TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƯƠNG
KHOA KHOA HỌC CHÍNH TRỊ VÀ NHÂN VĂN
=====000=====
TIỂU LUẬN TRIẾT HỌC
QUAN ĐIỂM DUY VẬT BIỆN CHỨNG VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA VẬT
CHẤT VÀ Ý THỨC VÀ VẬN DỤNG VÀO CÔNG CUỘC ĐỔI MỚI Ở
NƯỚC TA HIỆN NAY
Sinh viên thực hiện: Nguyễn Đức Tâm
Mã SV: 2413530048
Lớp: Anh 01 – Logistics & Quản lý chuỗi cung ứng
Lớp tín chỉ: TRIH114(2425-1)GD1+2.23
Giảng viên hướng dẫn: TS. Thân Thị Hạnh
Số thứ tự điểm danh: 49
Hà Nội - 12/2024
MỤC LỤC
Trang
Lời mở đầu 3
I. Quan điểm duy vật biện chứng về mối quan hệ giữa vật chất và ý
thức: 4
1.Vật chất: 4
1.1 Định nghĩa vật chất 4
1.2 Phương thức và các hình thức tồn tại của vật chất 5
2. Ý thức: 6
2.1. Nguồn gốc của ý thức 6
2.2. Bản chất của ý thức 6
2.3. Kết cấu của ý thức 6
3. Mối quan hệ giữa vật chất và ý thức: 7
3.1 Vật chất quyết định ý thức 7
3.2 Ý thức có tính độc lập tương đối và tác động trở lại vật chất 7
3.3 Ý nghĩa phương pháp luận 7
II. Vận dụng quan điểm duy vật biện chứng về mối quan hệ giữa vật chất
và ý thức vào công cuộc đổi mới ở nước ta hiện nay: 8
1. Công cuộc đổi mới ở nước ta hiện nay: 8
1.1 Thành tựu: 8
1.2 Hạn chế: 8
2. Hướng vận dụng quan điểm duy vật biện chứng về mối quan hệ giữa vật
chất và ý thức vào công cuộc đổi mới ở nước ta hiện nay: 11
Kết luận 15
Tài liệu tham khảo 16
2
LỜI MỞ ĐẦU
Từ khi ra đời cho đến nay, triết học Mác - Lênin luôn có ý nghĩa vô cùng
quan trọng trong sự phát triển của mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Triết học
Mác – Lênin đem đến cho con người thế giới quan và phương pháp luận đúng
đắn để nhận thức và cải tạo thế giới. Trong đó mối quan hệ giữa vật chất và ý
thức là vấn đề cơ bản nhất của triết học. Theo quan điểm của Mác – Lênin, vật
chất là cái có trước, ý thức là cái có sau và vật chất quyết định ý thức nhưng
đồng thời ý thức cũng tác động trở lại vật chất. Trên thực tế có rất nhiều quốc
gia trong đó có Việt Nam đã tìm được hướng đi cho mình từ lý luận trên.
Lần đầu tiên tại Đại hội VII, Đảng ta đã khẳng định: Chủ nghĩa Mác-
Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh là nền tảng tư tưởng, là kim chỉ nam cho hoạt
động của Đảng [1]. Thực tế đã chứng minh việc vận dụng quan điểm duy vật
biện chứng về mối quan hệ giữa vật chất và ý thức của Mác- Lênin vào công
cuộc đổi mới của nước ta đã đem lại những thành tựu vô cùng tích cực. Đất
nước ta ngày càng phát triển hơn, giàu đẹp hơn, tươi đẹp hơn, chất lượng cuộc
sống của nhân dân được cải thiện một cách rõ rệt về cả vật chất lẫn tinh thần.
Vì vậy có thể khẳng định chắc chắn rằng, “Sự nghiệp đổi mới toàn diện ở Việt
Nam tất yếu phải dựa trên cơ sở lý luận khoa học, trong đó hạt nhân là phép
biện chứng duy vật.”
Với ý nghĩa trên, em chọn đề tài: “Quan điểm duy vật biện chứng về
mối quan hệ giữa vật chất với ý thức và vận dụng vào công cuộc đổi mới ở
nước ta hiện nay.” Trên cơ sở triết học Mác – Lênin và thực trạng công cuộc
đổi mới của nước ta, đề tài sẽ đề xuất một số phương án giải quyết. Để đạt được
mục tiêu, đề tài sẽ thực hiện những nhiệm vụ cơ bản như nghiên cứu tổng quan,
các khái niệm liên quan; phân tích ý nghĩa phương pháp luận, ý nghĩa thực tiễn
của mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức; nghiên cứu phương pháp
áp dụng những lý luận đã có vào công cuộc đổi mới nước ta.
Trong quá trình làm bài có điểm gì sai sót mong cô thông cảm và em
cũng kính mong nhận được sự góp ý, chỉnh sửa của cô để bài tiểu luận hoàn
thiện hơn.
Em xin chân thành cảm ơn!
3
NỘI DUNG
I. Quan điểm duy vật biện chứng về mối quan hệ giữa vật chất và ý thức
1. Vật chất:
1.1 Định nghĩa vật chất:
Kế thừa những tư tưởng thiên tài của C.Mác và Ph.Ăngghen, V.I.Lênin
đã tổng hợp toàn diện những thành tựu mới nhất của khoa học, phản đối mọi
biểu hiện của chủ nghĩa hoài nghi, chủ nghĩa duy tâm sai lầm. Trong tác phẩm
“Chủ nghĩa duy vật và Chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán” V.I.Lênin đã khẳng
định: “Vật chất là một phạm trù triết học dùng để chỉ thực tại khách quan được
đem lại cho con người trong cảm giác, được cảm giác của chúng ta chép lại,
chụp lại, phản ánh, và tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác”. Định nghĩa vật chất
của V.I.Lênin mang ý nghĩa to lớn, giải quyết cả hai mặt vấn đề cơ bản của triết
học trên lập trường của chủ nghĩa duy vật biện chứng. Từ định nghĩa về vật chất
của V.I.Lênin, ta có thể nhận định được các đặc trưng cơ bản của vật chất như
sau:
Đặc trưng thứ nhất,ivật chất là một phạm trù triết học.
Trước tiên, cần hiểu đây là “phạm trù” (là những khái niệm chung nhất, rộng
nhất, phán ánh những mặt, những mối liên hệ bản chất của các sự vật trọng tự
nhiên, xã hội và tư duy). Là một khái niệm rộng nhất trong những khái niệm
rộng của các khoa học cụ thể. Theo đó, vật chất với tư cách là một phạm trù của
triết học sẽ khác với một dạng vật chất thông thường tồn tại trong xã hội, tự
nhiên hay tư duy. Đây là vật chất nói chung, trừu tượng mang tính khái quát
cao. Chính theo V.I.Lênin, “rộng đến cùng cực, rộng nhất, mà cho đến nay,
nhận thức luận vẫn chưa vượt qua được”. Cái mà chúng ta thấy hằng ngày, cảm
tính hàng ngày gọi là “vật thể” mà thôi.
Đặc trưng thứ hai, thừa nhận rằng có một thực tại khách quan, được đem
đến cho chúng ta trong cảm giác; không có và không thể có cái nào khác ngoài
thực tại khách quan ấy. Tức tồn tại độc lập, tương đối với ý thức con người, đối
lập với chủ quan, chúng ta có thể nhận thức được chúng thông qua sự phản ánh
“chép lại, chụp lại” một cách năng động, sáng tạo của ý thức thông qua hệ thống
các giác quan của con người. Tức những gì tồn tại một cách chủ quan, bên
ngoài ý thức của con người, con người không thể nhận thức được, thì đó không
được gọi là vật chất. Mặc khác, phải được thông qua sự phản ánh năng động
sáng tạo của hệ thống các giác quan của con người một cách trực tiếp hoặc gián
tiếp mới tạo ra quá trình nhận thức đúng đắn về sự vật và hiện tượng.
4
Đặc trưng thứ ba, khẳng định rằng, nói đến vật chất là nói đến thực tại
tồn tại bên ngoài chúng ta và không lệ thuộc vào chúng ta. Chỉ ra rằng vật chất,
được đem đến cho chúng ta trong cảm giác, các cảm giác là nguồn gốc của nhận
thức.
1.2 Phương thức và các hình thức tồn tại của vật chất
1.2.1 Phương thức tồn tại của vật chất
Theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng, vận động là phương
thức tồn tại của vật chất, là thuộc tính cố hữu của vật chất. Vận động nói chung
là vĩnh viễn.
+ Vận động của vật chất là vận động tự thân.
+ Vận động sinh ra cùng với sự vật và chỉ mất đi khi sự vật mất đi. Không ở đâu
và ở nơi nào lại có thể có vật chất không vận động. Nói cách khác, vật chất chỉ
có thể tồn tại bằng cách vận động và thông qua vận động mà biểu hiện sự tồn tại
của nó với các hình dạng phong phú, muôn vẻ, vô tận.
Các hình thức vận động cơ bản: Dựa trên những thành tựu của khoa học đương
thời, Ph.Ăngghen đã phân chia vận động thành các hình thức cơ bản sau:
+ Vận động cơ học là sự dịch chuyển vị trí của các vật thể trong không gian.
+ Vận động vật lý là sự vận động của các phân tử, các hạt cơ bản, vận động điện
tử, các quá trình nhiệt, điện...
+ Vận động hóa học là quá trình hóa hợp và phân giải các chất, vận động của
các nguyên tử.
+ Vận động sinh học là sự trao đổi chất giữa cơ thể sống với môi trường.
+ Vận động xã hội là sự biến đổi của lịch sử và xã hội, sự thay đổi, thay thế các
quá trình xã hội này bằng các quá trình xã hội khác.
Đứng im:
Theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng, đứng im là trạng thái
ổn định về chất của sự vật, hiện tượng trong những mối quan hệ và điều kiện cụ
thể, là hình thức biểu hiện sự tồn tại thực sự của các sự vật, hiện tượng và là
điều kiện cho sự vận động chuyển hoá của vật chất. Đứng im chỉ có tính tạm
thời và được bao hàm trong sự chuyển động không ngừng của vật chất.
Vận động và đứng im tạo nên sự thống nhất biện chứng của các mặt đối
lập trong sự phát sinh, tồn tại và phát triển của mọi sự vật, hiện tượng, nhưng
vận động là tuyệt đối,còn đứng im là tương đối.
1.2.2. Các hình thức tồn tại của vật chất:
Các nhà duy vật cho rằng không gian và thời gian là các hình thức tồn tại
của vật chất. Không có vật chất nào tồn tại bên ngoài không gian, thời gian cũng
5