Triết lí âm dương ngũ hành trong ẩm thực Việt
Mang màu sắc văn hóa nông nghiệp lúa nước, cư dân người Việt có nền ẩm
thực vô cùng phong phú không chỉ ở số lượng các món ăn mà csắc thái
văn hóa giao tiếp ứng xử qua ẩm thực.
Từ bao đời nay, người Việt đã biết kết hợp hài hòa các nguyên liu để tạo ra
các món ăn có lợi tốt nhất cho sực khỏe. Đó chính là triết lý âm dương ngũ
hành trong văn hóa ẩm thực.
Người xưa thường nói “thực mới vực được đạo”. Trong các nhu cầu của
con người: thực, y, cư, hành, khang, lạc,… thì Thực (ăn) đứng đầu. Mi
hành vi của con người đều được ghép vi ăn: ăn uống, ăn mặc, ăn học, ăn
nói, ăn ở, ăn chơi, ăn ng, ăn nằm,…Đặc biệt người Việt Nam đặc biệt c
trọng đến quan hệ biện chứng âm dương trong ẩm thực, bao gm 3 mặt quan
hệ hết sức mt thiết vi nhau, đó là: bảo đảm hài hòa âm dương ca thức ăn;
bảo đảm sự quân bình âm dương trong cơ thvà bảo đảm sự cân bằng âm
dương giữa con người với môi trường tự nhiên.
Ẩm thực phải bảo đảm hài hòa âm dương. Để tạo nên các món ăn có sự cân
bằng âm dương, người Việt phân biệt năm mức âm dương của thức ăn theo
ngũ hành, bao gồm: Hàn (lạnh, âm nhiều, hành thủy), Nhiệt (nóng, dương
nhiều, hành hỏa), Ôn (ấm, dương ít, hành mộc), Lương (mát, âm ít, nh
kim), Bình (trung tính, hành thổ) hay cũng thể phân biệt như sau: chua
thuộc "mộc", đắng thuộc "hỏa", ngọt thuộc "thổ", cay thuộc "kim" và mặn
thuộc "thủy".
Khi chế biến thức ăn, người Việt luôn thủ nghiêm ngặt luật âm dương bù tr
và chuyn hóa khi kết hợp các loại lương thực, thực phẩm, gia vị với nhau
tạo thành các món ănsự cân bằng âm dương, thủy – hỏa. Có như vậy,
thức ăn mi có lợi cho sức khỏe và ngon miệng. Chẳng vậy mà rau m,
gừng cay là nhiệt (dương) được ăn kèm với trứng lộn là hàn (âm) thì ngon
ming, dễ tiêu hóa. Hoặc gừng là thgia vị nhiệt (dương) có tác dụng thanh
hàn, giải cảm, khi nấu kèm vi các loại thực phẩm như: cá, rau cải (kho cá,
canh rau cải) là thực phẩm có tính hàn t ăn rất thơm, ngon.
Triết lý âm dương ngũ hành trong m thực Việt còn th hin ở việc bảo đảm
sự quân bình âm dương trong thể. Người Việt Nam sử dụng thức ăn như
là các v thuốc để trị bệnh. Chính vì vy mới có tên gọi thuốc Bắc, thuốc
Nam. Theo quan nim của người Việt Nam thì mọi bệnh tật sinh ra là do cơ
thể bị mất quân bình âm dương, hàn nhiệt và thức ăn chính là v thuốc để
điều chỉnh sự mất quân bình âm dươngy, giúp thể khỏi bệnh. Những vị
thuốc có giá trị chữa bệnh rất cao đó chính là gừng, tỏi, và các loại khác như
mui, vừng, hạt sen, ngó sen, long nhãn, táo, nho,...
Vì vậy, nếu người bệnhm do quá âm cần phải ăn đồ ăn dương (đau bụng
lnh, cảm mạo uống nước gừng, cháo hành hoa, nước ngân hoa, canh hành
đậu xị sẽ khỏi); ngược li nếu người bệnh ốm do quá dương thì cần phải ăn
đồ ăn âm (bệnh kiết lị, ăn trứng gà rang vi lá mơ)…
Một trong những triết lý âm dương nữa trong văn hóa ẩm thực Việt là bảo
đảm sự quân bình âm dương giữa con người và môi trường. Người Việt
Nam có tp quán ăn uống theo vùng k hậu và theo mùa. Chng hạn, mùa
hè nóng (nhiệt hành hỏa) nên ăn các loại thức ăn hàn, lương (mát), có nước
m hành Thủy), có vị chua (âm) thì vừa dễ ăn, vừa dễ tiêu hóa, vừa giải
nhiệt. Mùa đông lạnh (hàn – âm) thì nên ăn các loại thức ăn khô, nhiều mỡ
(dương), như các món xào, n, kho…
Trong chế biến thức ăn, phải đảm bảo đủ ngũ chất gồm: bột, nước, khoáng,
đạm, béo; đủ ngũ vị gm: chua, cay, ngọt, mn, đắng; đ ngũ sắc gồm:
trắng, xanh, vàng, đỏ, đen. Chính vì vậy mà du khách khi đến Việt Nam rất
khoái khu với món phở Việt Nam, chỉ trong một bát phở ta thấy có đủ sự
tổng hợp của mi chất liu, mùi, v, màu sắc. Nó vừa có cái mềm của thịt bò
tái hồng, cái dẻo của bánh phở trắng, cái cay dìu dịu của lát gừng vàng, hạt
tiêu đen, cái cay xuýt xoa của ớt đỏ, cái thơm nhè nhẹ của hành hoa thơm
nhạt, cái thơm ng hắc của rau thơm xanh đậm, vị chua thanh của chanh và
hòa hợp tất cả li là nước phở dùng được nấu từ xương…
Tóm li có thể khẳng định, văn hóa ẩm thực Việt chính là sự hòa quyn của
sự cân bằng âm dương, hàn nhiệt. Hầu như các đồ ăn thức uống của người
Việt ở bất cứ đâu, vùng min nào cũng thhiện cho triết này. Ngày ngay,