32
3 Ch−¬ng 3: ®Æc ®iÓm khu vùc nghiªn cøu
TØnh Gia Lai hiÖn cßn kho¶ng 728.372 ha rõng tù nhiªn ®−îc giao cho c¸c tæ
chøc vµ c¸c cÊp ®Þa ph−¬ng qu¶n lý (t¹i thêi ®iÓm n¨m 2003, nguån Së NN & PTNT
Gia Lai); víi tæng d©n sè lµ 1.034.089 ng−êi (n¨m 2001), trong ®ã ng−êi Jrai lµ
314.749 ng−êi, Bahnar 128.954 ng−êi, kinh 572.526 ng−êi, d©n téc kh¸c lµ 17.860
ng−êi. C¸c khu rõng nµy ph©n bè ë hai ®iÒu kiÖn sinh th¸i lµ §«ng vµ T©y Tr−êng
S¬n, h×nh thµnh c¸c c¸c kiÓu th¶m thùc vËt kh¸c nhau, trong tõng vïng sinh th¸i cã
c¸c céng ®ång d©n téc thiÓu sè b¶n ®Þa sinh sèng, trong ®ã ®Æc tr−ng vµ ®¹i diÖn lµ
hai céng ®ång Jrai vµ Bahnar. §Ò tµi nghiªn cøu ë hai vïng sinh th¸i nh©n v¨n ®¹i
diÖn cho tØnh lµ:
- Khu vùc ph©n bè rõng l¸ réng th−êng xanh, n¬i c− tró cña céng ®ång d©n
téc thiÓu sè Bahnar.
- Khu vùc ph©n bè rõng kh« th−a c©y hä dÇu −u thÕ (rõng khép), n¬i c− tró
cña céng ®ång d©n téc thiÓu sè Jrai
3.1 §Æc ®iÓm khu vùc nghiªn cøu d©n téc Bahnar – HÖ
sinh th¸i rõng th−êng xanh
Lµng §ª Tar thuéc x· Kon Chiªng, huyÖn Mang Yang tØnh Gia Lai víi gÇn
100% lµ ng−êi d©n téc thiÓu sè Bahnar sinh sèng trong khu vùc ph©n bè cña hÖ sinh
th¸i rõng th−êng xanh.
3.1.1 §iÒu kiÖn tù nhiªn
3.1.1.1 KhÝ hËu thñy v¨n
Khu vùc nµy n»m trong tiÓu vïng khÝ hËu cã nhiÖt ®é trung b×nh th¸ng nãng
nhÊt lµ th¸ng 5 ®¹t 23,80C, th¸ng l¹nh nhÊt lµ th¸ng 1 nh−ng kh«ng d−íi 18,60C,
biªn ®é nhiÖt n¨m 5,20C. L−îng m−a trung b×nh n¨m ë ®©y ®¹t 2.200mm vµ ph©n bè
kh«ng ®Òu trong n¨m. Mïa kh« kh¸ kh¾c nghiÖt víi 4 th¸ng (th¸ng 1, 2, 3, vµ 12)
g©y nªn thiÕu n−íc. Giã thÞnh hµnh trong khu vùc lµ §«ng - §«ng B¾c trong mïa
kh« vµ T©y - T©y Nam trong mïa m−a, ®iÒu nµy còng ¶nh h−ëng ®Õn qu¸ tr×nh mÊt
Èm, mÊt mµu cña ®Êt trong mïa kh« vµ sinh tr−ëng cña c©y trång. §é Èm kh«ng khÝ
trung b×nh n¨m 82%.
Khu vùc thuéc lµng §ª Tar cã hÖ thèng s«ng suèi r¶i ®Òu, thuËn lîi cho canh
t¸c vµ khai th¸c nguån n−íc. N−íc sinh ho¹t ®· ®−îc UNICEF hç trî x©y dùng hÖ
thèng n−íc s¹ch tù ch¶y tõ nguån vÒ. Do ®ã qu¶n lý vµ sö dông cã hiÖu qu¶ nguån
33
n−íc ë ®©y hÕt søc quan träng, b¶o ®¶m cho sö dông l©u dµi. §ång thêi rõng ®ãng
vai trß quan träng trong ®iÒu tiÕt nguån n−íc cho sinh ho¹t vµ thuû lîi cho canh t¸c
lóa n−íc trong lµng vµ cho c¸c lµng l©n cËn. C¸c suèi chÝnh trong vïng lµ: Dak
Payou, Ton Tanien, Ton Hung, Ton Hanon,... Mét ®Ëp thuû lîi lín chøa n−íc vµ sö
dông cho nhiªï lµng võa míi ®−îc x©y dùng trong lµng §ª Tar, trªn suèi D¨k
Payou; do ®ã viÖc qu¶n lý vµ b¶o vÖ nguån n−íc ®Çu nguån trong khu vùc giao ®Êt
giao rõng lµ quan träng trong thêi gian ®Õn.
3.1.1.2 §Þa h×nh, ®Êt ®ai
Thuéc khu vùc cao nguyªn Pleiku, ®©y lµ mét cao nguyªn réng, tr¶i réng tõ
®Ìo Mang Yang sang Campuchia. §é cao trung b×nh tõ 600-700m, ®Ønh cao nhÊt
trªn 1.100m, ®é dèc trung b×nh 70. §Þa h×nh l−în sãng ®Òu nhÑ; trªn nói cao cã ®é
dèc lín, kho¶ng 10 – 200, c¸c vïng b»ng ph¼ng h¬n th−êng ®−îc sö dông canh t¸c
lóa n−íc, rÉy, trång rõng
§Êt ®ai trong khu vùc gåm cã c¸c lo¹i ®Êt chÝnh lµ:
- §Êt x¸m b¹c mµu trªn ®¸ granit, ph©n bæ chñ yÕu trªn s−ên ®åi, rõng
nghÌo kiÖt
- §Êt vµng ®á trªn granit, ph©n bæ trªn nói cao
- §Êt n©u ®á trªn bazan
- §Êt phï sa ven suèi, båi tô, th−êng sö dông canh t¸c lóa n−íc.
3.1.1.3 Th¶m thùc vËt, tr¹ng th¸i rõng
Th¶m thùc vËt rõng chÝnh ë ®©y bao gåm:
Rõng l¸ réng th−êng xanh chiÕm chñ yÕu víi c¸c loµi c©y −u thÕ nh− Tr©m,
DÎ, Bêi lêi, Chß xãt, B×nh linh,... Rõng ë ®©y ®· qua khai th¸c nhiÒu n¨m, cïng víi
canh t¸c n−¬ng rÉy nªn ®a sè lµ rõng thø sinh non, nghÌo, mét Ýt rõng trung b×nh vµ
giµu ph©n bè sãt l¹i trªn c¸c nói cao, ph©n bè rêi r¹c tõng m¶nh nhá
Rõng th−a kh« c©y hä dÇu −u thÕ, kiÓu rõng nµy trong khu vùc chiÕm diÖn
tÝch nhá, chñ yÕu lµ mét phÇn cña d¶i diÖn tÝch rõng khép kÐo dµi tõ phÝa nam lªn
(tõ Ajunpa). Rõng khép ë ®©y kh«ng ®iÓn h×nh, cã kiÓu d¹ng chuyÓn tiÕp gi÷a rõng
khép vµ rõng th−êng xanh, nªn tæ thµnh ngoµi mét sè lo¹i c©y hä dÇu −u thÕ nh−
DÇu trµ beng, DÇu ®ång, CÈm liªn, Cµ ch¾c cßn xen kÎ c¸c loµi c©y cña rõng th−êng
xanh, ph©n bè lËp ®Þa kh« h¹n, ®Êt xãi mßn; tr¹ng th¸i chñ yÕu lµ rõng non vµ nghÌo
kiÖt
34
B¶ng 3.1: C¸c ®Æc tr−ng kiÓu rõng, tr¹ng th¸i rõng ë lµng §ª Tar
KiÓu rõng Rõng th−êng xanh Rõng khép
Tr¹ng th¸i IIA IIB IIIA1 IIIA2 IIIA3 RIIB RIIIA1
C¸c nh©n tè ®iÒu tra b×nh qu©n l©m phÇn
N (c/ha) 681 592 692 718 740 794 467
D1.3 (cm) 16.0 18.4 21.5 24.1 24.9 17.3 18.6
H (m) 9.3 10.7 15.3 16.3 16.7 9.4 10.0
G (m2/ha) 15.3 19.2 31.1 41.3 47.0 22.0 15.3
M (m3/ha) 72 106 241 344 414 106 78
Zm (m3/ha/n¨m) 5.2 7.9 13.9 13.5 10.8 3.8 3.0
Pm % 7.3% 7.4% 5.8% 3.9% 2.6% 3.6% 3.9%
3.1.1.4 L©m s¶n ngoµi gç (LSNG)
§èi víi céng ®ång d©n téc thiÓu sè, rõng ®ãng vai trß quan träng trong ®êi
sèng vËt chÊt vµ tinh thÇn, rõng cung cÊp ®Êt ®ai canh t¸c, cung cÊp gç vµ ®Æc biÖt
nh÷ng s¶n phÈm ngoµi gç gi÷ mét vai trß quan träng trong ®êi sèng cña hä. Trong
giao ®Êt giao rõng ng−êi d©n sÏ ®−îc sö dông c¸c s¶n phÈm ngoµi gç phôc vô sinh
ho¹t, t¨ng thu nhËp, do ®ã cÇn thiÕt x¸c ®Þnh c¸c s¶n phÈm gç ®Ó xem xÐt kh¶ n¨ng
cung cÊp cña rõng ®Õn ®êi sèng céng ®ång còng nh− lµm c¬ së cho viÖc sö dông bÒn
v÷ng sau khi rõng ®−îc giao. Ma trËn x¸c ®Þnh c¸c s¶n phÈm ngoµi gç víi sù tham
gia cña ng−êi d©n ®· ®−îc thùc hiÖn, kÕt qu¶ ®· cho thÊy s¶n phÈm ngoµi gç chÝnh
tõ rõng tù nhiªn ë ®©y bao gåm tre lå «, m©y, chai côc, vµng ®¾ng, sa nh©n, thó
rõng, mËt ong... C¸c lo¹i nµy ®ang ®−îc céng ®ång qu¶n lý vµ sö dông; gi¸ trÞ lín
nhÊt lµ dïng ®Ó b¸n lÊy tiÒn mÆt, sau ®ã lµ dïng cung cÊp thùc phÈm, lµm nhµ, lµm
dông cô s¶n xuÊt, sinh ho¹t. LSNG ë ®©y ®ãng vai trß quan träng trong ®êi sèng, tuy
kh«ng thÓ tÝnh thµnh tiÒn ®Çy ®ñ, nh−ng chóng cã gi¸ trÞ nhiÒu mÆt vµ cao h¬n c¶
nguån l©m s¶n chÝnh lµ gç.
Tuy nhiªn thùc tÕ c¸c s¶n phÈm nµy ®ang bÞ khai th¸c kh«ng quy t¾c, tù do
vµ ®ang bÞ suy gi¶m m¹nh; do ®ã sau giao rõng cÇn ph¸t triÓn kü thuËt cïng víi
ng−êi d©n ®Ó tæ chøc kinh doanh bÒn v÷ng h¬n c¸c s¶n phÈm ®a d¹ng tõ rõng.
3.1.2 §Æc ®iÓm kinh tÕ, v¨n ho¸, x∙ héi
§©y lµ th«n vïng s©u vïng xa, thuéc vïng 3, giao th«ng ®i l¹i, giao l−u v¨n
ho¸, tiÕp cËn thÞ tr−êng vµ th«ng tin lµ khã kh¨n ®èi víi céng ®ång. §êi sèng cßn
®ãi nghÌo, cuéc sèng dùa vµo thiªn nhiªn nh− s¨n b¾t, h¸i l−îm
3.1.2.1 L−îc sö lµng §ª tar
Lµng §ª Tar lµ mét lµng sinh sèng l©u ®êi ë ®©y, cuéc sèng cña hä g¾n liÒn
víi c¸c diÖn tÝch rõng vµ c¸c l−u vùc trong vïng ®Ó sinh sèng vµ cã nguån n−íc. Tõ
kÕt qu¶ cña c«ng cô ®Çu tiªn PRA ®· ph¶n ¶nh lÞch sö ph¸t triÓn lµng
35
B¶ng 3.2: L−îc sö lµng §ª Tar
Thêi gian C¸c sù kiÖn
Thêi Ph¸p
(1948 - 1952)
& ChiÕn tranh
(1953 – 1972)
- D©n sèng trªn c¸c ®Ønh nói cao, gåm cã c¸c lµng:
+ §ª Tèt: Sèng trªn ®Ønh Kon Chiªng, dïng n−íc suèi Ta Nheng
+ §ª Tar: sèng trªn ®åi K’Lóp, dïng n−íc suèi H’ Non
- D©n kh«ng lµm nhµ, ë trong hang ®¸ (Gép) ven suèi, kho¶ng vµi chôc hé
- Sèng tù cung tù cÊp, chñ yÕu lµ lµm rÉy (lóa, b¾p,m×, kh«ng cã muèi (¨n
ít vµ cá tranh thay muèi)
- S¨n b¾t, h¸i rau qu¶ rõng ®Ó ¨n
1973 -1975 - D©n dêi xuèng ch©n nói lµm nhµ (tranh/phªn nøa)
- VÉn tiÕp tôc sèng tù cung tù cÊp; lµm rÉy lµ chÝnh
- §· biÕt dïng lóa, b¾p ®Ó ®æi muèi ¨n
1976 - Thµnh lËp lµng ®Þnh c− (theo quyÕt ®Þnh cña nhµ n−íc) lÊy tªn chung lµ §ª
tar, gåm 2 lµng nhËp l¹i lµ §ª tar cò & lµng §ª Tèt
- Mét sè hé chuyÓn vÒ lµng §¨k ã, tæng sè hé kho¶ng 30 hé
- DiÖn tÝch thæ c− kho¶ng 1 sµo/hé
- VÉn tiÕp tôc lµm rÉy nh− cò
- B¾t ®Çu khai hoang lµm ruéng ë diÖn tÝch ven c¸c suèi Tµ Nheng, H’N«n
vµ c¸c suèi nhá
- §æi chiªng/ghÌ ®Ó lÊy gièng bß, heo vÒ nu«i
1984 - L©m tr−êng b¾t ®Çu khai th¸c rõng t¹i ®Þa ph−¬ng
- D©n biÕt lÊy vá c©y Bêi lêi b¸n (theo ng−êi Kinh)
1985 - 1989 - D©n ®·i vµng theo c¸c suèi ®Ó b¸n
- ChÆt c©y vµng ®¾ng b¸n ®Ó lÊy tiÒn mua quÇn ¸o,muèi.
1991 - D©n biÕt lÊy c©y Bêi lêi rõng vÒ trång ë quanh võon nhµ vµ rÉy gÇn ( 3 - 4
n¨m) lÊy vá
1993 - 1994 - Trång Bêi lêi theo ch−¬ng tr×nh 327 (Ch−¬ng tr×nh cung cÊp gièng; x·
h−íng dÉn kü thuËt)
- Lóc ®Çu d©n ch−a biÕt râ kü thuËt nªn trång c©y chÕt nhiÒu
1995 - L©m tÆc ph¸ rõng nhiÒu, L©m tr−êng khai th¸c nhiÒu
- D©n trång Cµ phª mÝt theo ch−¬ng tr×nh 327 ë c¸c v−ên/rÉy gÇn
1999 - D©n tham gia trång rõng thuª cho L©m tr−êng
2000 - D©n tù trång cµ phª vèi (Robusta)
- DiÖn tÝch cµ phª mÝt lµ 3 ha, cµ phª vèi: 4 ha
- D©n trång tiªu (tù mua gièng)
- Lµm chuång ®Ó nu«i heo vµ th¶ bß theo mïa vô
2001 - Ph¸t triÓn gièng b¾p lai (KhuyÕn n«ng tiÕp cËn & cung cÊp gièng)
- DiÖn tÝch rÉy, ruéng vÉn cè ®Þnh (rÉy: 1 - 2ha/hé; ruéng: 2-5 sµo/hé)
- D©n vÉn gi÷ tËp qu¸n vµo rõng ®Ó s¨n b¾t vµ thu h¸i c¸c l©m s¶n ngßai
gç,m¨ng, rau, cñi, lÊy lå «
2002 ®Õn nay - Lµm míi l¹i nhµ (t«n + gç) tù chÆt gç vµ t«n nhµ n−íc cÊp
36
3.1.2.2 Mèi quan hÖ cña c¸c tæ chøc liªn quan ®Õn qu¶n lý tµi nguyªn trong
lµng
Tuy ®· tr¶i qua c¸c cuéc chiÕn tranh vµ ®ãi nghÌo nh−ng truyÒn thèng vÒ
qu¶n lý ranh giíi ®Êt ®ai theo lµng ë ®©y ®−îc mäi ng−êi nhËn diÖn râ rµng, vai trß
cña giµ lµng vµ nh÷ng ng−êi lín tuæi lµ quan träng trong thÓ chÕ qu¶n lý lµng. Ban
tù qu¶n lµng cã bu«n tr−ëng vµ bu«n phã cïng víi héi giµ lµng 4 ng−êi (§inh
Th¾ng, Gèc, Buch, vµ Díp) qun lý lµng vÒ luËt ph¸p còng nh− duy tr× c¸c truyÒn
thèng luËt tôc.
Mèi quan hÖ c¸c tæ chøc liªn quan ®Õn qu¶n lý lµng thÓ hiÖn trong s¬ ®å
Venn. S¬ ®å cho thÊy vai trß quan träng cña héi giµ lµng trong céng ®ång, cïng l·nh
®¹o bu«n lµng víi ban tù qu¶n. L©m tr−êng Kon Chiªng còng cã nh÷ng t¸c ®éng
®¸ng kÓ trong qu¶n lý, tæ chøc lµng th«ng qua c¸c ho¹t ®éng tæ chøc hîp ®ång s¶n
xuÊt l©m nghiÖp. KhuyÕn n«ng, phßng kinh tÕ – n«ng nghiÖp huyÖn còng cã nh÷ng
t¸c ®éng ®Õn ®êi sèng, canh t¸c trong lµng vµ nh÷ng ho¹t ®éng liªn quan ®Õn ph¸t
triÓn bu«n kh¸ râ. Ng©n hµng vµ nguån vèn vay cho s¶n xuÊt lµ cßn qu¸ xa víi d©n
lµng, thùc tÕ cho thÊy rÊt Ýt hé tiÕp cËn ®−îc nguån vèn s¶n xuÊt.
S¬ ®å 3.1: S¬ ®å Venn vÒ c¸c tæ chøc/c¬ quan liªn quan ®Õn qu¶n lý, sö dông tài
nguyªn trong lµng §ª Tar
Tõ ph©n tÝch s¬ ®å Venn cho thÊy cÇn cã nh÷ng c¶i tiÕn sau ®Ó ph¸t triÓn
qu¶n lý th«n lµng, ®Æc biÖt lµ qu¶n lý tµi nguyªn:
Ngân
hàng
hu
y
ệ
n
Lâm
trường
Kon
C
hi
ê
n
g
Chính
quyền xã
Kon Chiêng
Kiểm
lâm
Trạm
Khuyến
nông
Phòng
kính tế
huyện
Hội già
làng Ban tự
quản
thôn