Calci với sự phát triển của xương,
bệnh còi xương và loãng xương
Calci là nguyên tố đứng thứ 5 sau carbon, hydro, oxy, ni tơ mà cơ thể không thể tự tổng
hợp được phải bổ sung từ bên ngoài. Cơ thể con người cần duy trì sự cân bằng Calci ở
xương và máu trong suốt cuộc đời. Một khi mất đi sự cân bằng này, cơ thể sẽ sinh bệnh.
Khoa học dinh dưỡng người đã xác định rằng, lượng Calci ở người ước tính khoảng
1200g, chiếm 1-2% trọng lượng của cơ thể. Có 99% lượng Calci là ở xương, răng; 1%
còn lại là ở trong máu, dịch gian bào, cơ và mô.
Calci giúp cơ thể hình thành hệ xương và răng vững chắc, đảm bảo chức phận thần kinh
và sự đông máu bình thường. Tất cả các quá trình chuyển hóa trong cơ thể đều cần Calci,
vì vậy nồng độ calci trong cơ thể được duy trì không thay đổi nhờ một cơ chế cân bằng.
60% calci trong huyết thanh tồn tại dưới dạng ion và có hoạt tính sinh học, số còn lại tồn
tại dưới dạng trơ, trong đó có 35% gắn với các protein (albumin và globulin), 5% ở dạng
phức hợp với các muối citrate, carbonate và phosphate. Trong quá trình phát triển của hệ
xương – cho đến khoảng 20 tuổi – calci được tích tụ ở xương với mức trung bình là
khoảng 150mg/ngày, do vậy trong giai đoạn dậy thì, lượng Calci ở mức độ tương đối cân
bằng. Tuy nhiên, ở lứa tuổi 50 đối với nam giới hoặc ở giai đoạn tiền mãn kinh ở nữ
giới, lượng Calci bắt đầu suy giảm dễ dẫn tới hiện tượng loãng xương.
Hầu hết Calci ăn vào được hấp thu tại ruột non. Sự hấp thu Calci phụ thuộc vào nhiều yếu
tố liên quan tới khẩu phần ăn. Thiếu Calci trong khẩu phần, hấp thu calci kém/hoặc mất
quá nhiều calci dẫn đến tình trạng rối loạn khoáng hóa tại xương, ảnh hưởng tới phát triển
xương. Bệnh còi xương ở trẻ em diễn ra khi lượng calci trong một đơn vị thể tích xương
thiếu. Còi xương là bệnh rất hay gặp ở trẻ nhỏ đang trong thời kỳ phát triển nhanh, gây
biến dạng lồng ngực, xương sọ và chân tay, nhẹ thì làm trẻ tăng trưởng chậm, nặng thì
làm trẻ ngừng phát triển tầm vóc chiều cao; Còi xương để lại những hậu quả rất nghiêm
trọng về hình hài và kích cỡ các khung xương, nhất là khung chậu của trẻ gái. Nồng độ
các ion calci tự do trong máu thấp (hypocalcaenemia) có thể dẫn đến tình trạng co cứng,
co giật các cơ. Đối với người trưởng thành, thiếu Calci mạn tính do hấp thu calci kém ở
ruột non là một trong những nguyên nhân quan trọng dẫn đến giảm trọng lượng xương,
tăng quá trình tiêu xương và có thể dẫn tới bệnh loãng xương. Theo Tổ chức Y tế thế giới
(WHO 1994), loãng xương là hiện tượng giảm khối lượng xương, tăng tính dễ gẫy và
tăng nguy cơ nứt/ gẫy xương. Cũng theo WHO và một số nghiên cứu gần đây, tỷ lệ loãng
xương ở phụ nữ sau mãn kinh ở Việt Nam là 30-40 %, nguy cơ mắc bệnh có thể xuất hiện
từ nhóm tuổi 35-40 và tăng dần theo tuổi. Thiếu Calci lâu dài trong khẩu phần hoặc kém
hấp thu Calci có thể dẫn tới một số bệnh mạn tính khác như tăng huyết áp hoặc ung thư
ruột.
Khi lượng Calci ăn vào dư thừa, Calci sẽ được bài tiết ra khỏi cơ thể theo đường nước
tiểu, do vậy rất hiếm gặp các trường hợp thừa Calci máu, hay tích trữ quá nhiều trong các
mô. Tuy nhiên, tiêu thụ quá nhiều Calci trong thời gian dài có thể dẫn tới hình thành sỏi
thận, hội chứng Calci máu cao hoặc ảnh hưởng tới sự hấp thu các vi chất khác như sắt,
kẽm, magiê và phospho.
Hiện nay chưa có một chỉ số sinh hóa nào đánh giá chính xác được tình trạng Calci trong
cơ thể. Nồng độ Calci máu không được coi là một chỉ số tốt. Đo độ đậm đặc của xương
có thể đánh giá được mức độ Canxi trong cơ thể. Có nhiều yếu tố ảnh hưởng tới nhu cầu
Calci bao gồm các yếu tố về gen như cấu trúc xương, khả năng đáp ứng của xương với
các hormon điều hòa chức năng của xương, hay các yếu tố liên quan tới môi trường như
khẩu phần ăn uống. Ủy ban Thực phẩm và Dinh dưỡng của Mỹ sử dụng các số liệu liên
quan giữa Calci trong khẩu phần với độ đậm đặc của xương để tính toán nhu cầu Canxi
cần cung cấp trong khẩu phần cho phụ nữ có thai và cho con bú. Nhu cầu về Calci biến
đổi theo từng giai đoạn phát triển của cơ thể, nhu cầu cao nhất là ở trẻ nhỏ, vị thành niên,
phụ nữ thời kỳ có thai, bà mẹ cho con bú và người cao tuổi.
Ủy ban Thực phẩm và Dinh dưỡng của Mỹ đề xuất nhu cầu Calci cao nhất trong khẩu
phần cho trẻ em, trẻ vị thành niên, người trưởng thành, phụ nữ có thai và cho con bú có
thể lên tới 2500mg/ngày. Cần lưu ý rằng phải có một tỷ lệ thích hợp giữa calci và
phosphor thì cơ thể mới hấp thu và sử dụng tốt hai loại chất khoáng này. Tỷ lệ giữa hai
chất này được cho là hợp lý là từ 1/1,5-1/1,8. Thêm nữa, sự hấp thu, chuyển hóa calci và
phospho trong cơ thể được điều hòa bởi vitamin D, một vi chất quan trọng có rất ít trong
các thức ăn, nhưng dưới da lại có rất nhiều tiền vitamin D. Dưới tác dụng của tia cực tím
trong ánh nắng mặt trời, tiền vitamin D sẽ được chuyển thành vitamin D. Như vậy, ngoài
việc cho trẻ ăn đa dạng đầy đủ thực phẩm, cần cho trẻ tắm nắng hàng ngày để vừa tăng
nguồn calci, phospho vừa tăng nguồn vitamin D, giúp cơ thể hấp thu chuyển hóa tốt calci,
phospho, phòng chống được bệnh còi xương và trẻ tăng trưởng tốt.
Thức ăn giàu Calci chủ yếu gồm sữa và các sản phẩm từ sữa, các loại nhuyễn thể như
tôm, cua, trai, ốc, cá và xương các loại có thể ăn được, rau có màu xanh thẫm, sản phẩm
từ đậu như đậu hũ. Phospho có rất nhiều trong trứng và các loại ngũ cốc. Ở các nước
phương Tây, nguồn thực phẩm cung cấp calci là các sản phẩm chế biến từ sữa, một số
nước đã sản xuất nhiều sản phẩm có tăng cường Calci như bánh mỳ, bánh bích quy, nước
cam, các sản phẩm ăn liền làm từ ngũ cốc; Còn ở hầu hết các nước Đông Nam Á, nguồn
cung cấp calci quan trọng là các sản phẩm từ đậu, ngũ cốc, rau xanh và cá.
Ở Việt Nam hiện mới có một số ít thực phẩm được tăng cường Calci như bột ngũ cốc,
bánh qui…, nhưng chưa được sản xuất và lưu thông rộng rãi trên thị trường. Vì vậy, để
đạt được nhu cầu Calci cho sự phát triển của hệ xương răng, phòng bệnh còi xương, nhất
là đối với trẻ bắt đầu ăn bổ sung (sau 6 tháng) trẻ vị thành niên (10-18 tuổi) và đề phòng
loãng xương cho những người có nguy cơ mắc bệnh cao, ngoài việc giáo dục truyền
thông tăng cường ăn uống đa dạng các thực phẩm tự nhiên như đã nêu trên, cần khuyến
khích sử dụng sữa và các sản phẩm từ sữa như sữa chua, sữa bột tăng cường đa vi chất, ...
đồng thời có kế hoạch sản xuất qui mô vừa và lớn các sản phẩm thực phẩm thông dụng
có tăng cường calci để đưa vào bữa ăn hàng ngày cho nhân dân.
BS. Ths. Bùi Đại Thụ