THUỐC TÊ – GÂY TÊ
Gây tê vùng là kỹ thuật thường dùng trong Hồi Sức Cấp Cứu khi xử trí đau do
chấn thương và làm các thủ thuật như khâu vết thương, chọc dò tủy sống, đặt
catheter tĩnh mạch trung ương hay động mạch, dẫn lưu màng phồi, chọc dò khớp,
gẫy xương, nắn xương, nắn khớp.
I. NGUYÊN TẮC CHUNG
1. Chống chỉ định gây tê
- Bệnh nhân từ chối hay không hợp tác
- Dị ứng với thuốc tê
- Nhiễm trùng nơi vùng da đự định chích thuốc tê. Chích thuốc vào vùng viêm
gây đau và lan rộng nhiễm trùng. Độ acid cao trong mô viêm làm giảm hiệu quả
thuốc tê. Tình trạng xung huyết làm thuốc tê bị hấp thu vào máu nhanh gây giảm
thời gian tác dụng của thuốc tê và tăng nguy cơ ngộ độc. Gây tê dây thần kinh ở xa
nơi nhiễm trùng cho kết quả tê tốt, thí dụ như tê dây thần kinh ở gốc ngón tay để
rạch chín mé hay dây thần kinh mắt cá để rạch apxe ở lòng bàn chân.
- Rối loạn đông máu. Dùng thuốc kháng đông và giảm tiểu cầu là chống chỉ định
trong các kỹ thuật tê có nguy cơ chọc trúng động mạch.
2. Chú ý các trường hợp có nguy cơ ngộ độc thuốc tê cao :
- Trẻ em
- Người già hay suy kiệt
- Nghẽn nhĩ thất
- Giảm lưu lượng tim
- Động kinh
- Bệnh nhược cơ
- Suy giảm chức năng gan
- Bệnh porphyria
- Loạn nhịp tim hay dùng thuốc ức chế (vì tăng ức chế cơ tim)
- Dùng cimetidine (ức chế chuyển hóa lidocaine)
II. THUỐC TÊ
Thuốc tê được tổng hợp từ cocaine. Cấu trúc của thuốc tê gồm 2 đầu ưa nước
và kỵ nước nối với nhau bằng một cầu nối amide hay ester. Thuốc tê là một muối
kiềm yếu được bảo quản trong dung môi acid để tăng độ ổn định, độ hòa tan và độ
bền. Hai thuốc tê được dùng nhiều nhất là lidocaine và bupivacaine (nhóm amide).
Lidocaine tác dụng ngắn hơn bupivacaine nhưng ít độc tính hơn. Tetracaine thường
dùng để thoa da. Thuốc tê amide được chuyển hóa qua gan. Tốc độ chuyển hóa
prilocaine > lidocaine > bupivacaine chậm hơn nhóm ester gây nguy cơ tích tụ
thuốc.
1. Cơ chế tác dụng của thuốc tê là làm giảm tốc độ khử cực và hồi cực, giảm
tốc độ dẫn truyền, kéo dài thời gian trơ của màng tế bào thần kinh. Thuốc tê gắn
vào thụ thể trên kênh natri của màng tế bào thần kinh và chận sự dẫn truyền thần
kinh. Tác dụng của thuốc tê tùy vào độ tan trong mỡ, pKa. Nếu tính tan trong mỡ
cao và pKa thấp sẽ có nhiều thuốc tê dạng không ion hóa trong mô. Thuốc tê không
ion hóa này sẽ qua màng lipide của trục dây thần kinh. Sau đó, thuốc tê sẽ phân ly
thành cation để gắn vào thụ thể. Thời gian tác dụng của thuốc liên quan với độ gắn
kết protein của thuốc: nếu thuốc tê gắn vào kênh natri càng lâu thì tác dụng của
thuốc tê càng dài.
2. Gây tê chọn lọc. Trình tự và cường độ tê tùy thuộc đường kính, chiều dài
của sợi thần kinh, sự myeline hóa của dây thần kinh. Dây thần kinh nhỏ dễ bị tê
hơn là dây thần kinh lớn. Dây có bọc myelin dễ tê hơn dây không bọc myelin vì chỉ
cần tê ở nút Ranvier. Các dây thần kinh sẽ bị tê theo thứ tự sau: sợi giao cảm tiền
hạch, sợi cảm giác đau C và A, sợi cảm giác nhiệt A, sợi xúc giác A, sợi vận
động A .
3. Thuốc pha thêm.
- Adrenaline. Khi thêm adrenaline 1:200.000 (5 µg/ml) sẽ kéo dài tác dụng
thuốc tê, cầm máu vết mổ, giảm hấp thu thuốc tê vào máu, nhờ đó làm giảm độc
tính thuốc tê và cho phép dùng lượng thuốc tê nhiều hơn. Adrenaline làm tăng đau
khi chích do pH của dung dịch thấp. Không được dùng thuốc tê có pha adrenaline ở
các động mạch tận cùng (ngón tay, dương vật) vì gây co mạch kéo dài và thiếu máu
cục bộ.
- Bicarbonate. Pha thêm bicarbonate vào thuốc tê sẽ làm tăng nồng độ thuốc tê
không ion hóa nên thuốc tê có tác dụng nhanh hơn và giảm đau khi chích. Pha 1
mEq bicarbonate vào 10 ml lidocaine hay mepivacaine nhưng chỉ pha 0,1 mEq
bicarbonate vào 10 ml bupivacaine để tránh kết tủa.
- Thuốc phiện (morphine, fentanyl, sulfentanyl) pha vào thuốc tê để tê ngoài
màng cứng hay tê tủy sống có tác dụng làm tăng hiệu quả giảm đau và gây tê mà
không tăng nguy cơ ngộ độc.
- Thuốc đồng vận α2 như clonidine pha vào thuốc tê làm tăng hiệu quả giảm
đau và kéo dài thời gian tác dụng.
III. CÁC THUỐC TÊ THƯỜNG DÙNG
1. LIDOCAINE
Lidocaine là thuốc tê nhóm amide, dùng nhiều trong Cấp Cứu vì độc tính thấp
và tác dụng tê rất tốt. Thường dùng tê tiêm thấm hay tê dây thần kinh ở các nồng
độ 0,5-1-2 %, có hay không pha thêm adrenaline 1: 200.000. Thông thường, nên
dùng dung dịch lidocaine 1%. Thời gian tiềm phục ngắn 1-2 phút, tác dụng dài 30
– 60 phút (lidocaine đơn thuần) và 90 phút (lidocaine pha adrenaline). Thời gian
tác dụng thay đổi theo liều chích và tuần hoàn nơi chích. Lidocaine đơn thuần, liều
tối đa là 200 mg (20 ml dung dịch 1%) ở người lớn hay 3 mg/kg ở trẻ em.
Lidocaine pha adrenaline là 500 mg (50 ml dung dịch 1%) ở người lớn hay 7
mg/kg ở trẻ em.
Giảm liều thuốc ở người già và người bị suy kiệt hay người có nguy cơ ngộ độc
thuốc tê cao. Lidocaine còn dùng để gây tê da (với prilocaine trong kem EMLA),
niệu đạo, giác mạc hay xịt tê niêm mạc hầu miệng.
2. BUPIVACAINE
Bupivacaine là thuốc tê nhóm amide, gắn với protein mạnh. Thường dùng ở
nồng độ 0,25-0,5 %, có hay không pha thêm adrenaline. Liều tối đa 150 mg (30 ml
dung dịch 0,5 % hay 60 ml dung dịch 0,25 %) và 2 mg/kg ở trẻ em. Dung dịch
thường dùng là bupivacaine đơn thuần. Tác dụng kéo dài 4-6 giờ. Thuốc có độc
tính trên tim nhiều hơn lidocaine. Bupivacaine được chọn cho phẫu thuật dài, khi
cần giảm đau lâu. Chống chỉ định tê tĩnh mạch vì độc tính cao.
3. PRILOCAINE
Prilocaine là thuốc tê nhóm amide, ít độc cho tim hơn lidocaine và bupivacaine,
có cùng độ mạnh gây tê. Sau tiêm TM, độc tính trên thần kinh ít hơn lidocaine do
nồng độ thuốc tê thấp vì sự phân phối thuốc vào mô nhanh. Thuốc bị hủy trong gan
nhanh hơn lidocaine nên giảm thời gian tác dụng của độc tính. Prilocaine được
dùng trong kem EMLA để gây tê da. Thường được chọn để làm tê tĩnh mạch (Bier
block). Liều tối đa là 400 mg (40 ml dung dịch 1%) và 6 mg/kg ở trẻ em. Liều cao
gây methemoglobine.