Tập huấn về tư vấn và điều trị cai nghiện thuốc lá cho cán bộ y tế
© Viện Nghiên cứu Y – Xã hội học 2016
Tất cả các quyền đã bảo lưu.
Các yêu cầu xin phép xuất bản, sao chụp hoặc dịch ấn phẩm của Viện Nghiên cứu Y - Xã
hội học (ISMS) cần được gửi đến Viện bằng văn bản hoặc qua http://isms.org.vn/contact.
Tất cả các biện pháp phù hợp đã được Viện ISMS sử dụng để xác minh thông tin trong tài
liệu này. Tuy nhiên, tài liệu này được phân phối không kèm theo bất cứ bảo đảm nào về cả
nội dung được thể hiện hay ngụ ý. Trách nhiệm về sự diễn giải và sử dụng tài liệu này
thuộc về người đọc/sử dụng. Trong mọi tình huống, ISMS không chịu trách nhiệm về thiệt
hại phát sinh từ việc sử dụng tài liệu này.
Nhóm tác giả, chuyên gia
Tài liệu tập huấn được xây dựng bởi:
- TS. BS. Nguyễn Trương Nam; Ths. BS. Bùi Đại Thụ; Ths. Nguyễn Thị Linh; Ths.
Nguyễn Thị Trang; Ths. Phương Minh Nguyệt; TS. Phạm Thị Thu Phương; Ths.
Phạm Thị Yến với sự hỗ trợ của CN. Vũ Toàn Thịnh, CN. Nguyễn Thị Thúy An và
các nghiên cứu viên Viện Nghiên cứu Y-Xã hội học;
- GS. TS. BS. Ngô Quý Châu; TS. BS. Vũ Văn Giáp, Trung tâm Hô hấp Bệnh viện
Bạch Mai.
- PGS. TS. Donna Shelley, Khoa Sức khỏe Dân số; Trường Y, Đại học New York.
với sự hỗ trợ kỹ thuật từ:
- Ths. BS. Phan Thị Hải, Phó chánh văn phòng Chương trình phòng chống tác hại
thuốc lá quốc gia;
- Ths. Vũ Thị Kim Liên, Chương trình phòng chống tác hại thuốc lá quốc gia;
- Ths. BS. Lê Khắc Bảo, Khoa Y, Đại học Y dược thành phố Hồ Chí Minh, Phó Khoa
các bệnh hô hấp, Bệnh viện Nhân dân Gia Định.
Tài liệu tập huấn được xây dựng trong khuôn khổ dự án “Xây dựng và phổ biến chương
trình đào tạo về điều trị cai nghiện thuốc lá cho cán bộ y tế tại Việt Nam” được triển khai
thực hiện bởi Viện nghiên cứu Y - Xã hội học hợp tác với Văn phòng chương trình phòng
chống tác hại thuốc lá quốc gia và Trung tâm Hô hấp Bệnh viện Bạch Mai (Dự án được tài
trợ bởi Pfizer Independent Grants for Learning & Change và Global Bridges).
Tài liệu tập huấn được xây dựng với sự hỗ trợ của dự án “Tr iển khai mô hình tư vấn và
điều trị cai nghiện thuốc lá tại trạm y tế xã” tài trợ bởi Viện Ung thư quốc gia, Viện Sức khỏe
Hoa Kỳ, thực hiện bởi Viện nghiên cứu Y-xã hội học và Trường Đại học New York.
NỘI DUNG
Giới thiệu ................................................................................................................................ 1
Mục tiêu đào tạo, các kỹ năng đạt được và kết quả ................................................................ 2
Mục tiêu đào tạo .................................................................................................................. 2
Các kỹ năng đạt được ......................................................................................................... 2
Kết quả ................................................................................................................................ 2
Cấu trúc và nội dung ............................................................................................................... 3
Chuẩn bị cho khóa tập huấn ................................................................................................... 5
Nhóm giảng viên ................................................................................................................. 5
Chương trình và kế hoạch tập huấn .................................................................................... 5
Lựa chọn học viên ............................................................................................................... 5
Hậu cần ............................................................................................................................... 5
Tài liệu và công cụ ............................................................................................................... 5
Phần 1. Tổng quan về sử dụng thuốc lá, tác hại của sử dụng thuốc lá, lợi ích cai thuốc và
chính sách liên quan ............................................................................................................... 7
Phần 2: Phụ thuộc thuốc lá ................................................................................................... 34
Phần 3: Tổng quan về điều trị cai nghiện thuốc lá và Thuốc điều trị cai nghiện thuốc lá ....... 47
Phần 4: Kỹ năng truyền thông trực tiếp ................................................................................. 64
Phần 5: Tài liệu truyền thông tư vấn và điều trị cai nghiện thuốc lá ...................................... 99
Phần 6: Tư vấn ................................................................................................................... 112
Phần 7: Đánh giá mức độ phụ thuộc nicotine, Đánh giá bệnh nhân trước điều trị, Lập kế
hoạch điều trị và các chỉ số đánh giá kết quả cai thuốc ....................................................... 162
Phần 8: Dự phòng và điều trị tái nghiện .............................................................................. 195
Phần 9: Tư vấn và điều trị cho các nhóm đặc biệt .............................................................. 210
Phụ lục ............................................................................................................................... 220
A. Luật phòng chống tác hại thuốc lá .............................................................................. 220
B.Quy trình tư vấn chi tiết cai thuốc lá tại trạm y tế.......................................................... 235
C. Yếu tố kích thích và biện pháp đối phó ....................................................................... 242
D. Biểu mẫu đánh giá ban đầu bệnh nhân ...................................................................... 245
E. Đánh giá trước tập huấn dành cho cán bộ y tế ........................................................... 259
F. Đánh giá sau tập huấn dành cho cán bộ y tế .............................................................. 264
1
GIỚI THIỆU
1
Theo số liệu Khảo sát toàn cầu về hút thuốc lá ở người trưởng thành (GATS), Việt Nam là
nước có tổng số người trư ởng thành hút thuốc lá cao thứ hai tại Đông Nam Á (SAEC) với
gần một nửa nam giới trưởng thành hút thuốc lá. Mặc dù Việt Nam có hệ thống cung cấp
dịch vụ y tế lớn mạnh nhưng theo GATS năm 2010, các dịch vụ điều trị sử dụng thuốc lá tại
Việt Nam chưa sẵn có cho những người hút thuốc và chưa được lồng ghép vào hệ thống
chăm sóc sức khỏe. Điều đáng chú ý là sự thiếu hụt về dịch vụ cai nghiện thuốc lá hiệu quả
ở Việt Nam không phải là hệ quả của việc thiếu cam kết trong việc kiểm soát thuốc lá mà là
những khoảng trống giữa đào tạo và nhu cầu nâng cao kiến thức và chuyên môn của các
cán bộ y tế trong việc thực hiện có hiệu quả các mục tiêu phòng chống tác hại thuốc lá.
Một nghiên cứu tại Việt Nam năm 2012 cho thấy chỉ 23% các cán bộ y tế thường xuyên
sàng lọc bệnh nhân hút thuốc lá, 33% cung cấp lời khuyên cai thuốc lá cho những người
hút thuốc, và dưới 10% cung cấp hỗ trợ điều trị sử dụng thuốc lá (ví dụ: chuyển gửi tư vấn
hoặc cung cấp thuốc điều trị). Hơn 90% số người được hỏi cho biết họ đồng ý hoặc rất
đồng ý rằng lời khuyên của cán bộ y tế là một trong những cách tốt nhất để giúp người hút
thuốc cai thuốc nhưng 60% không biết đến cách điều trị tốt nhất để giúp người hút thuốc
cai thuốc. Mặc dù thái độ của cán bộ y tế về việc cung cấp can thiệp điều trị sử dụng thuốc
lá là tích cực, nhưng điều đáng chú ý là 94% cho biết chưa từng được đào tạo về điều trị
sử dụng thuốc lá và ít hơn một phần ba cho biết họ đã nhận được những đào tạo cần thiết
để giúp bệnh nhân cai thuốc. Một trong những rào cản chính của việc cung cấp các hỗ trợ
điều trị sử dụng thuốc lá là sự thiếu hụt trong đào tạo (70%)
2
.
Viện Nghiên cứu Y-Xã hội học phối hợp với Chương trình phòng ch ống tác hại thuốc lá
quốc gia, Trung tâm Hô hấp Bệnh viện Bạch Mai. triển khai Dự án “Xây dựng và phổ biến
chương trình đào tạo về điều trị cai nghiện thuốc lá cho cán bộ y tế tại Việt Nam”. Dự án
được tài trợ bởi Pfizer Independent Grants for Learning & Change và Global Bridges, có
mục đích tăng cường năng lực cần thiết cho các tổ chức trong việc thực hiện các chương
trình đào tạo về điều trị sử dụng thuốc lá trong hệ thống y tế của Việt Nam.
Viện nghiên cứu Y xã hội học cùng với hỗ trợ kỹ thuật của các chuyên gia (đã nêu ở Nhóm
tác giả, chuyên gia) xây dựng chương trình đào tạo để phổ biến thông qua mạng lưới các
nhà chuyên môn và các tổ chức trong hệ thống y tế.
Tài liệu tập huấn được xây dựng qua nhiều bước: 1) Các tác giả và chuyên gia thảo luận
để thống nhất các phần chính trong tài liệu; 2) Tham khảo tài liệu trong và ngoài nước để
xây dựng nội dung chi tiết cho từng phần; 3) Gửi bản thảo cho các chuyên gia xin ý kiến; 4)
Điều chỉnh bản thảo và dịch sang tiếng Việt; 5) Tài liệu giảng dạy được sử dụng bởi giảng
viên nguồn tập huấn cho cán bộ y tế tại Thái Nguyên; 6) Trong quá trình giảng dạy tại Thái
Nguyên, tài liệu giảng dạy được điều chỉnh và hoàn thiện.
Thông qua tài liệu tập huấn này, chúng tôi mong muốn cung cấp cho các giảng viên công
cụ hữu ích nhằm truyền tải kiến thức, kỹ năng và sự tự tin cho các cán bộ y tế trong việc
thực hiện vai trò sàng lọc, khuyến khích và hỗ trợ những người sử dụng thuốc lá cai thuốc.
1
Cấu trúc và một số nội dung (những chỗ ghi chú) trong phần này được điều chỉnh từ phần Giới thiệu trong
tài liệu của Tổ chức Y tế thế giới WHO (2013). Strengthening health systems for treating tobacco dependence
in primary care.
2
Shelley, D., Tseng, T.-Y., Pham, H., Nguyen, L., Keithly, S., Stillman, F., & Nguyen, N. (2014). Factors
influencing tobacco use treatment patterns among Vietnamese health care providers working in community
health centers. BMC Public Health, 14, 68. http://doi.org/10.1186/1471-2458-14-68