TƯỢNG GỖ TẠC BỒ TÁT QUÁN THẾ ÂM, ĐẠI THẾ CHÍ
CÙNG PHẬT ADIĐÀ TRONG KHO TÀNG BIỂU TƯỢNG TÔN
GIÁO VIỆT NAM
TƯỢNG QUÁN THẾ
ÂM BỒ TÁT-đứng (Ch
ùa
Bà Đá-Hà Nội)
Đạo Phật là đạo tu để giải thoát, quan niệm sắc sắc, không không (hư
hư, thực thực - không thực mà thực - thực mà không thực). Đã được
các nghệ nhân, nghệ sĩ tạo hình Việt Nam sáng tạo lấy cái thực và hư,
chân và ảo, tục và thiêng để diễn tả cái sắc sắc không không ấy. Đây là
một sự sáng tạo bắt nhịp, thật là vi diệu trong việc đạo và việc đời của
các thế hệ nghệ sĩ tạo hình chúng ta.
Hình dáng, kích thước và sự thờ phụng các pho tượng trong các ngôi
chùa ở miền Bắc Việt Nam có các quy thức và ý nghĩa rõ ràng. Trong
phạm vi bài viết này xin được giới thiệu hai loại tượng gồm tượng Phật
và tượng Bồ tát.
Đó là tượng Đức phật Adiđà và hai vị Bồ tát hai bên tả hữu là Quán
Thế âm và Đại Thế Chí.
Nhìn vào những pho tượng Phật bày trong chùa, lớp trên cùng ở chỗ
giáp vách gần nóc chùa có ba pho tượng để ngang một dãy, khuôn khổ
bằng nhau, hình dáng giống nhau gọi là Tam Thế (là hết thảy Chư Phật
ở đời quá khứ, đời hiện tại và đời vị lai)
Trong phạm vi bài viết chỉ giới thiệu các pho tượng ở lớp thứ 2 (kể từ
trên xuống).
Lớp thứ hai có ba pho tượng lớn, pho tượng ngồi ở giữa là tượng Phật
Adiđà, pho tượng đứng bên tả là tượng Bồ tát Quán Thế âm, pho tượng
đứng bên hữu là tượng Bồ tát Đại Thế Chí. Ba pho tượng này thờ Đức
Phật và hai vị đại Bồ Tát ở Tây Phương cực lạc, chủ việc cứu độ chúng
sinh. Tuy ở cõi cực lạc là cõi Phật, nhưng có duyên với cõi Sa bà là cõi
trần của ta, cho nên tượng được để gần hơn lớp tượng thờ Phật Tam
Thế.
Các pho tượng Phật Adiđà
Nhìn chung các pho tượng Phật Adiđà được bày ở khu vực Tam bảo,
trong chùa thì lớp tượng Phật Adiđà thuộc loại lớn nhất. Phật tử Việt
Nam khi tới chùa, chào sư tăng trụ trì người ta đọc tên ngài “A di đà
Phật”, khi Phật tử hành hương, chảy hội chào nhau cũng “A di đà Ph
ật”
và tin rằng đây là một “niệm chú”, Ngài rất hiển linh ban phát ân huệ
ngay tức thì. Cõi của Ngài là tịnh độ, gọi là “Cực Lạc Quốc” ở về
Phương Tây (Tây Phương Cực Lạc). Ngài có nhiều hồng danh, song
phổ biến là “Phật vô lượng thọ”, “Phật vô lượng quang” ý chỉ ánh sáng
của Ngài phát ra là vô tận, chiếu xuyên suốt thời gian, trải khắp không
gian...
Các pho tượng Adiđà bằng gỗ còn lại đến nay thì đ
ều khá muộn, từ thời
Mạc về trước chúng ta chưa tìm được một pho nào.
Tượng Adiđà trong các chùa ở Miền Bắc Việt Nam chỉ có hai dạng là
Adiđà đứng và Adiđà ngồi thiền bán kiết.
Tượng phật Adiđà ngồi
ở Chùa Thày (tên chữ là Thiên Phúc Tự - Hà Tây) còn giữ được bộ
tượng Di Đà Tam Tôn thuộc loại sớm nhất và cũng rất đẹp. Tư
ợng ngồi
“kiết già” để lộ bàn chân trên lòng đùi (cao 175cm) được đặt lên m
ột bệ
gỗ toà sen (cao chừng 100cm), với nhiều hình chạm trang trí tinh vi,
sắc sảo, tiêu biểu của nghệ thuật đầu thế kỷ XVII. Tượng được tạc theo
một khối hình tháp khép kín, hai khuỷu tay buông xuống cân xứng như
hai bờ bên của một tam giác cân, rồi thu vào trong lòng, tay kết ấn
“Tam muội”, tạo cho toàn thân đăng đ
ối, hai nửa phải trái cân nhau qua
trục đối xứng, đầu tượng dài 60cm, hộp sọ nở đỉnh đầu không nổi
“Nhục kháo” mà chỉ có “Bạch ngọc hào”, khuôn mặt trái xoan rất phù
hợp với thân hình thon thả. Nếp áo chảy dài rất nuột, sự phối hợp giữa
nếp áo đơn với nếp áo kép đã tạo cho pho tượng cảm giác có sự buông,
tượng đã chứa đựng nhiều yếu tố tạo hình (ở pho tượng này lần đầu t
ìm
thấy Phật đeo hoa tai kiểu bông sen rủ xuống). Ngực nở đầy đặn, có
đeo dây anh lạc, điêu khắc tỉ mỉ, mặt tượng toát ra vẻ từ bi thánh thiện
để cứu độ chúng sinh. Đây là pho tượng Adiđà ngồi, rất đặc trưng cho
loại tượng này trong các ngôi chùa khác ở Miền Bắc Việt Nam.
Tượng Phật Adiđà đứng
So với các tượng Phật Adiđà ngồi thì tượng Phật Adiđà đứng có số
lượng ít hơn. Các pho tượng này đều chung một bố cục đứng thẳng tr
ên
đài sen, hai chân mở tạo thế vững chắc, chững chạc của loại tượng có
hình thượng thu hạ thách. Tượng thường tạc có kích thước lớn hơn
người thực một chút, mặc áo có nếp buông dài chạm đất, hai vạt áo
chéo trước bụng để hở ngực trần, tay phải tượng duỗi thẳng chỉ xuống
đất biểu hiện sự chứng giám của âm phần, tay trái tượng co ngang
trước bụng bàn tay ngửa, hứng viên ngọc biểu hiện n
Phật pháp và cũng là lối kết ấn “Cam lồ”. Đầu tượng có phần hơi thắt
trên đỉnh phía trước như muốn gợi ra sự đang phát triển của “Nhục
kháo” nhưng cũng có nhiều tượng khác dường như đầu tròn, tóc xoăn
xoáy ốc, không quan tâm đến “Nhục kháo”, phần ngực tượng thường
để trần trơn, hoặc có chữ vạn nhỏ ở chính giữa, hoặc đeo dây anh lạc
đơn giản. Mặt các tượng này đôn hậu, đầy đặn, tai dài, để trơn ho
ặc đeo
hoa nhỏ.
Các chạm khắc đài sen có cánh căng đầy, khối điêu khắc khoẻ, tính
trang trí cao.
Tượng Adiđà đứng, thể hiện ngài đứng để tiếp độ chúng sinh đang trên
đường thoát khỏi khổ đau ở cõi sa bà để đặt chân về cõi cực lạc Tây
Phương.
Các tượng bồ tát Quán Thế âm.
Quán Thế âm là một vị Bồ tát rất có lòng từ bi, hay cứu khổ cứu nạn,
cho nên ở đâu cũng thờ ngài và tụng niệm đến danh hiệu của ngài. Sự
phiền não của các chúng sinh khi đã nhất tâm đọc đến tên Bồ tát tức thì
ngài nghe âm thanh của chúng sinh đó mà độ ngay cho được giải thoát.
Bởi thế gọi tên ngài là “Quán Thế âm”. (Trong dân gian còn gọi là:
Đức Quan Âm)
Đức Quán Thế Âm có phép thần thông quảng đại, thư
ờng hay biểu hiện