Ban th− ký Uû héi s«ng Mª C«ng
Ch−¬ng tr×nh ®µo t¹o m«i tr−êng
§¸nh gi¸ m«i tr−êng chiÕn l−îc
Phnom Penh 10/2001
§¸nh gi¸ m«i tr−êng chiÕn l−îc
Ch−¬ng tr×nh ®µo t¹o m«i tr−êng – Ban th− ký Uû héi 1
Môc lôc
bµi 1 - giíi thiÖu vÒ ®¸nh gi¸ m«i tr−êng chiÕn l−îc ..............................................2
So s¸nh SEA vµ EIA cÊp dù ¸n...................................................................................4
¦u ®iÓm (sö dông) cña SEA .......................................................................................5
Khã kh¨n (c¶n trë) ®èi víi SEA..................................................................................6
VÝ dô vÒ yªu cÇu cña SEA...........................................................................................7
KÕt luËn .......................................................................................................................8
bµi 2 - ph−¬ng ph¸p vµ kü thuËt......................................................................................9
Ph−¬ng ph¸p ®¸nh gi¸ m«i tr−êng chiÕn l−îc.............................................................9
ChØ b¸o ...............................................................................................................10
Ph−¬ng ¸n...........................................................................................................10
Gi¶m nhÑ ............................................................................................................11
Kü thuËt tiÕn hµnh SEA.............................................................................................11
s¸ch tham kh¶o..................................................................................................................14
§¸nh gi¸ m«i tr−êng chiÕn l−îc
Ch−¬ng tr×nh ®µo t¹o m«i tr−êng – Ban th− ký Uû héi 2
bµi 1 - giíi thiÖu vÒ ®¸nh gi¸ m«i tr−êng chiÕn l−îc
KÓ tõ khi ®−îc ra ®êi t¹i Mü ®Çu nh÷ng n¨m 1970, qu¸ tr×nh ®¸nh gi¸ t¸c ®éng m«i
tr−êng (EIA) chñ yÕu ¸p dông cho c¸c dù ¸n ph¸t triÓn t¹i nh÷ng ®Þa ®iÓm cô thÓ. Tuy
nhiªn, chóng ta ®· thÊy, qua viÖc xem xÐt ®¸nh gi¸ m«i tr−êng tÝch luü (CEA), EIA ë
cÊp dù ¸n th−êng kh«ng ®ñ ®Ó ra quyÕt ®Þnh cã quy m« réng lín. Nãi c¸ch kh¸c, EIA
vµ CEA kh«ng cho ®ñ th«ng tin ®Ó ra quyÕt ®Þnh m«i tr−êng ë quy m« vïng, toµn quèc
hay réng lín h¬n. T−¬ng tù nh− viÖc EIA cÊp dù ¸n më réng thµnh CEA, ®¸nh gi¸ m«i
tr−êng chiÕn l−îc (SEA) cã thÓ coi nh− sù n©ng cÊp tõ CEA. Mét vÊn ®Ò ®¸ng chó ý
x¶y ra tõ nh÷ng n¨m 1990 lµ viÖc ¸p dông EIA vµo c¸c chÝnh s¸ch, kÕ ho¹ch vµ ch−¬ng
tr×nh (PPPs) m«i tr−êng hay ph¸t triÓn.
SEA dùa vµo mét qu¸ tr×nh cã hÖ thèng ®¸nh gi¸ c¸c hËu qu¶ cña PPPs ®èi víi m«i
tr−êng. ViÖc ®¸nh gi¸ nµy nh»m ®¶m b¶o
nh÷ng vÊn ®Ò m«i tr−êng ®Òu ®−îc xem xÐt
cÆn kÏ vµ gi¶i quyÕt thÝch ®¸ng ë giai ®o¹n
®Çu cña quy ho¹ch. Trong bèi c¶nh ®ã, chÝnh
s¸ch ®Ò cËp ®Õn mét ®−êng lèi hµnh ®éng
chung hoÆc ph−¬ng h−íng chung mµ chÝnh
quyÒn ®ang hoÆc sÏ theo ®uæi chØ ®¹o viÖc ra
quyÕt ®Þnh hiÖn nay. Mét kÕ ho¹ch ®−îc ®Þnh
nghÜa lµ mét chiÕn l−îc hay mét ®Ò ¸n cã môc
®Ých, h−íng vÒ t−¬ng lai vµ th−êng cã nh÷ng
thø tù −u tiªn, ph−¬ng ¸n vµ biÖn ph¸p kÕt hîp, nh»m t¹o dùng chÝnh s¸ch vµ thùc hiÖn
chÝnh s¸ch. Cuèi cïng, ch−¬ng tr×nh biÓu thÞ mét lÞch tr×nh hay tiÕn ®é thùc hiÖn nhÊt
qu¸n, cã tæ chøc chÆt chÏ c¸c cam kÕt, ®Ò nghÞ, ph−¬ng tiÖn vµ/hoÆc ho¹t ®éng t¹o
dùng lªn chÝnh s¸ch vµ thùc hiÖn chÝnh s¸ch.
B¶n chÊt cña SEA lµ ®¸nh gi¸ c¸c PPPs m«i tr−êng ®Ó x¸c ®Þnh hiÖu qu¶ cña chóng.
C¸c chÝnh s¸ch m«i tr−êng viÕt hay nhÊt, hoÆc ch−¬ng tr×nh m«i tr−êng diÔn t¶ tèt
nhÊt, ®Òu v« bæ nÕu kh«ng tõng b−íc ®¹t ®−îc nh÷ng thµnh c«ng trong viÖc b¶o tån tµi
nguyªn hay nguån nh©n lùc cña mét quèc gia. ChÝnh s¸ch vµ ch−¬ng tr×nh m«i tr−êng
cÇn ®−îc ®¸nh gi¸ ®Þnh kú vÒ hiÖu qu¶ vµ qua “c¶nh b¸o sím” ®−îc g¾n víi qu¸ tr×nh
SEA, chóng cã thÓ ®−îc ®iÒu chØnh ®Ó phôc vô tèt h¬n c¸c −u tiªn vÒ m«i tr−êng.
SEA t¹o ra c¬ héi duy nhÊt cho c¸c quèc gia thuéc l−u vùc s«ng Mªk«ng trong viÖc
®Èy m¹nh kiÓm tra viÖc sö dông vµ ph¸t triÓn c¸c tµi nguyªn thiªn nhiªn. Víi nhiÒu
chÝnh s¸ch vµ m«i tr−êng nh− vËy ®ang ®−îc triÓn khai (xem B¶ng 1) ë l−u vùc
Mªk«ng, c¸c nhµ qu¶n lý m«i tr−êng cã thÓ ®¸nh gi¸ hiÖu qu¶ tiÒm tµng cña nh÷ng
ch−¬ng tr×nh b¶o vÖ m«i tr−êng míi tr−íc khi nh÷ng ch−¬ng tr×nh ®ã ®−îc thùc hiÖn.
Nh−îc ®iÓm ®−îc ph¸t hiÖn vµ gi¶i quyÕt tr−íc khi ®−a ra nh÷ng quyÕt ®Þnh qu¶n lý
quan träng vÒ m«i tr−êng.
Cã thÓ quy ho¹ch m«i tr−êng h÷u hiÖu h¬n qua viÖc quy ho¹ch vµ tiÕn hµnh SEA. VÝ
dô, SEA cã thÓ n©ng tÇm quan träng cña c¸c vÊn ®Ò liªn quan ®Õn m«i tr−êng lªn nh−
c¸c vÊn ®Ò kh¸c ( kinh tÕ, yªu cÇu cña thÞ tr−êng, tµi chÝnh vµ c«ng nghÖ) trong viÖc ra
§¸nh gi¸ m«i tr−êng chiÕn l−îc
Ch−¬ng tr×nh ®µo t¹o m«i tr−êng – Ban th− ký Uû héi 3
quyÕt ®Þnh. Nã còng khuyÕn khÝch viÖc v¹ch ra c¸c môc ®Ých m«i tr−êng cïng víi c¸c
môc ®Ých x· héi vµ kinh tÕ.
B¶ng 1 VÝ dô vÒ øng dông SEA tiÒm tµng trong L−u vùc s«ng Mª C«ng
ChÝnh s¸ch KÕ ho¹ch Ch−¬ng tr×nh
C¨mpuchia KÕ ho¹ch hµnh
®éng quèc gia vÒ
m«i tr−êng
LuËt b¶o vÖ m«i
tr−êng vµ qu¶n lý tµi
nguyªn thiªn nhiªn
Lµo KÕ ho¹ch hµnh
®éng quèc gia vÒ
m«i tr−êng
Ph¸p lÖnh No118 vÒ
qu¶n lý vµ b¶o vÖ
®éng vËt hoang d·,
c¸, vÒ s¨n b¾n vµ
®¸nh c¸
§−êng lèi chØ ®¹o lµm
gi¶m t¸c ®éng m«i
tr−êng c¸c dù ¸n ®−êng
x¸ ë CHDCND Lµo
Th¸i Lan §Ò cao vµ b¶o vÖ
luËt chÊt l−îng m«i
tr−êng quèc gia
LuËt b¶o tån vµ b¶o
vÖ ®éng vËt hoang d·
Tiªu chuÈn chÊt l−îng
n−íc mÆt
ViÖt Nam KÕ ho¹ch hµnh
®éng ®a d¹ng sinh
häc ë ViÖt Nam
LuËt b¶o vÖ m«i
tr−êng
Tiªu chuÈn chÊt l−îng
n−íc mÆt
SEA cÇn xem xÐt trong bèi c¶nh chung cña c¸c cuéc nghiªn cøu t¸c ®éng liªn quan
®Õn PPPs vµ EIA cÊp dù ¸n. NhiÒu lóc, c¸c SEA ®· c¶i thiÖn hiÖu suÊt hµnh chÝnh b»ng
con ®−êng “lång ghÐp bËc thang”, trong ®ã tr−íc tiªn EIA ®−îc thùc hiÖn ë cÊp chÝnh
s¸ch hay ch−¬ng tr×nh vµ tiÕp theo lµ EIA ®−îc thùc hiÖn ë cÊp thÊp h¬n, cÊp dù ¸n.
Ph−¬ng ph¸p lång ghÐp bËc thang n©ng cao hiÖu suÊt khi nh÷ng dù ¸n ®ã nhÊt qu¸n víi
c¸c dù ¸n ®· xem xÐt ë cÊp cao h¬n (SEA). Trong tr−êng hîp nµy, c¸c EIA cÊp dù ¸n
cã thÓ dùa vµo nh÷ng ph©n tÝch ®· lµm ë cÊp SEA, h¬n lµ lµm l¹i. Tuy nhiªn, ph−¬ng
ph¸p lång ghÐp bËc thang cã thÓ bÞ dïng sai môc ®Ých nÕu EIA cÊp dù ¸n kh«ng ®−îc
thùc hiÖn thÊu ®¸o v× ng−êi ta ®a gi¶ ®Þnh r»ng t¸c ®éng cña dù ¸n ®· ®−îc ®¸nh gi¸
thÝch ®¸ng trong mét SEA råi. Sù sö dông sai nµy cã thÓ x¶y ra v× c¸c dù ¸n ®−a vµo
SEA th−êng ®−îc ®Æc tr−ng d−íi d¹ng rÊt chung.
Th«ng th−êng, c¸c dù ¸n ®−îc ®−a ra vµo mét SEA tr−íc khi ®Æt ra nh÷ng th«ng sè
thiÕt kÕ chñ yÕu. T¹i mét sè n−íc (Anh), SEAvµ EIA ®−îc t¸ch ra ®Ó kh¼ng ®Þnh r»ng
c¸c ph©n tÝch chi tiÕt cña EIA cÊp dù ¸n kh«ng bÞ bá ®i do dùa vµo nh÷ng ph©n tÝch
®Þnh tÝnh chung h¬n th−êng cã trong c¸c SEA. §Ó minh ho¹ c¸c quan hÖ nµy, H×nh 1
m« t¶ mét ph−¬ng ph¸p lång ghÐp bËc thang cña viÖc quy ho¹ch vµ nghiªn cøu ¶nh
h−ëng ®èi víi m«i tr−êng. Ph−¬ng ph¸p nµy ®−îc ¸p dông réng r·i ë c¸c n−íc ph¸t
triÓn vµ ®ang ph¸t triÓn. Tuy nhiªn, cÇn biÕt r»ng nã ®· ®−îc x©y dùng trªn c¬ së sö
dông ®Êt ®ai vµ c¸c th«ng lÖ quy ho¹ch m«i tr−êng ë n−íc Anh, do ®ã cÇn ®−îc ®iÒu
chØnh ®Ó thÝch øng víi thùc tiÔn tõng quèc gia cô thÓ.
§¸nh gi¸ m«i tr−êng chiÕn l−îc
Ch−¬ng tr×nh ®µo t¹o m«i tr−êng – Ban th− ký Uû héi 4
H×nh 1 Mét vÝ dô cña mét hÖ thèng lång ghÐp bËc thang cho nghiªn cøu m«i tr−êng
C¸c hµnh ®éng ngµnh vµ liªn ngµnh
Ph©n h¹ng ho¹t ®éng vµ lo¹i ®¸nh gi¸ (trong ngoÆc)
CÊp chÝnh
quyÒn
Qui ho¹ch sö
dông ®Êt (SEA)
ChÝnh
s¸ch (SEA)
Qui ho¹ch
(SEA)
Ch−¬ng
tr×nh (SEA)
Dù ¸n (SEA)
quèc gia/liªn
bang
Qui ho¹ch
sö dông ®Êt
quèc gia
ChÝnh s¸ch
giao th«ng
quèc gia
Qui ho¹ch
giao th«ng
®−êng bé
dµi h¹n
Ch−¬ng
tr×nh x©y
dùng ®−êng
bé trong 5
n¨m
X©y dùng
phÇn ®−êng
cho m«t«
ChÝnh s¸ch
kinh tÕ quèc
gia
Vïng/bang Qui ho¹ch
sö dông ®Êt
vïng
Qui ho¹ch
chiÕn l−îc
vïng
TiÓu vïng Qui ho¹ch
sö dông ®Êt
tiÓu vïng
Ch−¬ng
tr×nh ®Çu t−
tiÒu vïng
§Þa ph−¬ng Qui ho¹ch
sö dông ®Êt
®Þa ph−¬ng
Dù ¸n h¹
tÇng ®Þa
ph−¬ng
So s¸nh SEA vµ EIA cÊp dù ¸n
C¸c EIA cÊp dù ¸n tõng bÞ phª ph¸n rÊt nhiÒu. Nh−îc ®iÓm chung nh− sau:
EIA ®−îc tiÕn hµnh qu¸ chËm trong chu tr×nh dù ¸n kh«ng cã ¶nh h−ëng g× tíi
nh÷ng quyÕt ®Þnh then chèt.
Nh÷ng biÖn ph¸p gi¶m nhÑ ¶nh h−ëng c¸c t¸c ®éng hay biÖn ph¸p gi¶m nhÑ.
ThiÕu chó ý tíi viÖc ®¸nh gi¸ rñi ro, ¶nh h−ëng x· héi vµ nguy c¬ ®èi víi søc khoÎ.
EIA ®−îc tiÕn hµnh chñ yÕu lµ cho c¸c dù ¸n, mµ th−êng kh«ng dµnh cho c¸c
ch−¬ng tr×nh hay c¸c chÝnh s¸ch kÕt hîp.
Nh÷ng h¹n chÕ trªn, nhÊt lµ c¸c vÊn ®Ò cã liªn quan tíi sù chËm trÔ cña EIA trong chu
tr×nh dù ¸n vµ thiÕu chó ý tíi t¸c ®éng tÝch luü trong EIA cña dù ¸n cã thÓ kh¾c phôc
b»ng c¸ch thùc hiÖn SEA. Cã lÏ h×nh thøc chung nhÊt cña SEA l©u nay lµ ®¸nh gi¸ t¸c
®éng m«i tr−êng cña c¸c kÕ ho¹ch sö dông ®Êt ®ai ë cÊp thµnh phè vµ cÊp vïng.