Một vài chỉ dẫn khi viết Lead
Lead là phần quan trọng nhất của bất kỳ tin bài nào, dù đó là tin vắn, tin
tổng hợp, bài phân tích hay bài phóng sự. Lead tức đoạn văn đầu tiên (còn gọi là
intro) có thể làm cho câu chuyện trở nên hấp dẫn nhưng cũng có thể khiến nó thất
bại.
Cần dành nhiều thời gian cho lead: nó phải có khả năng đứng độc lập mà
vẫn nêu được câu chuyện, nhưng cũng phải hấp dẫn và làm cho độc giả muốn đọc
tiếp. Nếu không làm được điều đó thì không chỉ lead hỏng mà toàn bộ những gì
phóng viên viết ra đều vô ích.
Dưới đây là những điểm cần lưu ý:
;;; Lead phải rõ ràng, ngắn gọn và đơn giản. Nói chung lead (tiếng Anh) chỉ
vào khoảng dưới 30 chữ hoặc tối đa 3 dòng trên màn hình còn lead tiếng Việt có
thể dài hơn khoảng 30%.
>>> Lead nên trả lời câu hỏi ai, cái gì, khi nào và ở đâu. Nếu có thể thì
cũng có thể giải đáp luôn câu hỏi tại sao, và đừng bao giờ để độc giả băn khoăn
làm sao mà phóng viên biết được thông tin này nhỉ????. Cần tuân thủ nguyên tắc
dẫn nguồn tin.
;;; Đọc lại lead khi viết xong và tự hỏi vậy thì sao>>>? Câu Hãng sản xuất
kim cương lớn của Nga Almazy Rossii-Sakha (ARS) và De Beers của Nam Phi đã
ký một thỏa thuận quan trọng tại đây hôm thứ Ba, kết thúc nhiều tháng va chạm về
vấn đề xuất khẩu kim cương của Ngaaaa được sửa lại thành Hai hãng sản xuất kim
cương lớn nhất thế giới đã ký kết một thỏa thuận trị giá 550 triệu USD mỗi năm
hôm thứ Ba để De Beers của Nam Phi trở thành hãng duy nhất được mua đá quý
của Nga.... Hãy tìm hiểu xem có điều gì mới và nổi bật; hãy tránh những cụm từ
kiểu như trong một đòn mạnh giáng vào tiến trình hòa bìnhhhh hoặc trong một
thất bại mới của chính phủ vốn đã lung layyyy vì nó chẳng cung cấp thông tin nào
mới cho độc giả.
>>> Hãy đọc to lead (hoặc đọc thầm trong đầu). Nếu không thể đọc thẳng
một mạch không cần lấy hơi hoặc ngập ngừng về nghĩa thì hãy viết lại. Hãy cố
gắng chỉ nêu một ý; nếu thấy phải đưa hơn một ý thì những ý này phải hợp với
nhau và không làm cho độc giả căng thẳng. Tránh kiểu lead với lối nói một mặt....,
mặt khác...... hay đúng như dự đoánnnn.
>>> Dùng động từ ở dạng chủ động chứ không dùng dạng bị động và tránh
dùng những từ khó hiểu, dài.
;;; Tránh các câu trích dẫn toàn bộ cũng như các một phần trích dẫn trong
lead. Phần trong ngoặc ở câu dưới đây không có tác dụng gì: Tư lệnh NATO tại
Bosnia, Đô đốc Leighton Smith của Mỹ, nói hôm thứ Ba rằng ông không biếtttt
liệu hòa bình có kéo dài ở nước cộng hòa này hay không sau khi rút 60.000 quân
gìn giữ hòa bình do NATO đứng đầu. Câu trích dẫn chỉ có giá trị khi người phát
biểu là một người thật nổi tiếng và bản thân câu nói chính là tin tức, ví dụ: Tổng
giám mục Canterbury tuyên bố hôm thứ Sáu rằng Thái tử Xứ Wales đã quay lưng
với Cơ đốc giáo và không phù hợp để đứng đầu Nhà thờ Anh quốcccc.
Nếu sử dụng một phần trích dẫn trong lead thì phải có câu trích đầy đủ ở
bên dưới. Điều này có ý nghĩa rất quan trọng nhằm tái khẳng định với độc giả rằng
câu trích dẫn nằm trong đúng ngữ cảnh.
;;; Nói chung cần có yếu tố ngày trong lead (trong tin tiếng Anh không
dùng todayyyy hoặc yesterdayyyy). Câu văn tiếng Anh thường đặt yếu tố thời gian
sau động từ nhưng trong tiếng Việt nên đặt ở đầu câu.
>>> Tìm một góc nhìn của ngày hôm nay>>>. Điều này có thể hơi khó
khăn khi sự kiện bạo động đã trôi qua một ngày nhưng nên tránh những cái lead
mơ hồ, trừu tượng về việc tình hình trở lại bình thường. Chắc chắn vẫn đang có
điều gì đó diễn ra đáng để đưa tin. Sau một cơn bão, mọi người dọn dẹp đống đổ
nát và bắt đầu xây dựng lại nhà cửa; sau một vụ nổi loạn, có thể các binh sĩ đang
tuần tra những con đường hoang vắng trong tâm trạng lo ngại; một vị bộ trưởng
thoát khỏi cuộc bỏ phiếu bất tín nhiệm có thể đang tìm cách thỏa hiệp để tránh một
vụ khủng hoảng khác.
;;; Không nhồi nhét vào lead những chi tiết phụ, chẳng hạn như các địa
danh, tên của các quan chức nhỏ hay tổ chức. Nếu địa danh ít nổi tiếng, hãy dành
câu mô tả một thị trấn nhỏ cách Hà Nội 150km về hướng Bắcccc cho câu văn bên
dưới. Nếu nguồn tin là quan chức dưới cấp bộ trưởng thì thông thường trong lead
chỉ cần nói đơn giản là một quan chức chính phủủủủ còn tên tuổi, chức danh thì
nêu ở bên dưới. Đối với một chức danh mà có thể độc giả không hiểu thì tốt nhất
là nên giải thích. Ví dụ Một quan chức Liên Hợp Quốc phụ trách hồi hương người
tị nạn Cônggô phát biểu...... thì rõ hơn là Quan chức bộ phận hồi hương thuộc Cao
ủy Liên Hợp Quốc về người Tị nạn Anthony Moga phát biểu......
;;; Tránh lối nói khoa trương.
;;; Lead phải được hỗ trợ bằng các chi tiết, con số và các câu trích dẫn trong
những câu văn tiếp theo. Lưu ý 3 vấn đề sau: 1) Không nhétttt thêm câu bình luận
sai cho một nguồn tin. Bộ trưởng Tài chính Theo Waigel cho biết doanh thu thuế
của Đức sẽ giảm 17,3 tỷ mark so với mức dự báo chính thức cho năm nay, gây ra
nghi ngờ về khả năng của quốc gia này đối với việc thực hiện các tiêu chí để có
đồng tiền chung châu Âu duy nhất. Chắc chắn là ông bộ trưởng không hề bày tỏ
bất kỳ sự hoài nghi nào. Không được nói quá về tầm quan trọng của nguồn tin: nếu
chỉ là người phát ngôn bộ ngoại giao thì không được gọi là một quan chức chính
phủ cấp caoooo. 2) Động từ chính trong lead phải phản ánh trung thành toàn bộ
câu chuyện; nếu hai chính phủ đồng ý thảo luận về bất đồng thì không nên đưa tin
rằng họ đã quyết định cùng hoạch định chính sách. 3) Kiểm tra kỹ các con số
thương vong, số người đi bầu cử cũng như các con số khác để đảm bảo những gì
được nêu trong tin bổ sung chính xác cho thông tin trong lead.
Viết tin cho đài phát thanh( đá sang đài phát thanh tí)
Viết một cái tin 45 giây cho đài phát thanh ư? Nhấc tay một cái là xong.
Bài bình luận 5 phút nhé. Hơi mất công nhưng không vấn đề gì! Nhiều người chắc
hẳn có suy nghĩ như thế, nhưng thực ra viết bài cho đài phát thanh có lẽ là khó
nhất, bởi người nghe chỉ có mỗi một con đường cảm nhận là dùng thính giác.
Thường có câu nói rằng 'muốn đọc kỹ thì xem báo' chứ không ai bảo nghe
đài, xem TV. Quy ngược lại là không thể bệ nguyên xi bài viết cho báo in vào
studio mà đọc vì không hiệu quả. Song hình như đó lại là cái cách rất phổ biến
hiện nay. Với các bài phóng sự thì nhiều phóng viên phát thanh làm tương đối tốt -
xét về văn phong cho báo nói - nhưng các loại tin tức, bình luận thì tiêu chí nhanh
và tiện lợi được đặt lên hàng đầu chứ không phải văn phong.
Hãy lấy một ví dụ đơn giản: Đài phát thanh được Thông tấn xã cung cấp
thông tin quốc tế đều đặn thành những bản in sẵn theo giờ thỏa thuận. Có ai đảm
bảo là những bản tin này được biên tập lại cho phù hợp với báo nói không? Có thì
bao nhiêu phần trăm?Còn nếu không thì... thôi rồi Lượm ơi. Các biên tập viên của
TTXVN đương nhiên không thể biết cách viết cho nhà đài, họ toàn viết cho báo in
thôi.
Cách viết lead hiện nay còn quá nhiều điều phải bàn và không ít báo luôn
luôn có đầy những cái lead lòng thòng với đầy những cái ngoặc đơn, ngoặc kép,
chức vụ dài dòng, ý chính thì nằm tận cuối câu. Làm một người đọc nhìn còn tức
mắt, nghe qua đài thì có mấy ai chịu nổi cơ chứ. Rồi còn sự liên kết giữa các đoạn
văn với nhau nữa.
Nguyên tắc chung
- đừng cố gắng kể cả câu chuyện
- tập trung vào từng điểm một
- viết bằng ngôn ngữ đối thoại
- cụ thể và sử dụng những ngôn từ rõ ràng
- dùng các câu văn ở thể chủ động
- có mở đầu, thân bài và kết luận
- phần đầu hấp dẫn
-chú trọng tính đơn giản.
(Michelle Betz, IJNet.org)