TIỂU LUẬN:
V
Ề TÍNH QUY LUẬT CỦA SỰ HÌNH
THÀNH HỆ GIÁ TRỊ VÀ CHUẨN
MỰC ĐẠO ĐỨC MỚI
Trong quá trình xây dựng nền văn hoá mới, vấn đề “hình thành hệ giá trị và chuẩn
mực xã hội mới, phù hợp với truyền thống, bản sắc dân tộc và yêu cầu của thời
đại”(1) là một trong những vấn đề có ý nghĩa quyết định. Giải quyết vấn đề này trong
lĩnh vực đạo đức chính là làm hình thành hệ giá trị và chuẩn mực đạo đức mới phù
hợp với truyền thống và yêu cầu của thời đại.
Trong thời gian qua, những nghiên cứu đạo đức học về vấn đề này đã đạt được
những thành tựu nhất định. Theo đó, sự hình thành hệ giá trị và chuẩn mực đạo đức
mới được nhìn nhận như một quá trình, một phương diện của sự nghiệp đổi mới, hiện
đại hoá đất nước (chứ không phải được xác lập một cách áp đặt, nóng vội). Cũng như
sự nghiệp đổi mới, sự hình thành hệ giá trị và chuẩn mực đạo đức mới là một quá
trình tự giác, được chủ động và tích cực xây dựng trên cơ sở nhận thức tính quy luật
của sự hình thành hệ giá trị và chuẩn mực đó trong điều kiện hiện nay. Tính quy luật
chung nhất được nhiều công trình đề cập và phân tích là kế thừa và phát huy các giá
trị đạo đức truyền thống kết hợp với tiếp thu có chọn lọc những tinh hoa văn hoá,
đạo đức của nhân loại trong xây dựng đạo đức nói chung, hình thành hệ giá trị và
chuẩn mực đạo đức mới nói riêng. Tính quy luật đó, đương nhiên, là định hướng có
tính nguyên tắc cho sự xác lập hệ giá trị và chuẩn mực đạo đức mới. Hơn thế, với sự
định hướng đó, một số giá trị đạo đức truyền thống cần kế thừa, phát huy trong điều
kiện hiện nay đã được phân tích, chẳng hạn: chủ nghĩa yêu nước; tính cần cù, tiết
kiệm; tinh thần đoàn kết; lòng nhân ái, bao dung,… Đồng thời, một số giá trị quốc tế,
hiện đại cũng đã được xem xét như là những giá trị cần được tiếp thu để bổ sung cho
hệ giá trị và chuẩn mực đạo đức mới, chẳng hạn: tính hiệu quả trong hoạt động; tinh
thần thương mại; tính thực tế; tinh thần pháp luật,…
Tuy vậy, chỉ với sự xác định nguyên tắc chung và những phân tích cụ thể cho một số
trường hợp cụ thể, riêng biệt, thì sự phong phú của những tính quy luật trong sự hình
thành hệ giá trị và chuẩn mực đạo đức mới chưa được xem xét đầy đủ. Vì thế, cần
đẩy mạnh hơn nữa việc nghiên cứu một cách toàn diện những tính quy luật của quá
trình hình thành hệ giá trị và chuẩn mực đạo đức mới. Hơn thế, việc nghiên cứu cần
được thực hiện cả về mặt xác định nội dung, cả về mặt đề xuất giải pháp cho sự hình
thành, hoàn thiện hệ giá trị và chuẩn mực đạo đức mới
Theo chúng tôi, cần nhìn nhận sự hình thành hệ giá trị và chuẩn mực đạo đức mới
trong mối liên hệ và tính quy định của những nhân tố tiêu biểu, đặc trưng cho quá
trình đổi mới, quá trình hiện đại hoá đất nước trong bối cảnh toàn cầu hoá. Sự phân
tích những mối liên hệ, tính quy định đó sẽ làm bộc lộ những tính quy luật căn bản
chi phối quá trình hình thành hệ giá trị và chuẩn mực đạo đức mới. Trên cơ sở đó,
những nghiên cứu ở các cấp độ cụ thể hơn sẽ được liên kết lại như là những yếu tố,
những công đoạn của một cách tiếp cận đầy đủ và nhất quán.
Có thể thấy, sự nghiệp hiện đại hoá đất nước đang diễn ra dưới tác động của nhiều
nhân tố; nhưng có ba nhân tố cơ bản nhất đang tác động, quy định chiều hướng vận
động, biến đổi xã hội nói chung, các giá trị và chuẩn mực đạo đức nói riêng là kinh tế
thị trường, tiến bộ công nghệ, hội nhập và giao lưu văn hoá. Ngày nay, không thể
nói đến phát triển, hiện đại hoá xã hội nếu không thực hiện kinh tế thị trường; không
đẩy nhanh những nghiên cứu và áp dụng các thành tựu công nghệ trong sản xuất
cũng như trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội; không mở cửa giao lưu, hội nhập
quốc tế. Sự thực hiện các quá trình này tất dẫn đến những biến đổi đạo đức thích ứng
và đáp ứng yêu cầu của chúng.
Việc phân tích những yêu cầu của kinh tế thị trường trong mối liên hệ với đạo đức sẽ
cho thấy những hạn chế, những bất cập về mặt giá trị của đạo đức truyền thống.
Chẳng hạn, dưới tác động của các quy luật giá trị, cung cầu, cạnh tranh, kinh tế thị
trường đòi hỏi tính tích cực năng động, tính thực tế, tính hiệu quả của hoạt động
người. Bởi vậy, việc coi nhẹ các giá trị vật chất, coi trọng động cơ và coi nhẹ hiệu
quả của hoạt động, tính duy cảm, thiếu nguyên tắc trong giải quyết các quan hệ xã
hội,…với tư cách là các giá trị, các chuẩn mực đạo đức truyền thống trở nên bất cập
trong điều kiện hiện nay. Chúng cần được khắc phục trong sự xác lập nội dung của
hệ giá trị và chuẩn mực đạo đức mới. Đồng thời, những yêu cầu của kinh tế thị
trường lại đòi hỏi con người phải coi trọng cả giá trị vật chất lẫn giá trị tinh thần, cả
giá trị cá nhân lẫn giá trị xã hội; đòi hỏi những ứng xử đạo đức được thực hiện bởi
những chủ thể có sự phát triển nhân cách độc lập, có ý thức về sự thống nhất giữa
quyền và nghĩa vụ công dân. Chính những đòi hỏi mang tính quy luật đó của kinh tế
thị trường đặt ra yêu cầu bổ sung vào hệ giá trị và chuẩn mực đạo đức xã hội những
giá trị và chuẩn mực mới.
Sự vận hành của kinh tế thị trường đòi hỏi và tạo điều kiện cho việc thúc đẩy những
nghiên cứu sáng tạo, chuyển giao, áp dụng công nghệ trong sản xuất và trong mọi
lĩnh vực hoạt động xã hội. Công nghệ, như cách hiểu hiện nay, không chỉ là các
phương tiện vật chất, thiết bị kỹ thuật và gắn liền với chúng là phương thức, quy
trình vận hành, mà còn bao hàm những yêu cầu tương ứng về tổ chức, thiết chế quản
lý, điều phối, tiếp thị và sau cùng là con người với kỹ năng, năng lực vận hành công
nghệ. Tất cả những thành tố của công nghệ, bằng cách này, cách khác đều đòi hỏi và
tạo điều kiện cho sự phát triển lý trí của con người. Lý trí, sự hiểu biết không chỉ là
điều kiện cho hoạt động vận hành công nghệ, mà sự phát triển của nó còn tạo ra cơ
sở tâm lý thuận lợi cho sự phát triển đạo đức nói chung, quan niệm về giá trị đạo đức
nói riêng của con người. Sự phát triển của lý trí, hàm lượng tri thức được thể hiện
trong lao động, sản xuất và các hoạt động xã hội trở thành một trong những thước đo
giá trị nhân cách trong điều kiện hiện đại. Trong trường hợp này, tiến bộ công nghệ
vừa đòi hỏi, vừa tạo điều kiện cho sự kế thừa truyền thống đạo đức hiếu học; lại vừa
đòi hỏi đổi mới và nâng cấp truyền thống đó. Điều đó có nghĩa là, trong hệ giá trị và
chuẩn mực đạo đức mới, hiếu học với tư cách giá trị đạo đức phải có một vị trí thích
đáng; đồng thời, hiếu học không chỉ là học cách làm người (như nội dung chủ yếu
của hiếu học truyền thống), mà còn là học cách làm việc, tiếp cận tri thức khoa học,
công nghệ hiện đại, đáp ứng yêu cầu của kinh tế thị trường, kinh tế tri thức.
Giao lưu văn hoá trong điều kiện hiện nay diễn ra dưới tác động mạnh mẽ của các
phương tiện truyền thông hiện đại và các thiết chế của quá trình toàn cầu hoá. Chính
vì vậy, nó tạo ra điều kiện rất thuận lợi cho việc xác nhận và đánh giá lại các chân
giá trị của đạo đức truyền thống. Chẳng hạn, nó xác nhận giá trị của chủ nghĩa yêu
nước, đồng thời đòi hỏi phải đổi mới và nâng cấp chủ nghĩa yêu nước truyền thống
thành chủ nghĩa yêu nước trong điều kiện hiện đại. Cùng với điều đó, giao lưu văn
hoá hiện nay đẩy nhanh sự hiểu biết lẫn nhau giữa các dân tộc, các nền văn hoá, giúp
khắc phục sự biệt lập và tạo nên sự thống nhất trong đa dạng của các giá trị, các nền
văn hoá. Trong bối cảnh đó, giao lưu văn hoá sẽ thúc đẩy việc tiếp nhận những giá trị
mới, làm phong phú và tăng cường sức sống cho hệ giá trị và chuẩn mức đạo đức của
xã hội. Điều đó cũng có nghĩa rằng, chủ động và tích cực gia nhập vào quá trình giao
lưu văn hoá là yêu cầu có tính quy luật của sự hình thành hệ giá trị và chuẩn mực đạo
đức mới trong điều kiện hiện nay.
Tuy vậy, mối liên hệ giữa các nhân tố cơ bản của quá trình hiện đại hoá với sự hình
thành hệ giá trị và chuẩn mực đạo đức không chỉ biểu hiện theo chiều thuận, mà còn
biểu hiện theo chiều nghịch. Nói cụ thể hơn, kinh tế thị trường, tiến bộ công nghệ và
giao lưu văn hoá không chỉ đòi hỏi và tạo kiện cho sự hình thành hệ giá trị và chuẩn
mực đạo đức mới, mà còn tác động tiêu cực đến chính quá trình này. Vì thế, yêu cầu
về mặt lý luận của những nghiên cứu đạo đức là xác định và phân tích tác động tiêu
cực cùng những biểu hiện của tác động tiêu cực đó.
Kinh tế thị trường vận hành theo quy luật cạnh tranh dựa trên sự thừa nhận và
khuyến khích lợi ích cá nhân (cố nhiên đó là lợi ích cá nhân chính đáng). Đồng thời,
kinh tế thị trường cũng giả định một nền pháp chế tương ứng để đảm bảo cho nó vận
hành một cách có hiệu quả. Tuy nhiên, chủ thể của các hoạt động, các quan hệ thị
trường là con người kinh tế; mà con người kinh tế thì cứ có lợi ích là nó hoạt động.
Tác động tiêu cực của kinh tế thị trường có cội nguồn sâu xa từ đây. Chủ nghĩa cá
nhân với tư cách một giá trị, một định hướng sống không duy nhất là sản phẩm của
kinh tế thị trường, nhưng trong điều kiện kinh tế thị trường, với việc khuyến khích
lợi ích cá nhân, nó thực sự có điều kiện để phát triển. Để khắc phục nghịch lý này,
vấn đề đặt ra sẽ là giải quyết một cách hợp lý mối quan hệ giữa lợi ích cá nhân và lợi
ích xã hội trong điều kiện kinh tế thị trường. Việc giải quyết một cách hợp lý mối