So sánh chuyện tình giữa
Người và Hồn ma trong "Tiễn
đăng tân thoại" và "Truyền kỳ
mạn lục"
Nhiều năm trở lại đây, có nhiều công trình nghiên cứu Truyền kỳ
mạn lục (TKML) trong so sánh với Tiễn đăng tân thoại (TĐTT). Mối quan hệ
giữa hai tác phẩm được xác định là Nguyễn Dữ chịu ảnh hưởng nhiều từ
sáng tác của Cù Hựu (do tiếp thu tình tiết, mô típ và bút pháp thể loại).
Nhưng tập truyện truyền kỳ này vẫn thể hiện sức sáng tạo nghệ thuật của
nhà văn tài năng họ Nguyễn. Với đề tài của mình, qua khảo sát những tác
phẩm cụ thể, chúng tôi tìm hiểu thêm về những phương diện trên, mong
muốn đi tới những nhận xét mới mẻ khác.
TKML của Nguyễn Dữ gồm 20 truyện ngắn. Tính chất và sự biến
huyễn của thế giới lạ lùng tựa như không có thật ấy được thể hiện phong
phú, đa dạng, sinh động qua từng thiên truyện. Nhóm tác phẩm viết
về chuyện tình giữa người và hồn ma có một cốt truyện vừa lãng mạn vừa
ly kỳ, quái đản.
I. Đặt trong so sánh với TĐTT, xét số lượng tác phẩm là đối tượng
khảo sát, chúng tôi có kết quả sau đây: TĐTT có 5/20 truyện, chiếm tỉ lệ
25%; TKML có 3/20 truyện, chiếm tỉ lệ 15%. Tuy rằng số lượng có ít hơn so
với TĐTT nhưng vẫn có thể thấy, đây là đề tài được Nguyễn Dữ quan tâm
thể hiện(1).
Nội dung mỗi truyện viết về cuộc gặp gỡ, yêu đương giữa hai nhân
vật chính. Trong cả 8 truyện (5 của TĐTT, 3 của TKML), các nhân vật nam
đều là người, các nhân vật nữ đều là hồn ma hiện thành người. Viết về
chuyện người gặp gỡ, yêu đương với ma; ăn ở, vui thú như vợ chồng với
ma giữa cõi người, các tác giả đã đưa chuyện ảo, cảnh ảo xâm nhập thế
giới người; đưa thế giới “phi hiện thực” hiện hữu trong thế giới hiện thực.
Như vậy tính chất kỳ ảo của từng tác phẩm nằm ngay trong nội dung cốt
truyện và hình thức “phi nhân” của một trong hai nhân vật chính.
II. Khảo sát nội dung 5 truyện của TĐTT, chúng tôi nhận thấy có thể
phân chia thành hai nhóm sau đây:
- Nhóm 1, gồm bốn truyện: Kim phượng thoa ký, Đằng Mục tuý du
Tụ Cảnh viên ký, Ái Khanh truyện, Lục y nhân truyện. Nội dung các truyện
có thể khái quát như sau: Một chàng trai gặp mỹ nhân. Anh ta biết đấy là
người đã chết nhưng vẫn cùng hồn ma yêu đương ân ái. Cả hai thoả mãn
ước nguyện hạnh phúc. Đến kỳ hạn, âm dương ly biệt, (chỉ trừ Kim
phượng thoa ký, chàng Hưng Ca lấy em gái Hưng Nương theo ước
nguyện của nàng) các chàng trai không lấy vợ nữa để giữ tình chung thuỷ.
- Nhóm 2, chỉ có Mẫu đơn đăng ký, viết chuyện chàng trai gặp mỹ
nhân, mời nàng về nhà ngủ. Từ đó, nàng tối đến sáng đi. Có người biết
chuyện cảnh báo, chàng đi tìm tung tích người tình, phát hiện mình dan
díu với hồn người chết. Chàng sợ hãi chạy trốn nhưng vẫn bị ma quyến rũ
rồi bị chết theo, cũng biến thành ma lang thang. Các hồn ma quấy phá
nhân gian đã bị đạo sĩ yểm bùa, tiễu trừ. Phải chăng đây không phải là
cảm hứng chính của Cù Hựu?
Cả ba truyện ở TKML (Tây viên kỳ ngộ ký, Mộc miên thụ truyện,
Xương Giang yêu quái lục) đều có nội dung thuộc nhóm 2. Các truyện đều
kết thúc bằng sự trừng phạt. Đặt trong so sánh với nhiều chủ đề khác, có
thể thấy rõ đây là chủ đề Nguyễn Dữ quan tâm với thái độ phê phán.
Từ sự lựa chọn type truyện dẫn đến lựa chọn hệ thống nhân vật của
hai tác giả có sự khác nhau. Chúng tôi có bảng thống kê so sánh như sau.
Nhân vật Tác giả Tác phẩm
Nam Nữ
Kim phượng
thoa ký
Người
có đính
ước
Hồn ma
(vợ ch
ưa
cưới)
Đằng Mục
tuý du
Tụ Cảnh
viên ký
Nho sinh
Hồn ma
(duyên
xưa)
Mẫu đơn
đăng ký
Trai goá
vợ
Hồn ma
(chết
không có
người nhận)
Ái Khanh
truyện
Người
giàu có
Hồn ma
(vợ)
CÙ HỰU
(1347 - 1433)
Lục y nhân
truyện
Nho sinh
Hồn ma
(người
yêu)
Tây viên kỳ
ngộ ký
Nho sinh
Hồn
cây, ma hoa
Mộc miên
thụ truyện
Thương
nhân
Hồn ma
lang
thang
NGUY
ỄN
DỮ
( Thế kỷ
XVI) Xương
Giang yêu quái lục
Quan lại
Hồn ma
lang
thang
Như vậy, ở TĐTT chỉ riêng Kiều sinh (Mẫu đơn đăng ký), là trai goá
vợ gặp hồn ma Lệ Khanh là người chết vô thừa nhận. Trong bốn truyện
còn lại, các nhân vật nam dù là Nho sinh (Đằng Mục, Triệu nguyên) hay
người giàu có (Hưng Ca, Triệu sinh) đều ít nhiều có ràng buộc tiền định
với các hồn ma trong quan hệ hôn nhân (là chồng, chồng chưa cưới, ý
trung nhân). Người và ma gặp lại nhau là để tiếp tục hoặc chính thức
chung hưởng hạnh phúc lứa đôi cho thoả ước nguyện.
Nhân vật trong ba truyện của TKML lại có nét khác. Tất cả các hồn
ma đều được xếp loại ma quái. Đào nương, Nhu nương là yêu hoa, ma cây
thành tinh; Nhị Khanh, Thị Nghi là hồn người chết lang thang, đều không
có ràng buộc với nam nhân trong truyện. Ba chàng trai thuộc ba hạng
người cụ thể trong xã hội: Nho sinh, thương nhân, quan lại, là những đối
tượng được quan tâm phản ánh trong nhiều truyện của TKML. Cả ba đều
là kẻ ham nữ sắc bị yêu ma quyến rũ đắm chìm trong nhục dục.
Bước đầu, có thể nhận thấy sự lựa chọn nhân vật, xây dựng những
mối quan hệ giữa các nhân vật là điểm hội tụ nội dung tác phẩm, là
phương tiện nghệ thuật thể hiện quan niệm về con người, về xã hội của