2/20/2017
1
Bệnh dại (Lyssa, Rabise) Giới thiệu chung
•Là bệnh chung cho nhiều loại động vật máu nóng và
người
•Do virus có tính hướng thần kinh gây nên
•Virus tác động vào não bộ nên con vật có những tác loạn
thần kinh như : điên cuồng, lồng lộn, bại liệt rồi chết
Lịch sử và địa dư bệnh
•Bệnh có từ thời thượng cổ.
•Năm 1880, Luis Pasteur đã chứng minh được độc lực của
mầm bệnh có trong hệ TKTƯ. Năm 1884 , ông chế được
vacxin phòng bệnh
•Bệnh có ở khắp nơi trên thế giới
•Theo thống kê, năm 2007 có 131 trường hợp tử vong vì
bệnh dại, trong đó 38% trẻ em dưới 15 tuổi. 8 tháng đầu
năm 2008 có 38 trường hợp tử vong, trong đó chủ yếu
cũng là trẻ em dưới 15 tuổi. Tổ chức Y tế Thế giới
(WHO) đã lấy ngày 28/9 hàng năm là Ngày Thế giới
Phòng chống bệnh dại
I. Căn bệnh
•Do virus thuộc họ Rhabdovirus
•VR có hình viên đạn, kích thước : dài 180nm, rộng 80nm
•VR có vỏ bọc với các đầu nhọn dài 6 - 7nm
•Là ARN virus, sợi đơn
•Chủng “virus dại đường phố” là các dòng virus mới được phân lập trực
tiếp từ con vật bị nhiễm. Các dòng virus này cho thời kỳ ủ bệnh dài và thay đổi (21-60
ngày ở loài chó),tạo thể vùi trong bào tương, khả năng gây bệnh cao.
•Chủng “virus dại cố định” Là dòng virus đã được cấy truyền liên tiếp trong
não thỏ, th đã qua hơn 50 lần cấy truyền. Virus cố định (virus đột biến) nhân lên rất
nhanh và thời kỳ ủ bệnh rất ngắn chỉ còn khoảng 4-6 ngày, gây bệnh cảnh dại bại liệt
cho động vật nhưng mất khả năng gây bệnh cho người, được xử lý để sản xuất vắcxin
phòng bệnh.
•VR có thể nhân lên khi nuôi cấy trên phôi gà, phôi vịt, một
số tế bào nuôi cấy, đặc biệt tế bào BHK21 (baby hamster
kidney) và tế bào lưỡng bội của người
I. Căn bệnh
Đặc điểm kháng nguyên
•Virus dại có 1 type kháng nguyên duy nhất .
•Ở Mỹ, đã tìm thấy 5 biến thể kháng nguyên
trong động vật sống trên cạn và 8 biến thể khác
trong loài dơi.
•Kháng huyết thanh kháng nucleocapsit giúp
chẩn đoán bệnh dại bằng phản ứng miễn dịch
huỳnh quang.
Lớp Học Phần VNUA - Khoa Chăn nuôi- Học Viện Nông Nghiệp Việt Nam
https://sites.google.com/site/lophocphanvnuak60/
1
2/20/2017
2
Căn bệnh
•Thể Negri do nhà bác học Negri (Italia) phát hiện ra năm 1903
ở trong não của súc vật chết vì bệnh Dại. Thể Negri có hình
dạng thay đổi (nhỏ, hình tròn hình trứng, hình bầu dục, kích
thước từ 0,5 - 30µm
•Thường định vị trong bào tương của noron thần kinh, chủ
yếu là sừng Amon, trong tế bào tiểu não ít hơn
•Bản chất tiểu thể Negri vẫn chưa rõ :
•Ý kiến 1 : đó là “khuẩn lạc” của virus
•Ý kiến 2 : đó là bệnh tích trong tế bào TK do virus gây nên
•Có thể nhuộm bằng phương pháp nhuộm Giemsa, Mann,
Sellers
Tiểu thể Negri trong não chó bị bệnh
I. Căn bệnh
•Sức đề kháng : VR có sức đề kháng yếu với điều kiện ngoại
cảnh
•Nhiệt độ 560C, VR bị diệt sau 30 phút
•Nhiệt độ 700C, VR bị chết ngay
•VR có thể tồn tại trong não bệnh 10 ngày ở nhiệt độ phòng; nếu ở
40C, có thể tồn tại vài tuần và 3 - 4 năm ở nhiệt độ âm
•Các chất hoá học như : formalin 1%, cresol 3%, beta-
propiolactone 0,1% có thể diệt VR
II. Truyền nhiễm học
•Loài vật mắc bệnh
•Trong thiên nhiên, mọi động vật máu nóng đều cảm nhiễm, nhất
là chó, chó sói, cáo, mèo
•Chó nuôi và mèo là nguồn lây bệnh chính cho người
•Ở châu Mỹ, chồn và dơi là động vật mang và tàng trữ bệnh dại
•Con vật mắc bệnh ở mọi lứa tuổi
•Trong phòng thí nghiệm thường dùng thỏ, chuột bạch
Loài vật mắc bệnh
(tính mẫn cảm)
RẤT CAO CAO TRUNG BÌNH THẤP
Cáo Chuột Hamster Chó Thú có túi
Chó sói đồng cỏ Chồn hôi Cừu
Chó sói Gấu trúc Dê
Chuột Mèo Ngựa
Dơi Linh trưởng
Thỏ
Trâu bò
Truyền nhiễm học
Lớp Học Phần VNUA - Khoa Chăn nuôi- Học Viện Nông Nghiệp Việt Nam
https://sites.google.com/site/lophocphanvnuak60/
2
2/20/2017
3
Truyền nhiễm học II. Truyền nhiễm học
•Chất chứa căn bệnh
•Trong cơ thể bệnh, mầm bệnh có nhiều trong hệ thần kinh như não,
tuỷ sống, sừng Amon, chất xám của vỏ não, tuyến nước bọt
•Trong tuyến nước bọt, thời gian có virus trước khi phát bệnh lâm sàng
vẫn chưa được thống nhất
•3 ngày
•7 ngày hoặc 13 ngày
•Sau khi khỏi (hãn hữu), VR tồn tại sau 8 ngày
II. Truyền nhiễm học
•Đường xâm nhập
•VR xâm nhập vào cơ thể chủ yếu qua vết cắn hoặc vết xây xát ở
da, niêm mạc
•Thời gian nung bệnh dài hay ngắn phụ thuộc vào:
•Vị trí vết cắn
•Độ nông sâu của vết cắn
•Số lượng virus xâm nhập
•Điều kiện ngoại cảnh, tuổi
- Virus dại chủ yếu lây truyền qua các vết cắn, vết liếm
vào vết thương của người hoặc một số động vật khác
của động vật mắc bệnh dại.
- Trong một số ít trường hợp, bệnh có thể lây truyền
qua đường hô hấp hoặc do ghép giác mạc. Nhiễm
bệnh dại từ người qua người rất hiếm gặp.
- Chỉ ghi nhận được trừơng hợp mắc bệnh dại do
truyền qua ghép giác mạc :giác mạc người cho bị chết
vì bệnh của hệ thần kinh trung ương không rõ nguyên
nhân và người nhận chết vì bệnh dại sau 50-80 ngày.
- Về mặt lý thuyết, bệnh dại có thể khởi đầu từ nước
bọt bệnh nhân sang người tiếp xúc, nhưng trên thực
tế chưa bao giờ ghi nhận được cách truyền bệnh này
.
II. Truyền nhiễm học
•Động vật bị động vật khác mắc bệnh dại cắn có
khả năng phát bệnh dại 30-40% do:
•Sự phát bệnh tuỳ thuộc vào vết cắn, nếu vết cắn sâu,
rộng thì khả năng phát bệnh dại lớn
•Vết thương chảy máu có thể coi là quá trình tự rửa, đẩy
virus trôi ra ngoài
•Người hay vật bị cắn có lớp bao phủ (quần áo, lông), sẽ
thấm nước bọt, làm giảm lượng virus vào vết thương
•Người sau khi bị chó dại cắn, nếu ngay lập tức rửa và
bôi thuốc sát trùng sẽ làm giảm khả năng phát dại
•Virus sau khi vào cơ thể bị cơ thể chống lại bằng các
phản ứng không đặc hiệu
•Sau khi VR vào cơ thể sẽ nằm tiềm ẩn, khi sức đề
kháng của cơ thể giảm hoặc stress sẽ phát bệnh
II. Truyền nhiễm học
•Cơ chế sinh bệnh
–Khi vào cơ thể, VR đi theo dây thần kinh hướng tâm lên
não. Tốc độ di chuyển của VR trong dây thần kinh là
1mm/giờ
–Tại não bộ, VR theo dây thần kinh ly tâm đi đến các nơi
khác (tuyến nước bọt)
–Thời kỳ đầu, VR mới nhân lên ở não bộ, phá huỷ một
lượng ít noron TK nên con vật chưa có biểu hiện bệnh
dại
–Giai đoạn sau, các noron TK bị phá huỷ, con vật xuất
hiện triệu chứng thần kinh : điên cuồng, lồng lộn, cắn
xé, rối loạn tâm lý
–Sau đó, các noron TK bị phá huỷ nghiêm trọng, con vật
bị bại liệt rồi chết. Phần lớn chết do liệt thần kinh hô hấp
Lớp Học Phần VNUA - Khoa Chăn nuôi- Học Viện Nông Nghiệp Việt Nam
https://sites.google.com/site/lophocphanvnuak60/
3
2/20/2017
4
III. Triệu chứng
•Thời gian ủ bệnh : từ 7 ngày đến 5 năm sau khi bị động vật
dại cắn
•Chia làm 2 thể :
•Thể dại điên cuồng : chiếm từ 15 – 20% chó bị dại
•Thể dại bại liệt
Triệu chứng - Thể dại điên cuồng
•Chia làm ba thời kỳ
•Thời kỳ mở đầu :
•Rất khó phát hiện
•Chó có biểu hiện khác thường, chủ yếu thay đổi tính nết như :
trốn vào một góc kín (sau tủ, gầm giường, chỗ tối …)
•Khi chủ gọi chạy đến một cách miễn cưỡng
•Biểu hiện vui mừng quá hơn bình thường (liếm chân chủ, vẫy đuôi
nhanh hơn)
•Cắn sủa vu vơ lên không khí, hoặc cắn lên không khí (đớp ruồi)
vẻ bồn chồn
Triệu chứng - Thể dại điên cuồng
•Thời kỳ kích thích :
•Các phản xạ thông thường của chó bị kích thích mạnh
•Ngồi dưới đất đứng dậy, nhảy lên
•Chủ gọi, lao ngay đến liếm chân, liếm tay chủ
•Thấy người lạ xông ra cắn sủa dữ dội
•Tiếng động nhẹ, bật ánh sáng lao đến cắn sủa ầm ĩ
•Nơi bị cắn ngứa, chó liếm, cắn, cọ sát vào chỗ này nhiều làm
cho rụng hết lông, chảy máu
•Thỉnh thoảng con ngươi mắt mở to; ngồi đờ đẫn, khi có kích
thích bên cạnh thì giật mình
•Chó bỏ ăn, nuốt khó khăn, vươn cổ ra để nuốt, cắn các vật lạ,
khát nước, uống nước liên tục nhưng chỉ uống được rất ít
•Chó bắt đầu chảy nước dãi, sùi bọt mép
Triệu chứng - Thể dại điên cuồng
•Thời kỳ kích thích :
•Bộ mặt chó dại đặc trưng :
•Mắt đỏ ngầu
•Hai tai dựng ngược
•Mồm há hốc ra
•Hàm dưới trễ hẳn xuống
•Nước dãi chảy thành dòng
•Bụng thóp lại
•Con vật có biểu hiện sợ gió, sợ nước
Triệu chứng - Thể dại điên cuồng
•Thời kỳ kích thích :
•Tiếng sủa đặc trưng : dây thần kinh họng bắt đầu liệt,
chó phát ra tiếng hú nghe như thiếu hơi, xa xôi
•Nếu chó không bị nhốt sẽ bỏ nhà ra đi, không bao giờ
quay trở lại nữa
•Nếu chó bị xích buộc hoặc nhốt, tìm mọi cách cắn xé
để bỏ đi
•Sau khi bỏ nhà, đi lang thang, không đi thẳng mà đi
theo hình chữ chi.
• Nếu gặp chó khác, lao vào cắn, tìm cách cắn vào đầu
•Các cơn dại thường xen kẽ với cơn trầm uất, chó ngồi
lặng lẽ, nét mặt đờ dại trông vẻ sợ sệt
Triệu chứng - Thể dại điên cuồng
•Khi bỏ đi, nếu gặp chó khác,nó không sủa, không phát
ra tiếng kêu mà xông vào cắn, nhất là tìm cách cắn
vào đầu (khác chó cắn trộm, xông vào cắn phía sau).
•Nếu chó lành bỏ chạy thì không đuổi theo.
•Nếu không chạy mà chống cự sẽ thấy 2 con chó cắn nhau,
một con bị dại cắn điên cuồng nhưng không kêu, trong khi
chó lành bị tấn công thì gầm gừ sủa, kêu la.
•Chó cắn bất kỳ vật gì động đậy, nhất là chó và động vật nhỏ.
Đối với người, chó dại thường chạy trốn, ít khi tấn công trừ
khi bị đe doạ
•Khi lên cơn, nhiều khi chó cắn cả vật bất động cho
đến khi gãy cả răng, chảy máu miệng, trong khi cắn
như vậy không phát ra tiếng kêu
Lớp Học Phần VNUA - Khoa Chăn nuôi- Học Viện Nông Nghiệp Việt Nam
https://sites.google.com/site/lophocphanvnuak60/
4
2/20/2017
5
Triệu chứng - Thể dại điên cuồng
•Thời kỳ bại liệt
•Con vật liệt mặt, không ăn và nuốt được
•Nước bọt chảy ra nhiều, hàm dưới trễ hẳn xuống
•Liệt các cơ vận động và chết do liệt hô hấp hoặc do kiệt sức do
vận động của cơn dại và không ăn uống gì
Triệu chứng - Thể dại bại liệt
•Còn gọi là thể lặng
•Không có các biểu hiện lên cơn cuồng nộ
•Các triệu chứng khác tương tự
•Do con vật không cắn, không sủa nên còn gọi là
dại câm
•Sau khi lên cơn dại, đa số kéo dài 5-7 ngày, hãn
hữu có 3 ngày, có trường hợp kéo dài 27 ngày
•Một số trường hợp chó bị bệnh có thể khỏi (5-
6%)
Triệu chứng
•Chó điên cuồng, lồng lộn, cắn xé lung tung
Triệu chứng
•Chó chảy nước dãi
Triệu chứng
•Chó điên cuồng, lồng lộn, chảy nước dãi
Triệu chứng
•Chó mắc bệnh thể dại bại liệt
Lớp Học Phần VNUA - Khoa Chăn nuôi- Học Viện Nông Nghiệp Việt Nam
https://sites.google.com/site/lophocphanvnuak60/
5