CƠ SỞ KHOA HỌC VÀ KHẢ NĂNG NHÂN RỘNG BIỆN PHÁP THỦY
LỢI PHỤC VỤ SẢN XUẤT RAU AN TOÀN Ở PHƯỜNG LĨNH NAM
QUẬN HOÀNG MAI – HÀ NỘI
SCIENTIFIC BASIC AND POSSIBILITIES IN WIDE SPREADE OF WATER
SUPPLY METHOD TO SUPPORT THE PRODUCTION OF SAFE
VEGETABLE IN LINH NAM COMMUNEE, HOANG MAI DIST. HANOI
PGS. TS. Lê Quang Vinh
Trường Đại học Thủy lợi
(Bài đã được tác giả báo cáo trong “Hội nghị khoa học công nghệ Nông nhiệp
2006-2007 các tỉnh phía Bắc” tổ chức tại Hà Nội cuối năm 2007“)
Lời giới thiệu: Cuối năm 2002 hệ thống thủy lợi cấp nước tưới có áp đến
tận mặt ruộng cho 10 ha vùng rau Thúy Lĩnh thuộc phường Lĩnh Nam do Trung
tâm Khoa học và triển khai kỹ thuật thủy lợi thiết kế đã bàn giao cho địa phương
quản lý. Sơ đồ cấp nước tưới gồm máy bơm hút nước ngầm, hệ thống lọc và làm
sạch nước, bơm đẩy nước sạch vào hệ thống ống ngầm, van và các họng chờ phân
bố đều trên cánh đồng. Biện pháp thủy lợi này đã làm thay đổi phương thức sản
xuất của người nông dân là chuyển từ sản xuất rau thông thường thành rau sạch
và rau an toàn, góp phần hình thành mô hình sản xuất nông nghiệp Lĩnh Nam khá
điển hình ở vùng đồng bằng Bắc Bộ. Bài báo này giới thiệu các cơ sở khoa học và
khả năng nhân rộng biện pháp thủy lợi nói trên ra các địa phương khác đáp ứng
yêu cầu công nghiệp hoá và hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn.
Summary: By the end of 2002, a pressurized water supply pipe system for
10 ha of vegetable field in Linh Nam Communee which was designed by the
Center for Water Research and Engineering Application have been completed.
The system include a ground water pumping station, an water treatment system
and the pipe system with valves and outlet which distributed eventlly to the field.
This water supply method has changed way of production of vegetable to the safe
and clean manner forming the new model of agricultural production in Red River
Delta. This paper introduce the scientific basic and possibilities in wide spread of
water supply method to support the production of safe vegetable to other areas for
the need of industrilization and modernization of Agricultural and Rural Area.
1 . KHÁI QUÁT VỀ BIỆN PHÁP THỦY LỢI ÁP DỤNG CHO VÙNG
NGHIÊN CỨU
1.1. Hệ thống cấp nước tưới
Gồm nhà trạm bơm lắp 3 tổ máy trong đó có 1máy bơm chìm loại V6F70-9
và 2 máy bơm đẩy loại VMN65-200B. Nước ngầm ở độ sâu trên 70 m được máy
bơm chìm hút lên hệ thống giàn tạo mưa, bể lọc, bể lắng sau đó được dẫn vào bể
chứa có dung tích 200 m3. Từ bể chứa, nước được máy bơm đẩy bơm trực tiếp vào
hệ thống đường ống kẽm chôn ngầm phân bố đều trên vùng rau.
1.2. Hệ thống tiêu nước
Kênh tiêu chính nằm cạnh đường giao thông bao bọc xung quanh tạo thành
hệ thống kênh cách ly giữa vùng sản xuất rau với khu dân cư và đường giao thông.
Nước từ các khu vực dân cư hoặc nước ngoại lai khác chảy đến đều bị hệ thống
kênh này ngăn lại sau đó tiêu thoát ra sông Hồng. Các kênh tiêu nhánh nằm cạnh
đường quản lý chia vùng nghiên cứu thành nhiều lô nhỏ. Nước thừa do mưa hoặc
sau khi tưới đều tập trung vào các rãnh luống rau, chảy vào kênh để tiêu ra ngoài.
Do biện pháp tưới chủ yếu là phun mưa hoặc thủ công nên nước thừa trong quá
trình sản xuất là không đáng kể.
1.3. Phương pháp tưới
Nước tưới cho rau được lấy ra khỏi đường ống áp lực qua hệ thống van và
các họng chờ cách nhau 12 m phân bố đều trên đồng ruộng. Khi tưới người nông
dân có thể áp dụng các biện pháp sau:
1. Tưới bằng vòi phun mưa. Tuỳ thuộc vào từng loại rau, từng thời kỳ sinh
trưởng, phạm vi phân bố của rau mà người nông dân có thể chọn loại vòi phun có
kích thước hạt và cường độ mưa phù hợp. Sau khi tưới vòi phun có thể được tháo
ra khỏi họng chờ để bảo quản.
2. Lấy nước vào thùng hoặc ô doa để tưới trực tiếp bằng thủ công. Có
nhiều loại rau trong giai đoạn đầu sinh trưởng nếu tưới bằng vòi phun mưa sẽ rất
lãng phí nước. Người nông dân có thể lấy nước ngay trên mặt ruộng, dùng gáo hay
ô doa tưới trực tiếp vào từng gốc rau, luống rau. Phương pháp tưới này phù hợp
với các khu ruộng trồng đồng thời nhiều loại rau và đang ở trong các giai đoạn
sinh trưởng khác nhau.
1.4. Quản lý tưới và quy trình tưới
Khi bàn giao cho địa phương sử dụng, hệ thống đường ống ngầm cấp nước
mặt ruộng mới phủ kín được 10 ha nên mỗi ngày trạm bơm chỉ hoạt động 3 giờ và
chia làm 2 đợt tưới: sáng từ 9 giờ đến 10 h30’, chiều từ 14 giờ đến 15h30’. Khi
diện tích tưới mở rộng, thời gian bơm sẽ dài hơn. Quản lý vận hành trạm bơm do
hai cán bộ kỹ thuật của hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp Lĩnh Nam phụ trách. Đến
giờ bơm, tất cả các hộ sản xuất đều có mặt tại ruộng, lấy nước trực tiếp từ họng
chờ để tưới theo phương thức do họ chọn. Ngày có mưa thì tuỳ theo lượng mưa
lớn hay nhỏ người sản xuất có thể chỉ tưới một phần hay ngừng hẳn. Theo quy
định của hợp tác xã, các gia đình đóng thủy lợi phí từ 25.000 đến 30.000
đ/sào/tháng.
2. MỘT SỐ NHẬN XÉT VÀ ĐÁNH GIÁ
2.1. Phương pháp cấp nước tưới ở Lĩnh Nam rất phù hợp với đặc điểm sản
xuất, tập quán canh tác của nông dân các vùng chuyên canh rau ở đồng bằng Bắc
Bộ và Hà Nội. Trình độ thâm canh của người nông dân ở khu vực này rất cao.
Trên một cánh đồng, một khu vực chuyên canh người sản xuất thường trồng nhiều
loại rau quả có thời gian sinh trưởng, chu kỳ quay vòng và chế độ chăm sóc rất
khác nhau. Có loại chu kỳ sản xuất chỉ khoảng 15 - 20 ngày như rau gia vị, có loại
từ 75 - 85 ngày như bắp cải…. Tạo nguồn nước áp lực có chất lượng tốt và đồng
đều đưa đến tận mặt ruộng mà không bắt buộc áp dụng cách thức tưới cụ thể nào
giúp người nông dân phát huy cao nhất tiềm năng trí tuệ và kinh nghiệm sản xuất
của mình. Họ hoàn toàn chủ động lựa chọn cách thức tưới phù hợp như bằng vòi
phun mưa, ô doa hoặc bằng gáo….
Với các vùng canh tác tập trung theo quy mô công nghiệp trồng cùng một
loại rau, hoa, quả, củ thì biện pháp cấp nước nói trên sẽ còn phát huy hiệu quả cao
hơn nữa. Trường hợp này tất cả các họng chờ được lắp cùng một loại vòi phun
mưa thích hợp.
Do nguồn nước dồi dào, công suất làm việc của máy bơm lớn, nước tưới
được cấp tới mặt ruộng bằng hệ thống đường ống áp lực chôn ngầm dưới đất
không phụ thuộc vào điều kiện địa hình và biện pháp canh tác nên rất thuận tiện
cho việc mở rộng quy mô, phạm vi và đối tượng phục vụ. Kết quả phân tích các
chỉ tiêu hoá lý theo TCVN 5942-1995 và TCVN 5944-1995 cho thấy nước sau khi
lọc nếu được tẩy trùng có thể sử dụng tốt cho mục đích sinh hoạt.
2.2. Khi chưa có hệ thống cấp nước tưới sạch tập trung, người nông dân
Lĩnh Nam phải gánh nước từ sông, ao tù hoặc giếng đào để tưới. Một số gia đình
dùng bơm mi - ni lấy nước sông Hồng tưới trực tiếp cho một số khu vực nhỏ ven
sông. Mức tưới, số lần tưới và thời gian tưới trong mỗi đợt nhiều ít không chỉ phụ
thuộc vào thời kỳ sinh trưởng của rau, điều kiện khí hậu khô hay ẩm mà còn phụ
thuộc vào cường độ và sức lao động của từng gia đình. Với phương thức lao động
cá thể, cơ sở hạ tầng thủy lợi không hoàn chỉnh, chất lượng nước tưới không đảm
bảo và không kiểm soát được làm cho chất lượng rau quả không đồng nhất và
không đảm bảo sạch.
Khi hệ thống thủy lợi được xây dựng hoàn chỉnh như đã nêu ở trên thì
nguồn nước cấp cho vùng rau luôn luôn chủ động, chất lượng nước được kiểm
soát, đảm bảo sạch và đồng đều trên toàn cánh đồng. Theo quy trình tưới đã được
phổ biến đến tận người nông dân, đúng giờ máy bơm hoạt động tất cả các hộ sản
xuất đều có người ra đồng lấy nước tưới. Như vậy, việc cấp nước tận mặt ruộng
theo giờ quy định không chỉ giúp người nông dân giảm bớt được sức lao động bỏ
ra để lấy nước tưới mà còn giúp họ họ làm quen với tác phong làm việc có kế
hoạch, từng bước hình thành tác phong lao động công nghiệp trong sản xuất nông
nghiệp.
2.3. Chất lượng rau quả đặc biệt là rau sạch và rau an toàn phụ thuộc vào
rất nhiều yếu tố như đất trồng, phương thức canh tác, chăm bón, phòng trừ dịch
bệnh, thu hoạch và bảo quản, chất lượng nước tưới và quy trình tưới... và nhận
thức của người nông dân trong quá trình sản xuất. Từ khi có hệ thống thủy lợi nói
trên, người nông dân Lĩnh Nam đã có sự thay đổi lớn về nhận thức và tập quán
canh tác trong quá trình sản xuất rau cung cấp cho thị trường. Họ đã thực hiện rất
nghiêm túc quy trình sản xuất rau sạch. Hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp lo cung