1
Trần Thị Thu Trang -Bài giảng KTTN -2009 1
CHƢƠNG 5
KINH TẾ TÀI NGUYÊN THUỶ SẢN
Trần Thị Thu Trang -Bài giảng KTTN -2009 2
CHƢƠNG 5: KINH TẾ THUỶ SẢN
5.1. Giới thiệu chung
Thủy sản bao gồm: động vật, thực vật sinh sản dưới
nước mặn và nước ngọt.
Cá là nguồn tài nguyên thuỷ sản có thể tái tạo
Khi nghiên cứu mô hinh khai thác thủy sản có hai vấn đề
chủ yếu cần quan tâm:
+ Thuỷ sản là các loài động thực vật sinh sống với
chức năng sinh học vốn có
+ Ảnh hưởng của quyền sở hữu đối với kinh tế khai
thác thuỷ sản.
Trần Thị Thu Trang -Bài giảng KTTN -2009 3
CHƢƠNG 5: KINH TẾ THUỶ SẢN
Các câu hỏi cần trả lời cho phần kinh tế thuỷ sản:
Mô hình, cơ chế sinh học của nghề thuỷ sản?
Khai thác ảnh hưởng tới mật độ thuỷ sản như thế nào?
Các điều kiện của tài nguyên vô chủ ảnh hưởng thế nào
tới khai thác và mật độ thuỷ sản?
So sánh giữa khai thác trong điều kiện sở hữu tư nhân
và trong điều kiện tài nguyên vô chủ?
Mô hình khai thác thuỷ sản trong điều kiện tĩnh?
Trần Thị Thu Trang -Bài giảng KTTN -2009 4
CHƢƠNG 5: KINH TẾ THUỶ SẢN
5.2. Mô hình khai thác thuỷ sản
5.2.1. Mô hình cân bằng sinh học thuỷ sản (trạng thái
ổn định)
Gọi X(t) là trữ lượng cá ở một khu vực sinh sống tại thời
điểm t
Gọi dX(t)/dt là sự thay đổi của trữ lượng cá trong một
thời gian ngắn, dt.
Gọi F(X) là tỉ lệ tăng trưởng tại một thời điểm trong một
sinh khối của quần thể thuỷ sản đang được xem xét
Ta có: F(X) = dX(t)/dt
2
Trần Thị Thu Trang -Bài giảng KTTN -2009 5
F(X) thường được thể hiện dưới dạng hàm logistic, là một
hàm parabol khi F(X) được vẽ theo X bắt đầu từ quy mô trữ
lượng bằng 0.
Hàm Logistic được thể hiện dưới dạng toán học như sau:
F(X) = r.X(1-X/k)
Trong đó:
r: thể hiện tỉ lệ sinh trưởng nội tại của loài thuỷ sản trong
thời gian t
k: trữ lượng giới hạn của môi trường sống
CHƢƠNG 5: KINH TẾ THUỶ SẢN
Trần Thị Thu Trang -Bài giảng KTTN -2009 6
Mật độ
thuỷ sản
Hình 5.1. Mô hình cân bằng sinh học thuỷ sản giản đơn
X***
X**
X*
Tốc độ
Tăng
F(X)
MSY
K
F(X***)
F(X**)
F(X*)
Trần Thị Thu Trang -Bài giảng KTTN -2009 7
CHƢƠNG 5: KINH TẾ THUỶ SẢN
Hiện tại chúng ta quan tâm tới sản lượng khai thác và
xem xét ảnh hưởng của nó tới sự phát triển sinh học của
một loài
-Ba mức khai thác khác nhau trong cùng một thời điểm
là H1, H2và H3.
+ Với H(X) = H1: H(X)>F(X) do đó không bền vững.
+ Với H(X) = H2: H(X) = F(X)MSY chưa bền vững vì còn
phụ thuộc vào điều kiện môi trường.
+ Với H(X) = H3: H(X) = F(X): bền vững khi mật độ loài là
từ X13 đến X23
Trần Thị Thu Trang -Bài giảng KTTN -2009 8
Tốc độ
Tăng
F(X)
MSY
K
X23
X13
H1
H2
Hình 5.2. Mô hình cân bằng sinh học và khai thác
Mật độ
thuỷ sản
XMSY
H3
3
Trần Thị Thu Trang -Bài giảng KTTN -2009 9
CHƢƠNG 5: KINH TẾ THUỶ SẢN
5.2.2. Mô hình sinh học khai thác trong điều kiện tài
nguyên thuỷ sản là vô chủ
Gọi H(t) là một hàm khai thác thuỷ sản tại thời điểm t.
Mức sản lượng khai thác sẽ phụ thuộc vào 2 yếu tố:
+ Mức cố gắng khai thác tại thời điểm t: E(t)
+ Mật độ thuỷ sản tại thời điểm t: X(t)
H(t) = G[E(t), X(t)]
Trần Thị Thu Trang -Bài giảng KTTN -2009 10
H’ = G(E,X23)
H’ = G(E,X13)
H23
H13
H
EE0
Hình 5.3. Ảnh hƣởng của mật độ thuỷ sản tới sản lƣợng khai thác
Trần Thị Thu Trang -Bài giảng KTTN -2009 11
XMSY
X’ X
F(X)
H(E,X)
H = G(E,X)
H=G(E’,X) F(X)
H
K
Hình 5.4. Tăng cố gắng đầu tƣ khai thác trong điều kiện vô chủ
Trần Thị Thu Trang -Bài giảng KTTN -2009 12
CHƢƠNG 5: KINH TẾ THUỶ SẢN
5.2.3. Mô hình kinh tế khai thác thuỷ sản
-Giả sử chi phí cho một đơn vị cố gắng đầu tư khai thác
là c
-Tổng chi phí đánh bắt là TC
- Giá bán là P = 1
-Doanh thu đánh bắt là TR = P.H = H = F(X) (H là sản
lượng khai thác)
-Mật độ thuỷ sản đánh bắt đang ở mức K
Trong điều kiện sở hữu vô chủ thì TR = TC
Như vậy người khai thác sẽ khai thác tại X’ (X’<XMSY),
mặc dù H tương tự nhau nhưng E0> E nên không hiệu
quả dưới góc độ sinh học
4
Trần Thị Thu Trang -Bài giảng KTTN -2009 13
CHƢƠNG 5: KINH TẾ THUỶ SẢN
-Trong điều kiện tài nguyên thuộc sở hữu tư nhân thì
nhà khai thác sẽ khai thác tại điểm mà MR = MC chứ
không phải là TR = TC (AR = AC)
-Khai thác trong điều kiện sở hữu tư nhân thì sẽ có tô
(vì TR>TC) còn trong điều kiện sở hữu vô chủ thì sẽ
không có tô (vì TR = TC).
-Khi tài nguyên là vô chủ thì nhà khai thác sẽ khai thác
tại điểm EOA còn khi TN là tư nhân thì nhà khai thác sẽ
khai thác tại EPP
Trần Thị Thu Trang -Bài giảng KTTN -2009 14
TR, TC
H
TC = (E,X)
TC’(E0,X’) TR
H
K
XMSY
X’ X
Hình 5.5. Khai thác không hiệu quả dƣới góc độ sinh học khi
tài nguyên thuỷ sản là vô chủ
Trần Thị Thu Trang -Bài giảng KTTN -2009 15
TR, TC
MC, MR
TC = c.E0
MC = MR TR=p*H(E)
K
Epp EOA
Cố gắng, đầu tư
cho khai thác
Hình 5.6. MQH giữa cố gắng đầu tƣ, tổng doanh thu và tổng chi phí
trong điều kiện sở hữu tƣ nhân và sở hữu vô chủ
Trần Thị Thu Trang -Bài giảng KTTN -2009 16
MR, AR,
MC,AC
MR
MC = AC
AR
Epp EOA
0
Hình 5.7. So sánh đầu tƣ khi tài nguyên là tƣ nhân
và khi tài nguyên là vô chủ
5
Trần Thị Thu Trang -Bài giảng KTTN -2009 17
CHƢƠNG 5: KINH TẾ THUỶ SẢN
5.2.4. Ảnh hưởng ngoại ứng của quá trình khai thác
trong điều kiện sở hữu vô chủ
Khi một công ty đánh bắt sẽ làm ảnh hưởng không
những sản lượng đánh bắt của chính công ty đó trong
tương lai mà còn gây ra ngoại ứng đối với các công ty
khác vì nguồn cá bị giảm về sự đông đặc.
-Sản lượng khai thác bằng mức khai thác bình quân
(theo mức độ cố gắng) nhân với mức độ cố gắng.
H = APE. E
Lấy vi phân ta được
dH/dE = APE+ E(dAPE/dE)
Trần Thị Thu Trang -Bài giảng KTTN -2009 18
CHƢƠNG 5: KINH TẾ THUỶ SẢN
Trong đó:
-dH/dE: là sản lượng khai thác phụ thuộc vào cố gắng
của hãng
-APE: là sản lượng bình quân một đơn vị cố gắng đầu tư
- E(dAPE/dE): ảnh hưởng ngoại ứng do nguồn thuỷ sản bị
giảm mạnh do khai thác quá nhanh (ngoại ứng tiêu cực)
Trần Thị Thu Trang -Bài giảng KTTN -2009 19
CHƢƠNG 5: KINH TẾ THUỶ SẢN
Trong điều kiện sở hữu vô chủ thì E(dAPE/dE) không
được quan tâm nên dẫn tới không hiệu quả về mặt
kinh tế
=> Để hạn chế ngoại ứng tiêu cực do quá trình khai thác
gây ra làm tăng chi phí đánh bắt cho XH nên việc quản
lý và giao quyền sở hữu đối với tài nguyên là rất quan
trọng.
Trần Thị Thu Trang -Bài giảng KTTN -2009 20
CHƢƠNG 5: KINH TẾ THUỶ SẢN
5.2.5. Đường cung của ngành thuỷ sản
5.2.5.1. Trường hợp sở hữu vô chủ
-Cung của ngành thuỷ sản không chỉ phụ thuộc vào
những yếu tố nội sinh và ngoại sinh (như các hàng hoá
thông thường) mà nó còn phụ thuộc vào yếu tố sinh học
của các loài.
-Với các mức giá khác nhau thì mức cố gắng đầu tư
cũng khác nhau