Ti u lu n Nh ng v n đ KTCT c a TKQĐ lên CNXH Vi t Namể ậ ữ ấ ề ủ ở ệ Văn Công Vũ
M C L CỤ Ụ
M ĐUỞ Ầ
Hi n nay, v n đ đi m i ho t đng Doanh nghi p nhà n c đ t o đngệ ấ ề ổ ớ ạ ộ ệ ướ ể ạ ộ
l c phát tri n và nâng cao hi u qu , t o s c nh tranh bình đng, t ch u tráchự ể ệ ả ạ ự ạ ẳ ự ị
nhi m v k t qu s n xu t kinh doanh… luôn là m i quan tâm c a Đng và Nhàệ ề ế ả ả ấ ố ủ ả
n c, c a các nhà nghiên c u, các c quan ho ch đnh chính sách và c a cácướ ủ ứ ơ ạ ị ủ
doanh nghi p. V i s l a ch n đnh h ng xã h i ch nghĩa, kinh t nhà n cệ ớ ự ự ọ ị ướ ộ ủ ế ướ
nói chung, Doanh nghi p nhà n c nói riêng có vai trò đc bi t quan tr ng. ệ ướ ặ ệ ọ
Tri n khai Ngh quy t Đi h i Đng toàn qu c l n th XII và Ngh quy tể ị ế ạ ộ ả ố ầ ứ ị ế
s 12-NQ/TW c a H i ngh Ban Ch p hành Trung ng Đng l n th 5 (khóaố ủ ộ ị ấ ươ ả ầ ứ
XII) v ti p t c c c u l i, đi m i và nâng cao hi u qu Doanh nghi p nhàề ế ụ ơ ấ ạ ổ ớ ệ ả ệ
n c, Th t ng Chính ph đã ban hành Quy t đnh s 707/QĐ-TTg ngàyướ ủ ướ ủ ế ị ố
25/5/2017 phê duy t Đ án ệ ề “C c u l i doanh nghi p nhà n c, tr ng tâm làơ ấ ạ ệ ướ ọ
t p đoàn kinh t , t ng công ty nhà n c giai đo n 2016 – 2020”ậ ế ổ ướ ạ đ làm c sể ơ ở
cho các b , ngành, đa ph ng phê duy t và tri n khai th c hi n ph ng án cộ ị ươ ệ ể ự ệ ươ ơ
c u l i t ng ấ ạ ừ Doanh nghi p nhà n cệ ướ và doanh nghi p có v n nhà n c thu cệ ố ướ ộ
lĩnh v c qu n lý giai đo n 2016 – 2020.ự ả ạ
T i Ngh quy t s 12-NQ/TW, vai trò c a ạ ị ế ố ủ Doanh nghi p nhà n cệ ướ đi v iố ớ
n n kinh t ti p t c đc kh ng đnh. Theo đó, ề ế ế ụ ượ ẳ ị Doanh nghi p nhà n cệ ướ “là m tộ
l c l ng v t ch t quan tr ng c a kinh t nhà n c, góp ph n thúc đy phátự ượ ậ ấ ọ ủ ế ướ ầ ẩ
tri n kinh t và th c hi n ti n b , công b ng xã h i”.ể ế ự ệ ế ộ ằ ộ Đng th i, là công cồ ờ ụ
quan tr ng đ b o đm th c hi n có hi u qu các chính sách n đnh vĩ mô,ọ ể ả ả ự ệ ệ ả ổ ị
ki m ch l m phát, đi phó v i nh ng bi n đng th tr ng; t o ngu n thu l nề ế ạ ố ớ ữ ế ộ ị ườ ạ ồ ớ
cho ngân sách nhà n c; th c hi n nhi m v qu c phòng, an ninh và chính sáchướ ự ệ ệ ụ ố
an sinh xã h i.ộ
Song trên th c t , ho t đng c a Doanh nghi p nhà n c trong s nghi pự ế ạ ộ ủ ệ ướ ự ệ
đi m i và phát tri n đt n c ta hi n nay v n còn b c l nhi u h n ch y uổ ớ ể ấ ướ ệ ẫ ộ ộ ề ạ ế ế
kém. S y u kém đó th hi n c trong hi u qu th p c a h th ng Doanhự ế ể ệ ả ệ ả ấ ủ ệ ố
nghi p nhà n c sau khi đã áp d ng các bi n pháp đi m i và c trong nh ngệ ướ ụ ệ ổ ớ ả ữ
y u kém c a h th ng chính sách, bi n pháp đi m i…ế ủ ệ ố ệ ổ ớ
1
Ti u lu n Nh ng v n đ KTCT c a TKQĐ lên CNXH Vi t Namể ậ ữ ấ ề ủ ở ệ Văn Công Vũ
Xu t phát t th c t đó, trong ph m vi ti u lu n môn h c ấ ừ ự ế ạ ể ậ ọ Nh ng v n đữ ấ ề
kinh t chính tr c a th i k quá đ lên ch nghĩa xã h i Vi t Namế ị ủ ờ ỳ ộ ủ ộ ở ệ , h cọ
viên th c hi n ti u lu n v i ch đ: ự ệ ể ậ ớ ủ ề “Đi m i ho t đng c a Doanh nghi pổ ớ ạ ộ ủ ệ
nhà n c trong n n kinh t th tr ng đnh h ng xã h i ch nghĩa Vi tướ ề ế ị ườ ị ướ ộ ủ ở ệ
Nam”.
PH N N I DUNGẦ Ộ
I. M T S V N Đ LÝ LU N CHUNG V DOANH NGHI P NHÀỘ Ố Ấ Ề Ậ Ề Ệ
N C TRONG N N KINH T TH TR NG ĐNH H NG XÃ H IƯỚ Ề Ế Ị ƯỜ Ị ƯỚ Ộ
CH NGHĨAỦ
1. Khái ni m Doanh nghi p nhà n cệ ệ ướ
Trên th c t , vi c xác đnh Doanh nghi p nhà n c ch y u d a trên m tự ế ệ ị ệ ướ ủ ế ự ộ
s tiêu chí chung nh quy n s h u, quy n ki m soát và kh năng kh ng chố ư ề ở ữ ề ể ả ố ế
c a Nhà n c, m c tiêu ho t đng… song ranh gi i xác đnh thì m i qu c gia,ủ ướ ụ ạ ộ ớ ị ỗ ố
m i th i k l i có s khác nhau. ỗ ờ ỳ ạ ự
n c ta, quan ni m v Doanh nghi p nhà n c qua các th i k đi m iỞ ướ ệ ề ệ ướ ờ ỳ ổ ớ
qu n lý c a đã có s thay đi. Tr c đây, trong c ch k ho ch hóa t p trungả ủ ự ổ ướ ơ ế ế ạ ậ
bao c p, Doanh nghi p nhà n c là nh ng doanh nghi p do Nhà n c đu tấ ệ ướ ữ ệ ướ ầ ư
100% v n, tr c ti p thành l p và qu n lý, h ch toán kinh t theo nguyên t c thuố ự ế ậ ả ạ ế ắ
đ, chi đ, bao c p và chi m v trí đc tôn trong n n kinh t . ủ ủ ấ ế ị ộ ề ế
Khi chuy n sang n n kinh t th tr ng đnh h ng xã h i ch nghĩa, cácể ề ế ị ườ ị ướ ộ ủ
Doanh nghi p nhà n c không nh ng thay đi v nguyên t c ho t đng, c chệ ướ ữ ổ ề ắ ạ ộ ơ ế
qu n lý, h ch toán mà còn thay đi c c c u s h u. Tuy nhiên, v c b n,ả ạ ổ ả ơ ấ ở ữ ề ơ ả
quan ni m v Doanh nghi p nhà n c v n ch y u d a trên tiêu chí s h u v nệ ề ệ ướ ẫ ủ ế ự ở ữ ố
Nhà n c và quy n ki m soát c a Nhà n c đi v i ho t đng s n xu t kinhướ ề ể ủ ướ ố ớ ạ ộ ả ấ
doanh c a doanh nghi p. ủ ệ
Theo Đi u 1, Lu t Doanh nghi p nhà n c 1995 quy đnh: ề ậ ệ ướ ị
2
Ti u lu n Nh ng v n đ KTCT c a TKQĐ lên CNXH Vi t Namể ậ ữ ấ ề ủ ở ệ Văn Công Vũ
“Doanh nghi p nhà n c là t ch c kinh t do Nhà n c đu t v n, thànhệ ướ ổ ứ ế ướ ầ ư ố
l p và t ch c qu n lý, ho t đng kinh doanh ho c ho t đng công ích, nh mậ ổ ứ ả ạ ộ ặ ạ ộ ằ
th c hi n các m c tiêu kinh t - xã h i do Nhà n c giao.ự ệ ụ ế ộ ướ
Doanh nghi p nhà n c có t cách pháp nhân, có các quy n và nghĩa vệ ướ ư ề ụ
dân s , t ch u trách nhi m v toàn b ho t đng, kinh doanh trong ph m vi sự ự ị ệ ề ộ ạ ộ ạ ố
v n do doanh nghi p qu n lý.ố ệ ả
Doanh nghi p nhà n c có tên g i, có con d u riêng và có tr s chính trênệ ướ ọ ấ ụ ở
lãnh th Vi t Nam”.ổ ệ
Tuy nhiên trên th c t , nh ng thay đi c a Doanh nghi p nhà n c đã đaự ế ữ ổ ủ ệ ướ ư
đn vi c s a đi, b sung đnh nghĩa v Doanh nghi p nhà n c m t s Bế ệ ử ổ ổ ị ề ệ ướ ở ộ ố ộ
lu t sau này. ậ
Theo Đi u 1, Lu t Doanh nghi p nhà n c 2003 quy đnh:ề ậ ệ ướ ị
“Doanh nghi p nhà n c là t ch c kinh t do Nhà n c s h u toàn bệ ướ ổ ứ ế ướ ở ữ ộ
v n đi u l ho c có c ph n, v n góp chi ph i, đc t ch c d i hình th cố ề ệ ặ ổ ầ ố ố ượ ổ ứ ướ ứ
công ty nhà n c, công ty c ph n, công ty trách nhi m h u h n”.ướ ổ ầ ệ ữ ạ
Theo Đi u 4, Lu t Doanh nghi p 2005 quy đnh:ề ậ ệ ị
“Doanh nghi p nhà n cệ ướ là doanh nghi p trong đó Nhà n c s h u trênệ ướ ở ữ
50% v n đi u l ”.ố ề ệ
G n đây nh t, theo Đi u 4, Lu t Doanh nghi p 2014 quy đnh:ầ ấ ề ậ ệ ị
“Doanh nghi p nhà n cệ ướ là doanh nghi p do Nhà n c n m gi 100% v nệ ướ ắ ữ ố
đi u l ”ề ệ
Nh v y, có th hi u ư ậ ể ể “Doanh nghiêp nhà n c là doanh nghi p m t chướ ệ ộ ủ
s h u trong tr ng h p nhà n cở ữ ườ ợ ướ s h u toàn b v n đi u l (t c s h uở ữ ộ ố ề ệ ứ ở ữ
100%). Doanh nghi p nhà n c nhi u ch s h uệ ướ ề ủ ở ữ trong tr ng h p có c ph n,ườ ợ ổ ầ
v n góp chi ph i có t l trên 50% và d i 100%”.ố ố ỉ ệ ướ
2. Phân lo i Doanh nghi p nhà n cạ ệ ướ
2.1. D a vào hình th c t ch c doanh nghi p nhà n cự ứ ổ ứ ệ ướ
Th nh t,ứ ấ công ty nhà n c: là doanh nghi p do nhà n c s h u toàn bướ ệ ướ ở ữ ộ
v n đi u l thành l p, t ch c qu n lý và t n t i d i hình th c công ty Nhàố ề ệ ậ ổ ứ ả ồ ạ ướ ứ
n c đc l p và t ng công ty nhà n c.ướ ộ ậ ổ ướ
Th hai,ứ công ty c ph n nhà n c: là công ty c ph n mà toàn b c đôngổ ầ ướ ổ ầ ộ ổ
là các công ty nhà n cướ ho c t ch c đc nhà n c y quy n góp v n. Tặ ổ ứ ượ ướ ủ ề ố ổ
ch c và ho t đng theoứ ạ ộ Lu t doanh nghi p năm 2005.ậ ệ
3
Ti u lu n Nh ng v n đ KTCT c a TKQĐ lên CNXH Vi t Namể ậ ữ ấ ề ủ ở ệ Văn Công Vũ
Th ba,ứ công ty trách nhi m h u h n nhà n c m t thành viên là công tyệ ữ ạ ướ ộ
trách nhi m h u h n do nhà n c s h u toàn b v n đi u l . T ch c qu n líệ ữ ạ ướ ở ữ ộ ố ề ệ ổ ứ ả
và đăng ký theo Lu t doanh nghi p năm 2005ậ ệ .
Th t ,ứ ư công ty trách nhi m h u h n nhà n c có t hai thành viên tr lên:ệ ữ ạ ướ ừ ở
là công ty trách nhi m h u h n trong đó có t t c các thành viên đu là công tyệ ữ ạ ấ ả ề
nhà n c ho c có thành viên là công ty nhà n c, thành viên đc y quy n gópướ ặ ướ ượ ủ ề
v n. Đc t ch c và ho t đng theo lu t doanh nghi p.ố ượ ổ ứ ạ ộ ậ ệ
Th năm,ứ doanh nghi p c ph n, v n góp chi ph i c a nhà n c: là doanhệ ổ ầ ố ố ủ ướ
nghi p mà c ph n ho c v n góp c a nhà n c chi m trên 50% v n đi u l .ệ ổ ầ ặ ố ủ ướ ế ố ề ệ
Nhà n c gi quy n chi ph i doanh nghi p.ướ ữ ề ố ệ
2.2. D a theo ngu n v nự ồ ố
D a theo ngu n v n, Doanh nghi p nhà n c có hai lo iự ồ ố ệ ướ ạ
Th nh t,ứ ấ Doanh nghi p nhà n c do nhà n c s h u 100% v n, g m:ệ ướ ướ ở ữ ố ồ
công ty nhà n c, công ty c ph n nhà n c, công ty trách nhi m h u h n nhàướ ổ ầ ướ ệ ữ ạ
n c m t thành viên, công ty trách nhi m h u h n nhà n c hai thành viên trướ ộ ệ ữ ạ ướ ở
lên.
Th hai,ứ Doanh nghi p do nhà n c có c , v n góp chi ph i, g m: công tyệ ướ ổ ố ố ồ
c ph n nhà n cổ ầ ướ mà nhà n c chi m trên 50% c phi u, công ty trách nhi mướ ế ổ ế ệ
h u h n mà nhà n c chi m trên 50% v n góp.ữ ạ ướ ế ố
2.3. D a theo mô hình t ch c qu n lýự ổ ứ ả
D a theo mô hình t ch c qu n lý, Doanh nghi p nhà n c có hai lo iự ổ ứ ả ệ ướ ạ
Th nh t,ứ ấ doanh nghi p nhà n c có h i đng qu n tr : h i đng qu n tr làệ ướ ộ ồ ả ị ộ ồ ả ị
c quan đi di n tr c ti p ch s h u nhà n c, ch u trách nhi m tr c nhàơ ạ ệ ự ế ủ ở ữ ướ ị ệ ướ
n c.ướ
Th hai,ứ doanh nghi p nhà n c không có h i đng qu n tr : giám đcệ ướ ộ ồ ả ị ố
doanh nghi p đc nhà n c b nhi m ho c tuê đ đi u hành ho t đng c aệ ượ ướ ổ ệ ặ ể ề ạ ộ ủ
doanh nghi p.ệ
3. Đc đi m c a Doanh nghi p nhà n cặ ể ủ ệ ướ
3.1. Đc đi m c a Doanh nghi p nhà n c trong n n kinh t thặ ể ủ ệ ướ ề ế ị
tr ngườ
Trong n n kinh t th tr ng các Doanh nghi p nhà n c v a là ch thề ế ị ườ ệ ướ ừ ủ ể
kinh doanh, v a là l c l ng kinh t nòng c t đ Nhà n c s d ng tác đngừ ự ượ ế ố ể ướ ử ụ ộ
vào các ho t đng kinh t và nh v y Doanh nghi p nhà n c v a ph i th cạ ộ ế ư ậ ệ ướ ừ ả ự
hi n m c tiêu kinh t (l i nhu n) v a ph i th c hi n m c tiêu chính tr xã h i.ệ ụ ế ợ ậ ừ ả ự ệ ụ ị ộ
Đây là n i dung chi ph i c b n các đc đi m c a Doanh nghi p nhà n c. ộ ố ơ ả ặ ể ủ ệ ướ
4
Ti u lu n Nh ng v n đ KTCT c a TKQĐ lên CNXH Vi t Namể ậ ữ ấ ề ủ ở ệ Văn Công Vũ
Doanh nghi p nhà n c th ng ch u áp l c ph i th c hi n các m c tiêuệ ướ ườ ị ự ả ự ệ ụ
chính tr xã h i ngoài m c tiêu kinh t . Đây là m t ngh ch lý song Doanh nghi pị ộ ụ ế ộ ị ệ
nhà n c v n ph i t n t i và phát tri n trong ngh ch lý đó. ướ ẫ ả ồ ạ ể ị
Đng l c tìm ki m l i nhu n c a gi i qu n lý Doanh nghi p nhà n cộ ự ế ợ ậ ủ ớ ả ệ ướ
th ng b gi m nh do các m c tiêu khác chi ph i nh : không có tài s n riêngườ ị ả ẹ ụ ố ư ả
trong doanh nghi p, trách nhi m và l i ích không g n v i l i nhu n c a Doanhệ ệ ợ ắ ớ ợ ậ ủ
nghi p nhà n c…ệ ướ
C ch khuy n khích l i ích đi v i gi i qu n lý Doanh nghi p nhà n cơ ế ế ợ ố ớ ớ ả ệ ướ
không rõ ràng
So v i Doanh nghi p t nhân, Doanh nghi p nhà n c có hai l i th , là quyớ ệ ư ệ ướ ợ ế
mô v n l n và tính k ho ch hóa dài h n, nh ng cũng có hai nh c đi m là tínhố ớ ế ạ ạ ư ượ ể
kém năng đng và b máy qu n lý c ng k nh. ộ ộ ả ồ ề
Doanh nghi p nhà n c th ng ho t đng trong nhi u lĩnh v c kém sinhệ ướ ườ ạ ộ ề ự
l iợ
Do v y, các đc đi m trên d n đn m t đc đi m khác là Doanh nghi pậ ặ ể ẫ ế ộ ặ ể ệ
nhà n c th ng ho t đng kém hi u qu h n Doanh nghi p t nhânướ ườ ạ ộ ệ ả ơ ệ ư
3.2. Đc thù c a Doanh nghi p nhà n c n c taặ ủ ệ ướ ở ướ
Vi t Nam là m t qu c gia chuy n t mô hình kinh t k ho ch hóa, t pệ ộ ố ể ừ ế ế ạ ậ
trung bao c p sang mô hình kinh t th tr ng đnh h ng xã h i ch nghĩa nênấ ế ị ườ ị ướ ộ ủ
Doanh nghi p nhà n c n c ta, ngoài nh ng đc đi m chung c a Doanhệ ướ ở ướ ữ ặ ể ủ
nghi p nhà n c trong n n kinh t th tr ng, còn có nh ng đc thù riêng nhệ ướ ề ế ị ườ ữ ặ ư
sau:
Th nh t,ứ ấ tài s n c a Doanh nghi p nhà n c do Nhà n c s h u là m tả ủ ệ ướ ướ ở ữ ộ
b ph n c a tài s n toàn dân. S h u Nhà n c trong Doanh nghi p nhà n cộ ậ ủ ả ở ữ ướ ệ ướ
th c ch t là th ch hóa s h u toàn dân, là n n t ng kinh t c a ch đ xã h iự ấ ể ế ở ữ ề ả ế ủ ế ộ ộ
ch nghĩa mà đi di n là các c quan Nhà n c v i t cách là c quan côngủ ạ ệ ơ ướ ớ ư ơ
quy n, đng ra qu n lý, chi ph i doanh nghi p. Đi di n cho s h u toàn dânề ứ ả ố ệ ạ ệ ở ữ
đc phân c p ho c y quy n cho chính ph , các b và UBND t nh, Thành phượ ấ ặ ủ ề ủ ộ ỉ ố
tr c thu c Trung ng th c hi n quy n s h u đi v i Doanh nghi p nhà n c.ự ộ ươ ự ệ ề ở ữ ố ớ ệ ướ
Th hai,ứ do Nhà n c s h u 100% ho c ph n l n v n, nên Nhà n c cóướ ở ữ ặ ầ ớ ố ướ
quy n ki m soát các ho t đng quan tr ng c a Doanh nghi p nhà n c, th mề ể ạ ộ ọ ủ ệ ướ ậ
chí trong m t s tr ng h p, Nhà n c ch có c ph n đc bi t nh ng v n cóộ ố ườ ợ ướ ỉ ổ ầ ặ ệ ư ẫ
quy n quy t đnh nh ng v n đ quan tr ng c a doanh nghi p theo th a thu nề ế ị ữ ấ ề ọ ủ ệ ỏ ậ
trong đi u l . Doanh nghi p nhà n c ph i th c hi n nhi m v kinh doanh,ề ệ ệ ướ ả ự ệ ệ ụ
công ích ho c nhi m v đc bi t do Nhà n c giao, đng th i làm h u thu nặ ệ ụ ặ ệ ướ ồ ờ ậ ẫ
cho Nhà n c trong vi c th c hi n các m c tiêu phi kinh t khác. ướ ệ ự ệ ụ ế
5