TRƯỜNG ĐẠI HỌC LAO ĐỘNG XÃ HỘI
Ban biên soạn:
1. Chủ biên : TS. Đào Mai Phước
2. Thành viên : TS. Vũ Thị Phương Mai
TS. Lê Hương Giang
TẬP BÀI GIẢNG
PHƯƠNG PHÁP LUẬN NGHIÊN CỨU KHOA HỌC
(Dùng đào tạo trình độ đại học)
LƯU HÀNH NỘI BỘ
HÀ NỘI, NĂM 2025
1
MỤC LỤC
Chương 1: BÀI MỞ ĐẦU………………………………………………………...3
1.1. Khái niệm chung về môn học………………………………………………..3
1.2. Mục đích và ý nghĩa của môn học ................................................................ 3
1.3. Nội dung của môn học .................................................................................. 4
1.4. Quan hệ của môn học với các môn học khác .............................................. 5
1.5. Quan hệ của môn học với các môn phương pháp chuyên ngành…………6
1.6. Phương pháp học tập môn học…………………………………………...…6
Tóm tắt chương và bài tập vận dung…………..…………………………………7
Chương 2: ĐẠI CƯƠNG VỀ NGHIÊN CỨU KHOA HỌC . Error! Bookmark
not defined.
2.1. Khái niệm khoa học ...................................... Error! Bookmark not defined.
2.2. Khái niệm nghiên cứu khoa học ................ Error! Bookmark not defined.9
2.3. Những thành tựu khoa học đặc biệt ............. Error! Bookmark not
defined.6
Tóm tắt chương và bài tập vận dụng...............………………………………………38
Chương 3: TRÌNH TỰ LOGIC TRONG NGHIÊN CỨU KHOA HỌC ........
40
3.1. Khái niệm chung .......................................................................................... 40
3.2. Lựa chọn chủ đề và đặt tên đề tài ................ Error! Bookmark not
defined.
3.3. Xây dựng luận điểm ................................................................................... 47
3.4. Chứng minh luận điểm ............................................................................... 51
Tóm tắt chương và bài tập vận dụng...............………………………………………53
Chương 4: THU THẬP VÀ XỬ LÝ THÔNG TIN……………………………55
4.1. Khái niệm……………………………………………………………………55
4.2. Đại cương về thu thập thông tin……………………………………...……55
2
4.3. Phương pháp nghiên cứu tài liệu……………………………………..……59
4.4. Phương pháp phi thực nghiệm…………………………………………….61
4.5. Phương pháp thực nghiệm…………………………………………………72
4.6. Phương pháp trắc nghiệm (trắc nghiệm xã hội)……………………….…77
4.7. Phương pháp xử lý thông tin………………………………………..……..77
Tóm tắt chương và bài tập vận dụng...............………………………………………82
Chương 5: TRÌNH BÀY LUẬN ĐIỂM………………………………………..84
5.1. Bài báo khoa học ........................................................................................ 84
5.2. Khóa luận tốt nghiệp .................................... Error! Bookmark not defined.
5.3. Khái niệm và cấu trúc của thuyết trình khoa học ..................................... 98
5.4. Khái niệm và đặc điểm của ngôn ngữ khoa học ........ Error! Bookmark
not defined.
Tóm tắt chương và bài tập vận dụng...............……………………………………..105
Chương 6: TỔ CHỨC THỰC HIỆN ĐỀ TÀI………………………………..106
6.1. Các bước tổ chức thực hiện đề tài khoa học………………..……………106
6.2. Nội dung cơ bản của bước lựa chọn đề tài .............................................. 108
6.3. Nội dung của bước xây dựng đề cương và lập kế hoạch ......................... 108
6.4. Nội dung cơ bản của bước đánh giá và nghiệm thu đề tài ......................
111 Tóm tắt chương và bài tập vận dụng...............
……………………………………..111
Chương 7: ĐẠO ĐỨC KHOA HỌC………………………………………….114
7.1. Khái niệm và những khía cạnh liên quan đến đạo đức của người .........
114
7.2. Dạng sai lệch chuẩn mực xét theo hậu quả tác động của cộng
đồng .................................................................... 1Error! Bookmark not defined.
7.3. Dạng sai lệch chuẩn xét theo tính chất của lệch chuẩn ........................... 117
7.4. Khái niệm và các hệ lụy trong nghiên cứu khoa học ............................ 118
3
7.5. Trung thực với kết quả nghiên cứu………………………………………122
7.6. Những giá trị văn hóa của khoa học……………………………………..125
Tóm tắt chương và bài tập vận dụng...............……………………………………..127
Chương 8: ĐÁNH GIÁ NGHIÊN CỨU KHOA HỌC………………………128
8.1. Đại cương về đánh giá .............................. 12Error! Bookmark not defined.
8.2. Đánh giá kết quả nghiên cứu ....................... Error! Bookmark not defined.
8.3. Đánh giá hiệu quả nghiên cứu .................... Error! Bookmark not
defined.9
Tóm tắt chương và bài tập vận dụng...........……………………………………….146
Chương 1 BÀI MỞ ĐẦU
1.1. Khái niệm chung về môn học
Trong bất cứ hoạt động nào của mình, con người cũng cần có phương pháp:
từ phương pháp giải một bài toán cụ thể đến phương pháp học tập nói chung; từ
phương pháp ứng xử giữa con người với nhau đến phương pháp đạt được thành
công trong việc thực hiện hoài bão của mình
Môn học Phương pháp luận nghiên cứu khoa học là một môn học về
phương pháp thực hiện các hoạt động nghiên cứu khoa học, là công việc tìm tòi,
khám phá những điều mà khoa học chưa biết: có thể là một tính chất của vật chất
quanh chúng ta, có thể đó lại là bản chất của chính con người, quan hệ giữa con
người và toàn bộ xã hội loài người.
Trong buổi sơ thời của khoa học, nghiên cứu khoa học dường như chỉ là
cộng việc của những người có tài năng thiên bẩm, những người mà ta gọi là nhà
thông thái. Giai đoạn tiếp theo, các thế hệ những nhà nghiên cứu truyền lại kinh
nghiệm nghiên cứu cho nhau, tổng kết những kỹ năng của nghiên cứu. Dần dần lý
luận về nghiên cứu hình thành. Khái niệm “phương pháp luận” chính là “Lý luận
về phương pháp”
4
Vì vậy, môn học phương pháp luận nghiên cứu khoa học trước hết được
hiểu là một môn học cung cấp cho người học hệ thống lý luận về phương pháp
nghiên cứu khoa học. Tuy nhiên, trong môn học này, người học không chỉ nghiên
cứu “lý luận” về nghiên cứu khoa học, mà quan trọng hơn là luyện “kỹ năng”
nghiên cứu khoa học.
1.2. Mục đích, ý nghĩa của môn học
Môn học Phương pháp luận nghiên cứu khoa học là một môn học về
phương pháp thực hiện các hoạt động nghiên cứu khoa học, là công việc tìm tòi,
khám phá những điều mà khoa học chưa biết: có thể là một tính chất của vật chất
quanh chúng ta; có thể đó lại là bản chất của chính con người, quan hệ giữa con
người và toàn bộ xã hội loài người.
Có ý kiến cho rằng: sau khi sinh viên tốt nghiệp các trường cao đẳng, đại
học, số người trở thành nhà nghiên cứu khoa học chỉ chiếm tỷ lệ rất nhỏ. Do đó,
không nhất thiết mọi sinh viên cần phải học tập môn học này. Tuy nhiên, cần nhận
thức rõ:
- Môn học này trước hết nhằm mục đích phục vụ việc nâng cao hiệu
quả học tập ở bậc đại học. Học tập ở bậc đại học có một đặc điểm khác cơ bản với
học tập ở bậc trung học phổ thông: Ở bậc trung học, học sinh được thầy cô truyền
thụ những tri thức chung nhất mà một người bình thường cần được trang bị, được
gọi chung là kiến thức cơ bản; còn ở bậc đại học, sinh viên không chỉ được truyền
thụ những lý thuyết khoa học và nguyên lý ứng dụng, mà còn được gọi khám phá
những nguyên lý và ứng dụng mới. Môn học phương pháp luận nghiên cứu khoa
học chính là nhằm cung cấp cho sinh viên các kiến thức và kỹ năng thực hiện quá
trình khám phá đó.
Từ đó, thúc đẩy kinh tế - xã hội phát triển.
- Trong số các sinh viên ra trường, sẽ có một bộ phận vào làm việc tại
các cơ quan nghiên cứu khoa học. Theo xu hướng tiến bộ của xã hội, tỷ lệ lao
động thủ công ngày càng giảm, tỷ lệ lao động trí tuệ mang tính sáng tạo ngày càng
5