Điều Dưỡng Cơ Bản
69
CÁC KỸ THUẬT CHO ĂN VÀ CHĂM SÓC BÀI TIẾT
GIỚI THIỆU TOÀN CHƯƠNG
Danh sách các kỹ năng trong chương
1. Hỗ trợ cho người bệnh ăn
2. Đặt ống thông dạ dày
3. Sử dụng bô vịt, bô dẹt
4. Đặt ống thông vào trực tràng
5. Thụt tháo
6. Thông tiểu nữ
7. Thông tiểu nam
8. Dẫn lưu nước tiểu liên tục
9. Rửa bàng quang
10. Rửa bàng quang liên tục
11. Ghi chép, theo dõi lượng dịch vào ra
Mục tiêu chung toàn chương
1. Hỗ trợ dinh dưỡng cho người bệnh
2. Hỗ trợ sự bài tiết cho người bệnh
3. Thực hiện được các kỹ năng hỗ trợ dinh dưỡng như cho người bệnh ăn qua
miệng, đặt ống thông dạ dày, nuôi ăn qua ống thông một cách an toàn và hiệu
quả.
4. Thực hiện được các kỹ năng sử dụng các dụng cụ bô vịt và bô dẹt an toàn.
5. Thực hiện được kỹ năng đặt ống thông trực tràng một cách an toàn.
6. Thực hiện được các kỹ năng hỗ trợ bài tiết như thụt tháo, đặt thông tiểu cho
người bệnh nam, nữ, dẫn lưu nước tiểu liên tục và rửa bàng quang một cách an
toàn và hiệu quả.
7. Nhận thức được tầm quan trọng của sự dinh dưỡng trong điều trị.
8. Nhận thức được tầm quan trọng của việc thực hiện các kỹ năng hỗ trợ bài
tiết cho người bệnh.
1. HỖ TRỢ CHO NGƯỜI BỆNH ĂN
1.1. Giới thiệu kỹ năng
Dinh dưỡng là một nhu cầu cơ bản của mỗi người, nhưng đối với người bệnh do
ảnh hưởng của bệnh tật nên thường cảm thấy ăn không ngon miệng nhất là
những người bệnh trong giai đoạn ủ bệnh và toàn phát bệnh, không những vậy
một số bệnh lý còn đòi hỏi sự tiết chế trong chế độ ăn, ví dụ như bệnh thận thì
không được ăn mặn hay bệnh đái tháo đường thì lại hạn chế đường tối đa trong
thức ăn v.v... những yếu tố trên càng làm cho người bệnh cảm thấy ăn không
ngon miệng hơn, và chúng ta cũng đã biết vai trò của dinh dưỡng cũng quan
trọng như thuốc dùng trong việc điều trị, giúp người bệnh mau chóng bình phục.
Do vậy, vai trò của người điều dưỡng rất quan trọng trong việc hỗ trợ cho người
bệnh ăn.
1. 2. Mục tiêu kỹ năng
- Thực hiện được việc trình bày mâm ăn gọn gàng đẹp mắt và dễ sử dụng.
Điều Dưỡng Cơ Bản
70
- Chuẩn bị được vùng phụ cận được tiện nghi, sạch sẽ trước khi cho người bệnh
ăn.
- Giúp người bệnh ăn hết suất được dễ dàng, ngon miệng, với tinh thần vui vẻ
thoải mái.
- Giao tiếp được với người bệnh một cách thân mật, quan tâm và chia sẻ.
- Y thức được tầm quan trọng của vai trò dinh dưỡng trong việc điều trị cho
người bệnh.
1. 3. Lý thuyết liên quan đến kỹ năng
Trong cơ thể con người có hai quá trình trái ngược nhau, luôn luôn gắn bó và kết
hợp chặt chẽ với nhau đó là quá trình đồng hoá và quá trình dị hóa. Muốn thực
hiện phản ứng này cần phải có năng lượng.
Quá trình dị hoá là quá trình bao gồm các phản ứng thoái hoá của các chất hữu
cơ thành những sản phẩm trung gian, thải những chất cặn bã (C02, H20, urê
v.v...) mà cơ thể không cần nữa ra ngoài. Ở trẻ nhỏ quá trình đồng hoá mạnh
hơn quá trình dị hoá, ở tuổi trưởng thành nếu ăn uống quá mức thì làm cho trọng
lượng cơ thể tăng lên, chất dư thừa được dự trữ trong cơ thể dưới dạng mỡ.
Ở người bệnh thì quá trình dị hoá tăng do cần phải tiêu hao năng lượng do bệnh
lý như sốt v.v..., do vậy nếu dinh dưỡng không đủ cơ thể sẽ sử dụng protid,
glucid dự trữ để tạo ra năng lượng, người bệnh sẽ sụt cân và khả năng chống lại
bệnh tật kém. Do đó sự dinh dưỡng rất cần thiết cho cơ thể đặc biệt là cho người
bệnh.
Việc dinh dưỡng hợp lý là phải cung cấp đầy đủ cho cơ thể những thực phẩm
cần thiết cho sự sống, thực phẩm phải đáp ứng được ba yêu cầu:
+ Cung cấp đủ nguyên liệu tạo ra năng lượng cho quá trình dị hoá
+ Cung cấp đủ nguyên liệu để xây dựng và bảo tồn mô
+ Cung cấp những chất cần thiết để điều hoà quá trình sinh hoá trong cơ thể.
Thực phẩm chúng ta ăn hằng ngày bao gồm: đường, tinh bột, đạm, chất béo,
nước, vitamin, khoáng chất và chất xơ.
+ Đường, tinh bột, đạm, mỡ là những chất sinh năng lượng còn gọi là chất hữu
cơ.
+ Vitamin, nước, muối khoáng là những chất không sinh năng lượng nhưng nó
có nhiệm vụ đệm trong các phản ứng hoá học của cơ thể, tham gia vào cấu trúc
của các mô, điều hoà thần kinh và thể dịch... và được gọi là chất vô cơ
+ Chất xơ là chất không sinh năng lượng nhưng nó có nhiệm vụ làm tăng thể
tích phân và giúp việc bài tiết chất bã qua đường tiêu hoá dễ dàng.
Nhu cầu dinh dưỡng bao gồm nhu cầu về năng lượng và nhu cầu về chất:
+ Nhu cầu về năng lượng hằng ngày bao gồm nhu cầu năng lượng cho chuyển
hoá cơ bản và nhu cầu năng lượng cần thiết cho những hoạt động của cơ thể,
nhu cầu năng lượng hằng ngày tuỳ thuộc vào từng người, từng giai đoạn phát
triển, bệnh lý và tuỳ theo mức độ hoạt động của mỗi người.
+ Nhu cầu về chất bao gồm: đạm (protid), mỡ (lipid), đường, bột (glucid), nước,
chất khoáng: Mg, Fe, Na, K, Ca v.v..., chất xơ.
Một chế độ ăn đầy đủ là nó cung cấp một sự cân bằng về tất cả các chất dinh
dưỡng cần thiết, do vậy khẩu phần ăn là lượng thực phẩm cần dùng cho một
người trong một ngày để đảm bảo nhu cầu về năng lượng và chất cho cơ thể.
Điều Dưỡng Cơ Bản
71
Nhu cầu dư trong khẩu phần ăn không thể xác định một cách tuyệt đối mà nó tuỳ
thuộc vào đối tượng, mức độ lao động, tình trạng bệnh lý v.v..., cần có tỷ lệ cân
đối giữa các chất đạm, đường, mỡ, vitamin, khoáng chất trong khẩu phần ăn
Ngày nay, để đánh giá tình trạng cân nặng của một người, người ta dựa vào chỉ
số BMI là một tỷ lệ giữa chiều cao và cân nặng, nó phản ánh được tổng lượng
mỡ dư thừa trong cơ thể một cách chính xác, chỉ số BMI không phân biệt theo
giới tính và được tính theo công thức sau:
BMI - Cân nặng (tính đơn vị kg)
Bình phương chiều cao (tính đơn vị mét)
Bình thường BMI phải nằm trong giới hạn: 18 < BMI < 23
Một chế độ ăn hợp lý phải:
- Ăn đa dạng nhiều loại thức ăn, thông thường một ngày trong một khẩu phần ăn
trung bình có từ 20 - 30 loại thức ăn
- Ăn chừng mực, điều độ, không nên ăn quá nhiều hay loại bỏ không ăn một loại
thực phẩm nào.
- Điều dưỡng nên ý thức rằng tình trạng dinh dưỡng kém của người bệnh có
nhiều khả năng làm chậm sự hồi phục bệnh, do vậy người điều dưỡng có thể
hướng dẫn người bệnh lúc họ nghỉ ngơi hoặc khi cho người bệnh ăn v.v... để
người bệnh hiểu rõ về vai trò quan trọng của việc dinh dưỡng đúng cách và hợp
lý. Những hướng dẫn này có thể là:
+ Hướng dẫn trực tiếp cho thân nhân người bệnh lúc thích hợp, cũng có thể
dùng bảng chỉ dẫn để hướng dẫn họ.
+ Khuyên người bệnh không nên cố ăn những thức ăn mà họ không thích.
+ Luôn luôn ủng hộ và khuyến khích người bệnh ăn.
Nếu có thể nên hướng dẫn chế độ dinh dưõng cho họ từ từ trong vài ngày hoặc
trong vài tuần, không nên áp đảo người bệnh quá nhiều thông tin cùng một lúc
và phải cho phép họ có thời gian tiếp thu, suy nghĩ và thắc mắc.
Điều dưỡng cũng cần phải quan tâm đến việc kích thích sự thèm ăn của người
bệnh: đau ốm, bệnh tật, lo âu hay đang điều trị bằng thuốc có thể dẫn đến biếng
ăn và ăn ít đi
Do vậy để kích thích sự ăn ngon miệng của người bệnh ta cần phải:
+ Cần có sự hiện diện của người thân hay của người điều dưỡng cũng một phần
giúp người bệnh ăn ngon miệng hơn.
+ Chia khẩu phần ăn của người bệnh ra thành từng bữa nhỏ, tránh áp đảo người
bệnh với một lượng lớn thức ăn.
+ Nên thuyết phục người bệnh ăn những thức ăn mà họ thích nhưng cũng phải
phù hợp với chế độ ăn điều trị.
+ Tạo môi trường, không khí thân mật khi cho người bệnh ăn.
+ Trình bày món ăn hấp dẫn, đẹp mắt để giúp kích thích sự thèm ăn.
+ Kiểm soát được tình trạng của người bệnh như đau, nôn, buồn nôn, mệt mỏi
+ Lập danh sách các loại thức ăn mà người bệnh không thể ăn hoặc không thích
ăn.
+ Chăm sóc vệ sinh răng miệng hằng ngày cũng giúp cho người bệnh ăn ngon
miệng hơn.
Điều Dưỡng Cơ Bản
72
+ Dọn dẹp vệ sinh vùng phù cận gọn gàng, sạch sẽ tránh mùi hôi nhất là khi cho
người bệnh ăn.
+ Sắp xếp khay đựng thức ăn gọn gàng dễ sử dụng.
+ Sắp xếp chỗ ngồi hoặc nằm cho người bệnh tiện nghi trong suốt thời gian ăn.
Khi người bệnh không thể ăn được họ cảm thấy mất tự do và cảm thấy không
còn tự tin. Những cách sau đây có thể giúp cho người bệnh cảm thấy tự tin hơn
trong lúc được cho ăn:
+ Nếu có thể, sắp xếp cho nhiều người bệnh được ăn cùng lúc với nhau, thu hút
sở thích của người bệnh bằng cách quan tâm đến thứ tự của các món ăn và nhịp
độ ăn của người bệnh.
+ Có thể nói chuyện với người bệnh để tạo mối quan hệ thân thiện trong lúc cho
người bệnh ăn.
+ Khuyến khích, động viên, thăm hỏi, tỏ vẻ quan tâm trong khi cho người bệnh
ăn.
+ Chỉ định hỗ trợ người bệnh ăn được áp dụng cho những người bệnh tỉnh táo,
còn phản xạ nuốt và không tự ăn uống được.
Cách chuẩn bị bữa ăn:
+ Đối với người Việt Nam một bữa cơm tối thiểu sẽ có 3 món: món canh, món
mặn và món xào.
+ Áp dụng chế độ ăn đa dạng: trên 10 loại thức ăn trong một bữa ăn và trên 25 -
30 loại thức ăn trong ngày.
+ Chế độ ăn theo yêu cầu điều trị tuỳ theo tình trạng bệnh của người bệnh.
+ Môi trường xung quanh thoáng mát, không có mùi hôi.
+ Người bệnh được vệ sinh răng miệng sạch sẽ giúp ăn ngon miệng hơn.
+ Trình bày thức ăn đẹp mắt và hợp vệ sinh cũng là những yếu tố giúp người
bệnh ăn ngon miệng.
1.4. Quy trình kỹ thuật
Các bước
thực hành
Phương pháp tiến
hành
Lý do
Lưu ý
1. Chuẩn bị
người bệnh
Báo giải thích cho
người bệnh
Giúp người bệnh
chuẩn bị tâm tý
trước
Thái độ niềm nở, ân
cần
2. Rửa tay
Áp dụng rửa tay
thường quy
Giảm sự lây nhiễm
Rửa sạch các mặt của
bàn tay
3. Soạn dụng
cụ
Soạn một mâm ăn sạch
trong đó có: Chén,
muỗng, đũa, dao (nếu
cần), đĩa, tô đựng thức
ăn, chén nhỏ chứa nước
chấm, ly uống nước,
khăn ăn. Trái cây (bánh
ngọt) tráng miệng
Các dụng cụ này
phục vụ cho bữa ăn
và chứa các loại thức
ăn
Điều Dưỡng Cơ Bản
73
4. Chuẩn bị
tâm lý cho
người bệnh
Báo và giải thích cho
người bệnh
Giải thích cho người
bệnh hiểu vể tầm
quan trọng của việc
ăn uống đầy đủ giúp
mau bình phục
Thái độ niềm nỏ, vui
vẻ, thân thiện
5. Chuẩn bị
vùng phụ cận
Dọn dẹp giường, tủ đầu
giường cho gọn gàng
Môi trường cũng
làm ảnh hưởng đến
sự ngon miệng của
người bệnh
Dọn dẹp sạch sẽ vùng
phụ cận, hạn chế các
mùi hôi
6. Chuẩn bị
người bệnh
Cho người bệnh rửa tay
Sửa lại đầu tóc, quần
áo người bệnh gọn
gàng, tươm tất
Giảm bớt nguy cơ
lây nhiễm
Nếu người bệnh
không tự rửa tay được
thì người điều dưỡng
giúp
7. Để tư thế
người bệnh
thích hợp
Đặt người bệnh nằm
hay ngồi tuỳ theo tình
trạng bệnh
Giúp người bệnh
thoải mái trong khi
ăn
Giữ an toàn cho người
bệnh trong suốt thời
gian ăn
8. Trình bày
mâm cơm
Cơm nóng xới ra chén
Cho canh vào tô, thêm
vài cọng hành ngò trên
mặt. Cho các món ăn ra
đĩa, trình bày đẹp mắt
Đặt chén nước chấm
giữa khay có thể cho ít
ớt nếu người bệnh
thích. Sắp xếp khay ăn,
chén, đũa, muỗng ra
mâm
Các thức ăn được để
vị trí thích hợp và dễ
dàng cho việc chọn
lựa thức ăn trong khi
ăn
Trình bày mâm ăn
đẹp mắt và có trật tự
một phần giúp việc
kích thích người bệnh
ăn ngon miệng hơn