Bịnh Tâm Thần ( Mental illness )
BS Nguyễn Đức Phùng , Kiều bào Mỹ
Bịnh Tâm Thần ( Mental illness )
BS Nguyễn Đức Phùng , Kiều bào Mỹ
Con người cũng như vạn vật chung quanh ta thay đổi không ngừng, sinh ra,
lớn lên, già cỗi rồi chết, trước sau gì cũng chết, không thể tránh được, và
cũng chẳng có ý nghĩa hay mục đích gì cả, cho nên có người đâm ra triết lý,
cho sự thay đổi đó là thiên đạo, cho nên lo lắng làm gì cho mệt, tới đâu hay
tới đó, hạ hồi phân giải, cứ xuôi theo giòng mà sống, không nên và đừng
bao giờ làm cái gì thay đổi thiên đạo đó, đó là triết lý Vô vi, cũng còn gọi là
nhân đạo là đạo mà con người nên theo (nhân đạo của đạo Lão khác với
đạo nhân của Khổng giáo, đạo nhân của Khổng giáo cần trau dồi: nhân, trí,
dũng, phải cố gắng tu thân, tề gia, trước khi muốn trị quốc và bình thiên
hạ).
Nhưng thật tế con người chúng ta đây muốn sống êm đềm như thế cũng
không được, vì có quá nhiều bịnh tật thể xác và tâm thần không chịu đựng
nổi, cần phải chữa trị, nghĩa là phải làm một cái gì, phải can thiệp và sửa
đổi để bớt đau khổ mới có sức bơi xuôi theo giòng.
Bài này tôi đang nói về bịnh tâm thần.
Nguyên Nhân Của Bịnh Tâm Thần
Một đứa bé sinh ra và lớn lên thành người lớn sẽ trải qua nhiều thay đổi :
Bên trong: tất cả các cơ quan, các bộ phận, các chỉ số sinh lý và hóa học
đều thay đổi, to hơn, mạnh hơn., tiếp tục thay đổi theo từng giai đoạn.
Bên ngoài: Rời khỏi lòng mẹ, ra ngoài, đến trường học, ra đường đời…con
người đã trải qua, đối phó, khắc phục những thử thách, trở ngại, áp lực, và
khủng hoảng, nói chung là stresses, của từng giai đoạn, nghĩa là phải thích
ứng không ngừng. Nếu chẳng may không đủ khả năng thích ứng một cách
thành công sẽ đưa đến những phản ứng bất lợi cho cơ thể, tâm thần và thể
xác, gọi là : Hội chứng thích ứng (adaptation syndrome). Ví dụ: ly dị, con
chết, thi rớt, tù tội…làm cho người trong cuộc đau khổ...có thể đưa đến tâm
thần suy nhược và tự tử, nhẹ thì gọi là : rối loạn điều chỉnh (adjustment
disorder), hay làm cho bịnh có sẵn nặng thêm như lở bao tử càng lở to
thêm, huyết áp cao càng cao thêm, gọi là : yếu tố tâm lý ảnh hưởng đến
bịnh có sẵn ( psychological factors affecting medical condition). Đấy là về
ngắn hạn, cấp tính, còn nếu xảy ra từ khi đứa bé còn nhỏ, như sống trong
môi trường không lành mạnh, bất thường, đứa bé sẽ thính ứng với hoàn
cảnh đó bằng những cách riêng của nó, lâu ngày sẽ trở thành cá tính. Cá
tính ấy sẽ tiếp tục suốt đời mà như thế thì không còn thích hợp nữa vì khi
đã là người lớn mà cứ đem cái thói quen hồi còn bé, của quá khứ ra đối phó
với thế giới người lớn và hiện tại thì sẽ lố bịch, gây khó chịu cho người
chung quanh và hậu quả bất lợi cho chính mình, cá tính đó bây giờ không
thích hợp nữa (maladaptive personality) hay là : Rối loạn cá tính
(personality disorder).
Thống kê dịch tể học, thấy rằng hầu hết các bịnh tâm thần, một khi đã xuất
hiện thì cũng sẽ xuất hiện ở những người khác trong gia đình, bà con, giòng
họ gần, sự kiện đó gợi cho ta biết là có yếu tố di truyền (heredity). Thực tế
y học đã và đang tìm ra những genes di truyền đó càng ngày càng nhiều.
Quan sát và nhận thấy rằng người có tuyến giáp trạng hưng phấn
(hyperthyroidism) hay bị lo âu hồi họp, nhưng khi bị bất túc
(hypothyroidism) thì bị trầm cảm, nghi ngờ hoang tưởng (paranoia ).v.v..;
cũng thấy rằng chất Reserpine để trị huyết áp cao, làm giảm
Norepinephrine Dopamine cũng làm chủ thể bị bịnh trầm cảm, còn thuốc
làm tăng chất dẫn truyền thần kinh trong não như serotonin,
norepinephrine, dopamine thì có thể trị được bịnh trầm cảm, nhưng
norepinephrine nhiều quá như trong bướu pheochromocytoma thì gây ra
những cơn kinh hoàng hoảng sợ (panic attack), cũng thấy rằng người chơi
xì ke ma túy, dùng quá liều trúng độc (intoxication) cũng gây ra triệu chứng
như người bị tâm thần phân liệt (schizophrenia), và những chất ngăn cản,
chống chất dopamine thì trị được bịnh đó, những sự kiện đó gợi cho ta biết
là yếu tố sinh học (biological factors) cũng gây ra bịnh tâm thần.
Tổng hợp lại, chúng ta có một mô hình về nguyên nhân của bịnh tâm thần
là:
Stress-diathesis
Stress là những yếu tố bất lợi bên ngoài, có thể đó là khủng hoảng khó khăn
về tâm lý, xã hội hay xì ke ma túy, tai nạn thương tích tật nguyền..v.v..
Diathesis là yếu tố bên trong, đó là yếu tố di truyền. Hầu hết các bịnh tâm
thần đều có yếu tố di truyền, nhưng sự phát ra bịnh là tùy theo số gene bịnh
nhiều hay ít, và phải có stress để làm cho bịnh tâm thần bộc phát, nghĩa là
có yếu tố di truyền của một bịnh nào đó có khi chưa đủ để có bịnh tâm
thần. Càng nhiều gene bịnh (polygenetics), bịnh càng dễ bộc phát ngay cả
với những stress rất tầm thường , còn nếu ít gene bịnh thì cần nhiều stress
hay stress mạnh hơn.
Nếu không có gene bịnh, bỏ trong cối quết cũng không bị bịnh tâm thần.
Tôi đã quan sát và theo dõi nhiều người, họ đã vào tù ra khám, tán gia bại
sản suốt cả đời nhưng không hề bị bịnh tâm thần, cùng lắm là những đợt rối
loạn điều chỉnh tạm thời trong một thời gian ngắn khi bị khủng hoảng nặng.
Yếu tố di truyền DNA là những chuỗi amino acid, là yếu tố sinh học, cho
nên mô hình stress-diathesis cũng có thể nói là Psychobiosocial model .
Triệu Chứng Của Bịnh Tâm Thần
Triệu chứng tâm thần là những biểu lộ thái quá, bất thường của tư tưởng và
ngôn ngữ (thinking, cognition ); cử chỉ, thái độ, hành động (behaving,
behavior); và tâm trạng (feeling, affect). Đơn giản là như thế này, nghe
người ấy nói chuyện, để ý xem nội dung có bình thường không? hình thức,
cấu trúc ngôn ngữ có bình thường không? quan sát cử chỉ, thái độ, hành
động có bình thường không? và sự biểu lộ tâm trạng có bình thường như
đại đa số người chung quanh mà chúng ta đang sống đây?
Người bịnh có thể cố gắng qua mắt người đối diện trong một thời gian ngắn
nhưng đã có bịnh tâm thần thì không thể dấu lâu dài được, hậu quả là sự rối
loạn, giảm hay mất khả năng học hành, làm việc, giao tế, giải trí đã có
trước khi bị bịnh, tuổi nào việc ấy nhưng không còn được như thế nữa
(significant distress or impairment in social, occupational or other
important ares of functioning). Cho nên phải kiểm chứng lại với người
chung quanh, hay hồ sơ bịnh lý .v.v..
Sự liên hệ giữa tư tưởng, cảm xúc và hành động thì ai cũng biết và thấy rõ,
như nghĩ đến phụ nữ đẹp (thinking) thì ai cũng thích (feeling, affect), gặp
phụ nữ đẹp thì ai cũng niềm nở (behaving, behavior), cho nên mỹ nhân kế
thì ai cũng chết! hoặc làm một việc thiện (behaving), sẽ làm mình cảm thấy
sung sướng trong lòng (feeling good), và sẽ thấy đời có ý nghĩa hơn
(thinking positively). Mô hình tổng quát là : Thinking-feeling-behaving,
thứ tự đó có thể thay đổi lẫn nhau tùy trường hợp. Bịnh tâm thần nào cũng
có cả 3 triệu chứng trên nhưng mỗi bịnh có một vài triệu chứng nổi bật
nhất, cho nên tôi sẽ sắp xếp bịnh tâm thần theo những triệu chứng nổi bật.
A: nhóm affect: tâm trạng bất thường: Như trong bịnh buồn rầu, trầm cảm
(depression), hưng phấn, hưng trầm hai cực (mania, bipolar disorder), lo
lắng thái quá (generalized anxiety disorder), sợ sự vật nào đó (specific
phobia), sợ đám đông (social and performance phobia), hốt hoảng kinh
hoàng (panic disorder), hậu chấn thương tâm lý (posttraumatic stress
disorde, PTSD), ám ảnh và thôi thúc (obsessive-compulsive disorder)..v.v..
B: nhóm behavior: cử chỉ, thái độ, hành động bốc đồng không kìm chế
được, như trong nhóm bịnh: Rối loạn cá tính (personality disorder), rối loạn
ăn uống (eating disorder), bạo hành từng cơn (intermitten violent disorder),
nổi hứng, thôi thúc không kìm chế được (impulsive control disorder) như
người bị nghiện rượu, xì ke ma túy (substance use disorder), cờ bạc
(gambling), trộm cắp bất vụ lợi (kleptomania), nổi lửa đốt phá (pyromania),
nhổ lông tóc (trichotillomania), đãng trí và năng động (attention and
hyperactivity disorder), chống đối và rối loạn hạnh kiểm của trẻ con và vị
thành niên (oppositional defiant and conduct disorder) thói quen thành tật
và tật Tourette (tic disorder, tourette’s disorder )..v.v..