công sức cả tinh thần lẫn vật
chất của nghệ sĩ, của cả làng Chèo Việt Nam đối với đời, với nghề tổ và với cơ
chế thị trường. Vì thế, có thể khẳng định rằng: Đây là 19 công trình mỹ học với
những nội dung giáo dục về Chân, Thiện, Mỹ cho khán giả thật sâu sắc và đậm
tính đương thời. Những hình tượng nhân vật Bát Nàn, Nguyễn Trãi, Đoàn Ngự
Sử, Nhữ Tùng, ông Đăng, anh Tùng, Thân Nhân Trung, Quang Trung, Ngọc
Hân công chúa, Trần Nhân Tông, Đào Duy Từ, Trần Nguyên Hãn, Xuân
Dương, Ngô Quyền, Lý Công Uốn, Lưu Nhân Trung, Cúc Hoa, Cô giáo
Nhung, chị Đoan.. dù chân chất hiền lành như củ khoai, hạt lúa nhưng đề đã
biết sống vì dân, vì nước, vì lẽ phải, nhân thiện... Họ trong sáng như gương,
nồng ấm như ngọn lửa và đã đem đến cho khán giả một nhận thức chân lý rằng:
nếu ai chỉ biết hạnh phúc của riêng mình mà dẫm đạp lên hạnh phúc của người
khác, thờ ơ với nỗi đau của người khác và từ bỏ đạo đức truyền thống tốt đẹp
của dân tộc để trọng quyền cao hơn đức cả, trọng tiền hơn tình sẽ không bao
giờ có được hạnh phúc chân chính, hạnh phúc trường tồn. Hay nói cách khác,
bất kỳ ở đâu, ở thời đại nào không thể có hạnh phúc cá nhân tách khỏi hạnh
phúc cộng đồng và không thể có hạnh phúc cộng đồng trong bất hạnh của mỗi
cá nhân. Những điều nhân tâm, nhân ái, nhân nghĩa, nhân tình trong mỗi hình
tượng nhân vật đã được các nghệ sĩ khám phá, giải phẫu bằng đôi mắt biện
chứng và đã làm cho khán giả Quảng Ninh hòa vào sáng tạo với các nghệ sĩ
trên sân khấu bằng những tràng vỗ tay nồng nhiệt không ngớt, làm cho Hội
diễn thực sự là hòa cảm sáng tạo của nghệ sĩ và khán giả.
Xuất phát từ nội dung tư tưởng đậm chất nhân văn trong mỗi tác phẩm
chèo, chúng ta nhận thấy phần lớn các tác giả đã kết cấu vở diễn theo hình
thức: tự sự - kịch tính - có hậu, tức là kể chuyện bằng thủ pháp mâu thuẫn -
xung đột - đối lập sâu sắc trong mỗi hình tượng, theo tinh thần, giữa mình với
chính mình, giữa mình với hoàn cảnh và giữa mình với người khác, để rồi kết
thúc theo quy luật nhân quả "ở hiền gặp lành", "làm ác gặp ác", thỏa mãn
nguyện vọng hướng thiện của nhân dân. Nhờ có hình thức kết cấu này mà cốt
truyện được minh bạch, rõ ràng, phù hợp với loại hình chèo truyền thống, thể
hiện được cuộc sống một cách sinh động, làm cho khán giả dễ dàng tiếp thu câu
chuyện và lôi cuốn họ vào những miếng trò sáng tạo của nghệ sĩ trên sân khấu.
Nhờ có hình thức kết cấu này mà Chèo đi vào đề tài cuộc sống hôm nay được
thanh thoát, bớt gây những phản cảm mà chúng ta thường gọi là "chéo chẹo"...
Bằng hình thức kết cấu tự sự - kịch tính - có hậu, các đạo diễn đã tìm được
cứu cánh cho việc xử lý không gian, thời gian của mình cho mỗi vở diễn một
cách tự do, sinh động, làm cho tiết tấu, tốc độ, không khí tác phẩm phù hợp với
nhịp sống của khán giả đương thời. Từ cảnh này sang cảnh khác, từ không
gian, thời gian này đến không gian, thời gian kia và vở nào của Hội diễn 2009
cũng được thể hiện muôn màu, muôn sắc với những mối quan hệ giữa quá khứ,
hiện tại, tương lai được liên hoàn, logic trong hành động, trong hình tượng và
trong cảm thụ nghệ thuật của khán giả. Phải nói rằng, Hội diễn này, công việc
xử lý không gian, thời gian của các đạo diễn có bước phát triển mới và hoàn
mỹ, chuyên nghiệp.
Trong phạm vi đạo diễn, thông qua các vở trên sân khấu, chúng ta thấy bàn
tay nghề nghiệp của đạo diễn bậc thầy, bậc đàn anh vẫn sung sức, phong độ,
bản lĩnh và làm cho sân khấu chèo thêm phóng khoáng, hoàn thiện, hấp dẫn.
Những vở của đạo diễn Doãn Hoàng Giang, Bùi Đắc Sừ, Lê Huệ muôn màu
muôn vẻ và đã đưa nghệ thuật chèo tới phong cách "hoành tráng", "lộng lẫy",
đậm tính đương thời...
Như chúng ta đều rõ, âm nhạc bao giờ cũng là linh hồn của chèo. Không có
âm nhạc thì chèo sẽ như một thân xác ngọc ngà vô hồn. Ở Hội diễn này, các
nhạc sĩ đã hóa thân vào chèo, đã đồng điệu tâm hồn, cảm xúc với chèo, và làm
cho chèo không ngừng được vang lên những âm thanh đầy cảm hứng của mình.
Âm nhạc của chèo vang lên từ khi chưa mở mang nhung, rồi mở mang, kết
cảnh, kết vở; âm nhạc đi vào tâm trọng nhân vật, không khí, tiết tấu, tốc độ vở
diễn, đi vào trong lúc diễn, lúc múa, lúc hát cho diễn viên và cho toàn bộ thế
giới tâm hồn, tư tưởng của nghệ thuật chèo. Thông qua 19 vở, chúng ta có thể
khẳng định rằng: âm nhạc của chèo đã phát triển rất mạnh so với những lần Hội
diễn trước đây và sự phát triển nổi bật nhất của các nhạc sĩ là: chất chèo, hương
vị chèo, linh hồn chèo được đậm đà bản sắc, được nhuần nhụy và thanh thoát
trong cảm thụ của khán giả làng chèo. Những cách tân, đổi mới, bẻ làn, nắn
điệu của các nhạc sĩ không bị phản cảm, "nghịch nhĩ" người xem.
Tóm lại, trong suốt 10 ngày đêm vừa qua, chúng ta nhận thấy rằng, 19 tác
phẩm chèo, dù mang những đề tài lịch sử, hiện đại khác nhau, nhưng tất cả đều
được các nghệ sĩ thể hiện minh bạch về chủ đề tư tưởng, rõ ràng về thái độ
thẩm mỹ, nghiêm túc, công phu trong tư duy sáng tạo và đã làm cho các tác
phẩm trong Hội diễn được mang tính chuyên nghiệp, tính hấp dẫn, tính thời sự.
Có thể nói theo ngôn ngữ đời thường là: sạch sẽ, hoành tráng, hấp dẫn, chỉn
chu, có nghề...
Mặt khác, ở Hội diễn, chúng ta còn thấy xuất hiện những cây bút trẻ: Đỗ
Ngọc Sơn, Trần Đình Văn..., tác phẩm của họ tuy chưa đạt tới mức làm làng
chèo ngạc nhiên, bất ngờ nhưng phải nói rằng, ở họ đã có kiến thức văn học,
vốn sống, vốn nghề và có ý thức nối nghiệp cha anh, kế thừa truyền thống một
cách chân thành. Bên cạnh họ, trong Hội diễn, chúng ta cũng thấy những gương
mặt đạo diễn trẻ, như Hải Thọ, Hà Quốc Minh, Vũ Ngọc Minh, Văn Lê và, đặc
biệt hơn, là có cả những gương mặt đạo diễn nữ trẻ: Trịnh Thúy Mùi, Trần Thị
Hoàng Mai... Những vở diễn của lớp trẻ, tuy không ồn ào, nhưng thật ngọt
ngào, thanh xuân, hóm hỉnh, duyên dáng và đậm màu bản sắc truyền thống.
Cùng với đội ngũ tác giả trẻ, đạo diễn trẻ, Hội diễn đã đem đến cho khán giả
nhiều gương mặt diễn viên mới có nhiều bản lĩnh nghề nghiệp trong những
nhân tố thanh, sắc, thục, tinh, khí, thần nhuần nhụy trong các hình tượng nhân
vật. Ví dụ, đào Thanh Tuyền, 18 tuổi trong vai Tiêu Thị của Nhà hát Chèo
Ninh Bình; kép Quốc Phòng của Nhà hát Chèo Hà Nội, mới 20 tuổi mà đã tạo
được hình tượng Quang Trung chững chạc...
Hơn nữa, trên sân khấu Hội diễn, các họa sĩ, biên đạo múa... đã tham gia
tích cực vào sáng tạo cùng các đạo diễn và diễn viên. Họ đã làm cho sân khấu
chèo cao hơn mặt chiếu, đầy hơn, lung linh, huyền ảo hơn Chèo sân đình, bằng
những bục bệ, phông, màn, áo, mũ, cân đai, gươm, giáo, cờ quạt... có những
trang trí đẹp, có những đám khói huyền ảo, có những đạo cụ tràn cả ra ngoài
sân, có những dàn nữ trẻ măng, yếm đỏ rực rỡ, múa như tiên giáng trần. Tất cả
đã làm cho nghệ thuật chèo được trở thành sân khấu đúng với nghĩa của một
loại hình tổng hợp - tổng hợp có văn hóa, có mỹ cảm và hấp dẫn khán giả.
Thông qua 19 vở Chèo của 17 đơn vị (nhiều hơn mọi lần Hội diễn trước)
lực lượng đạo diễn trẻ, tác giả trẻ, diễn viên trẻ, bên cạnh những bậc lão tướng,
đàn anh đàn chị có danh của làng Chèo, làm cho Hội diễn của chúng ta đông
vui tràn ngập và có thể nói rằng: "Làng Chèo chúng ta có phúc", những nghệ sĩ
chèo chúng ta hạnh phúc!
Cánh màn nhung sân khấu Hội diễn đã khép, tiếng trống chèo cũng tạm
thời ngưng nghỉ... Trong giây phút văn hội, xin được có đôi lời để các bạn làng
chèo tham khảo.
