Khoa lu t_Đ i h c qu c gia Hà N iậ ạ ọ ố ộ
Nguy n Đ c Thànhễ ứ
L p:K55Aớ
Ngày sinh:27/4/1991
MSSV:10065100
Môn: L ch s nhà n c và pháp lu t Vi t Namị ử ướ ậ ệ
Bài ti u lu n:ể ậ
L ng đ u ch trong xã h i phong ki n Vi t Namưỡ ầ ế ộ ế ệ
I) Đ C ĐI M CHUNG C A NHÀ N C L NG Đ U CHẶ Ể Ủ ƯỚ ƯỠ Ầ Ế
1. Đ nh nghĩa th ch l ng đ uị ể ế ưỡ ầ
Th ch nhà n c (còn g i là thi t ch ) là toàn b c c u xãể ế ướ ọ ế ế ộ ơ ấ
h i do pháp lu t quy đ nh.Th “l ng đ u ch ” là m t ch đ nhộ ậ ị ể ưỡ ầ ế ộ ế ị
tiêu bi u và đ c đáo trong l ch s Vi t Nam. Đó là th ch mà ể ộ ị ử ệ ể ế ở
đó t n t i đ ng th i 2 th l c có đ a v , quy n h n ngang nhau;ồ ạ ồ ờ ế ự ị ị ề ạ
nói nh Lê Kim Ngân thì “l ng đ u ch là m t ch đ trong đó cóư ưỡ ầ ế ộ ế ộ
hai nhân viên ho c m t nhân viên và m t y ban đ ng đ u n nặ ộ ộ ủ ứ ầ ề
hành chính, trông coi vi c cai tr trên cùng m t lãnh th ”.ệ ị ộ ổ
2. Đ c đi m chung c a l ng đ u chặ ể ủ ưỡ ầ ế
2.1, Tính bình đ ng.ẳ
S bình đ ng c a hai v vua luôn luôn là nguyên t c c aự ẳ ủ ị ắ ủ
hình thái nhà n c l ng đ u. Nó th hi n rõ hai ng i đ ng đ uướ ưỡ ầ ể ệ ườ ứ ầ
nhà n c có quy n ngang nhau, ngôi th b ng nhau, không ng iướ ề ứ ằ ườ
nào n m uy quy n, ngôi v cao h n ng i nào. nhà n c l ngắ ề ị ơ ườ Ở ướ ưỡ
đ u th i Lê- Tr nh s bình đ ng trong hình thái phân nhi m, ngôiầ ờ ị ự ẳ ệ
v và quy n hành đ c phân làm hai kh i l ng t ng đ ng,ị ề ượ ố ượ ươ ươ
ngôi v t i cao nh ng vô quy n do vua Lê ng tr , nh ng ngôi vị ố ư ề ự ị ư ị
th y u có th c quy n do chúa Tr nh n m giứ ế ự ề ị ắ ữ
2.2, Tính công h p.ợ
Không m t v vua nào trong hai v vua có th quy t đ nh màộ ị ị ể ế ị
không có s th a thu n c a v kia, m t v vua có th hành đ ngự ỏ ậ ủ ị ộ ị ể ộ
riêng nh ng ch u s chi ph i b ng quy n ph quy t c a v kia.ư ị ự ố ằ ề ủ ế ủ ị
Tính cách này ch đ c áp d ng m t cách hình th c trong th chỉ ượ ụ ộ ứ ể ế
l ng đ u Lê – Tr nh..ưỡ ầ ị
2.3, Tính nh nguyên.ị
th ch nhà n c l ng đ u, s phân chia v c b nỞ ể ế ướ ưỡ ầ ự ề ơ ả
ch t quy n hành là ngang nhau. Nh vua Lê gi ngôi v t i caoấ ề ư ữ ị ố
nh ng m i quy n l c l i không n m trong tay mình. V i chúaư ọ ề ự ạ ằ ớ
Tr nh v trí th p h n, v trí th y u nh ng th c quy n l i n mị ở ị ấ ơ ị ứ ế ư ự ề ạ ằ
tr n trong tay, thâu tóm m i lĩnh v c trong đ i s ng nh : chính tr ,ọ ọ ự ờ ố ư ị
kinh t , quân đ i…ế ộ
II) Mô hình l ng đ u ch trong xã h i phong ki n vi t namưỡ ầ ế ộ ế ệ
1)Ch -em,anh-em cùng n m quy nị ắ ề
Mô hình l ng đ u ch xu t hi n r t s m trong l ch sưỡ ầ ế ấ ệ ấ ớ ị ử
n c ta, l n đ u tiên vào năm 40. Mùa xuân năm y, hai ch emướ ầ ầ ấ ị
Tr ng Tr c - Tr ng Nh kh i nghĩa ch ng ách đ h c a nhà Đôngư ắ ư ị ở ố ộ ộ ủ
Hán, chi m gi 65 thành, gi i phóng lãnh th qu c gia và thi t l pế ữ ả ổ ố ế ậ
chính quy n t ch . Hai Bà Tr ng cùng x ng v ng, cùng làmề ự ủ ư ư ươ
vua, ăn sinh ho t cùng n i và cùng nhau tr vì đ t n c. Vai trò,ở ạ ơ ị ấ ướ
đ a v c a h trong cu c kh i nghĩa và trong Chính ph m i kháị ị ủ ọ ộ ở ủ ớ
bình đ ng. Tuy nhiên, theo m t s s li u thì uy tín, quy n l c c aẳ ộ ố ử ệ ề ự ủ
Tr ng Tr c l n h n Tr ng Nh chút ít (có l do Tr ng Tr c là ch vàư ắ ớ ơ ư ị ẽ ư ắ ị
là ng i đ u tiên phát đ ng kh i nghĩa). Ch ng h n, sách Thuườ ầ ộ ở ẳ ạ ỷ
kinh chú vi t: nghĩa quân "công phá châu qu n, hàng ph c đ cế ậ ụ ượ
các L c t ng, h đ u suy tôn Tr c làm vua". Th ch này t n t iạ ướ ọ ề ắ ể ế ồ ạ
đ n mùa xuân năm 43 - t n lúc hai bà Tr ng m t trong cu c chi nế ậ ư ấ ộ ế
không cân s c v i l c l ng c a Mã Vi n.ứ ớ ự ượ ủ ệ
H n 9 th k sau, mô hình l ng đ u ch đ c tái l p d i th iơ ế ỷ ưỡ ầ ế ượ ậ ướ ờ
Ngô. Năm 944. Vua Ngô Quy n băng hà, em v là D ng Tamề ợ ươ
Kha nhân c h i đó chi m ngôi. Năm 951, d p xong D ng Tamơ ộ ế ẹ ươ
Kha, hai con trai Ngô Quy n cùng lên làm nguyên th . Ng i anhề ủ ườ
(Ngô X ng Ng p) x ng Thiên Sách V ng, ng i em (Ngôươ ậ ư ươ ườ
X ng Văn) x ng Nam T n V ng. H đoàn k t cùng nhau tr vìươ ư ấ ươ ọ ế ị
đ t n c. Năm 954, Ngô X ng Ng p m t, Ngô X ng Văn m tấ ướ ươ ậ ấ ươ ộ
mình ngôi nên th l c y u d n, ph i nh n s c phong làm Tĩnhở ế ự ế ầ ả ậ ắ
H i quân Ti t đ s kiêm Đô h c a nhà Nam Hán, đ ng th i bả ế ộ ứ ộ ủ ồ ờ ị
các cu c n i lo n kh p n i trong n c uy hi p... Năm 965, Ngôộ ổ ạ ở ắ ơ ướ ế
X ng Văn t th ng và c đ tri u Ngô ch m d t đó.ươ ử ươ ơ ồ ề ấ ứ
Hai mô hình l ng đ u ch trên đ c thi t l p ch y u do tìnhưỡ ầ ế ượ ế ậ ủ ế
huynh đ và do đi u ki n l ch s khách quan (Tr ng Tr c-Tr ngệ ề ệ ị ử ư ắ ư
Nh cũng phát đ ng, lãnh đ o cu c kh i nghĩa; Ngô X ng Ng p -ị ộ ạ ộ ở ươ ậ
Ngô X ng Văn cùng h p s c l y l i v ng nghi p c a vua cha...ươ ợ ứ ấ ạ ươ ệ ủ
Khi m i s thành công, h cùng bình đ ng h ng k t qu là hoànọ ự ọ ẳ ưở ế ả
toàn x ng đáng, h p lý). Tuy nhiên, hai mô hình này đ uứ ợ ề
t n t i trong th i gian ng n ng i (ch ng 3 năm) và ch a ph i làồ ạ ờ ắ ủ ừ ư ả
m t lo i th ch n đ nh.ộ ạ ể ế ổ ị
2)Cha-con cùng làm vua
Gi a th k XIII, m t mô hình l ng đ u ch m i l - h uữ ế ỷ ộ ưỡ ầ ế ớ ạ ầ
nh ch a t ng xu t hi n trong l ch s các n c, nh t là Trungư ư ừ ấ ệ ị ử ướ ấ
Hoa (v n đ c coi là ch đ ki u m u ph ng Đông th i b y gi )ố ượ ế ộ ể ẫ ươ ờ ấ ờ
- đ c thi t l p n c ta, t n t i v ng ch c và kéo dài m t thượ ế ậ ở ướ ồ ạ ữ ắ ộ ế
k r i (1258-1407). Đó là mô hình th ng hoàng, hoàng đ : haiỷ ưỡ ượ ế
cha con cùng làm nguyên th . Hoàng đ (con) là nguyên th th củ ế ủ ự
s , đ ng đ u qu c gia, mang danh nghĩa thiên t , còn th ngự ứ ầ ố ử ượ
hoàng (cha) là nguyên th c v n t i cao, có th c quy n (c vủ ố ẫ ố ự ề ả ề
chính tr l n v huy t th ng) đ i v i hoàng đ .ị ẫ ề ế ố ố ớ ế
V vua khai nghi p nhà Tr n (Tr n Thái Tông) sau 33 năm ngôiị ệ ầ ầ ở
hoàng đ thì truy n ngôi cho con (Thái t Tr n Ho ng) r i lên làmế ề ử ầ ả ồ
th ng hoàng. Nh ng v vua ti p sau đ u theo l y - c làmượ ữ ị ế ề ệ ấ ứ
hoàng đ m t th i gian r i truy n l i ngôi cho thái t , tr thànhế ộ ờ ồ ề ạ ử ở
th ng hoàng. Dù các vua lúc lên ngôi đã tr ng thành hay còn ítượ ưở
tu i (vua Minh Tông lên ngôi lúc 15 tu i, Hi u Tông -10 tu i, Dổ ổ ế ổ ụ
Tông -6 tu i, Thu n Tông -11 tu ..) thì đ u có vua chú, vua anhổ ậ ổị ề
giúp đ ,vi c đi u hành qu c gia. Hoàng đ càng nh tu i, mỡ ệ ề ố ế ỏ ổ ố
y u, kém tài.. thì vai trò c a th ng hoàng càng quan tr ng. Theoế ủ ượ ọ
"Đ i Vi t s ký toàn th ", các vua Tr n khi "con đã l n thì cho n iạ ệ ử ư ầ ớ ố
ngôi chính, còn cha lui v cung Thánh T , x ng là th ng hoàng,ề ừ ư ượ
cùng tr ng coi chính s . Th c ra, truy n ngôi ch đ yên vi c sau,ộ ự ự ề ỉ ể ệ
phòng lúc v i vàng, ch m i chuy n đ u do th ng hoàng quy tộ ứ ọ ệ ề ượ ế
đ nh. Vua k v không khác gì hoàng thái t c ". T ng c ng th iị ế ị ử ả ổ ộ ờ
gian các vua Tr n tr vì mà bên trên còn th ng hoàng và tháiầ ị ượ
th ng hoàng là 102 năm (thái th ng hoàng là cha c a th ngượ ượ ủ ượ
hoàng, tr c đó đã nh ng ngôi cho th ng hoàng).ướ ườ ượ
Th ng hoàng và hoàng đ tuy có danh x ng, vai trò, đ a v , quanượ ế ư ị ị
h ... khác nhau nh ng cùng là nguyên th , cùng tr vì qu c giaệ ư ủ ị ố
nên trong s sách, nhi u khi h c đ c g i chung là hai vua.ử ề ọ ượ ọ
Ch ng h n, ca ng i th ng hoàng Tr n Thánh Tông và hoàng đẳ ạ ợ ượ ầ ế
Tr n Nhân Tông qua chi n th ng quân xâm l c Mông Nguyênầ ế ắ ượ
(1285-1288), trong "B ch Đ ng giang phú", tác gi Tr ng Hánạ ằ ả ươ
Siêu vi t;ế
Hai vua thánh ch anh minh ừ
Đem n c sông ch r a giáp binh ướ ừ ử
B i H không dám đ ng ch ngàn năm thanh bình...ụ ồ ộ ừ
Còn trong "Đ i vi t s ký toàn th ", Ngô S Liên cùng cácạ ệ ử ư ỹ
s th n tri u H u Lê cũng dùng t hai vua khi vi t v H i nghứ ầ ề ậ ừ ế ề ộ ị
Diên H ng tháng ch p năm Giáp Than 1284 ("Gi c H vào c pồ ạ ặ ồ ướ
là n n l n c a đ t n c. Hai vua hi p m u, b y tôi h p bàn...") vàạ ớ ủ ấ ướ ệ ư ầ ọ
v vi c duy t quân chu n b đi đánh Chiêm Thành tháng m iề ệ ệ ẩ ị ườ
năm Bính Thìn 1376 (".. đ i duy t quân thu b bãi cát s ngạ ệ ỷ ộ ở ố
Bách H c, hai vua đích thân làm t ng").ạ ướ
Vi c thi t l p mô hình th ng hoàng - hoàng đ là m t k thu tệ ế ậ ượ ế ộ ỹ ậ
cai tr khôn khéo, c n th n c a các vua Tr n, vì thái t c n có m tị ẩ ậ ủ ầ ử ầ ộ
th i gian làm quen, t p d t vi c tri u chính; trong lúc đó th ngờ ậ ượ ệ ề ượ
hoàng v n gi vai trò lãnh d o t i cao, quy t đ nh m i chuy nẫ ữ ạ ố ế ị ọ ệ
tr ng đ i. Cách t p d t này toàn di n h n so v i các tri u Ngô,ọ ạ ậ ượ ệ ơ ớ ở ề
đinh, Ti n Lê, Lý tr c đó (ch cho thái t thay vua cha làm quenề ướ ỉ ử
v i m t s công vi c nh c m quân đi di t gi c, t ch c đón ti pớ ộ ố ệ ư ầ ệ ặ ổ ứ ế
s th n n c ngoài, gi i quy t án ki n...) M t khác, truy n ngôiứ ầ ướ ả ế ệ ặ ề
khi vua cha còn s ng đ m b o s n đ nh, suôn s c a vi c n iố ả ả ự ổ ị ẻ ủ ệ ố
ngôi, tránh nh ng r c r i t ng th ng xuyên g p nh chuy n cácữ ắ ố ừ ườ ặ ư ệ
hoàng t tranh giành ngôi (đ m máu nh t là nh ng cu c tranhử ẫ ấ ữ ộ
giành ngôi c a các con vua Lê Đ i Hành năm 1005, c a các conủ ạ ủ
vua Lý Thái T năm 1028 - sau khi cha h đ t ng t băng hà) ho cổ ọ ộ ộ ặ
ngôi vua b chi m b i ng i ngo i t c (ngôi vua Ngô b D ngị ế ở ườ ạ ộ ị ươ
Tam Kha chi m năm 944 sau khi Ngô Quy n băng hà, ngôi vuaế ề
Đinh m t vào tay Lê Hoàn năm 980 sau khi Đinh Tiên Hoàng băngấ
hà...). Ch đ th ng hoàng - hoàng đ v a gi ng các ch đế ộ ượ ế ừ ố ế ộ
ph chính, nhi p chính v n khá ph bi n trong l ch s (n u vuaụ ế ố ổ ế ị ử ế
còn nh ho c năng l c kém thì có m t vài quan đ i th n làm cỏ ặ ự ộ ạ ầ ố
v n, giúp vua tr vì), l i v a khác h n ch quan h huy t th ngấ ị ạ ừ ẳ ở ỗ ệ ế ố
ch t ch (cha-con) và v c v n v n có quy n quy t đ nh t i caoặ ẽ ị ố ấ ấ ề ế ị ố
(đ i v i c vua l n qu c gia), tr c ti p tham gia đi u hành b máyố ớ ả ẫ ố ự ế ề ộ
Nhà n c, đ m b o s k th a liên t c và v ng ch c, ngăn ch nướ ả ả ự ế ừ ụ ữ ắ ặ
nh ng hi n t ng suy thoái ho c bi n lo n gây b t n đ nh chínhữ ệ ượ ặ ế ạ ấ ổ ị
tr .ị
Mô hình th ng hoàng - hoàng đ c a nhà Tr n còn l p l i cácượ ế ủ ầ ặ ạ ở
tri u đ i sau dó. Đo t đ c ngôi nhà Tr n (năm 1400), H Quý Lyề ạ ạ ượ ầ ồ
làm vua 1 năm r i nh ng ngôi cho con (H Hán Th ng), lên làmồ ườ ồ ươ
th ng hoàng đ n t n lúc nhà H b di t (năm 1407). M c Đăngượ ế ậ ồ ị ệ ạ
Dung chi m ngôi nhà H u Lê năm 1527, làm vua 3 năm r iế ậ ồ
nh ng ngôi cho M c Đăng Doanh, lên làm th ng hoàng, cùngườ ạ ượ
con tr vì đ t n c (1530-1541). Th i Lê M c (Lê-Tr nh), Lê Th nị ấ ướ ờ ạ ị ầ
Tông cũng làm th ng hoàng (1643-1649) bên c nh v vua con làượ ạ ị
Lê Chân Tông, nh ng mô hình l ng đ u ch th i kỳ này đã bi nư ưỡ ầ ế ờ ế
đ i sang m t hình th c đ c bi t khác: vua Lê - chúa Tr nh.ổ ộ ứ ặ ệ ị
