ĐẠO ĐỨC NGHỀ BÁO
CHÍNH Ở TRONG TÂM
MỖI NHÀ BÁO
Song, trong nghề báo có rất nhiều lĩnh vực, đối tượng và phạm vi hoạt động
khác nhau, nên ngay cả một bộ quy tắc riêng của tờ báo cũng chưa thể phù
hợp cụ thể với từng nhà báo trong một đơn vị báo chí
1. CẦN CÓ QUY TẮC NGHỀ NGHIỆP RIÊNG CHO MỖI TỜ BÁO
Hiện nay, hầu hết các cơ quan báo chí, tòa soạn ở các nước phát triển trên thế giới
đều có Bộ Quy tắc hướng dẫn cho các phóng viên, biên tập viên của mình trong
hoạt động nghề nghiệp. Bên cạnh Luật báo chí và 9 điều quy ước về đạo đức báo
chí của Hội nhà báo Việt Nam, nhiều tờ báo lớn ở VN cũng có những bộ quy tắc
riêng và phóng viên đều phải tuân thủ cùng với việc tuân thủ luật báo chí. Các cơ
quan báo chí, tòa soạn đưa ra Bộ Quy tắc, trong đó có các quy định nhằm hướng
dẫn cách ứng xử cho phóng viên và các thành viên ban biên tập trong trường hợp
có các vấn đề nảy sinh mà không có trong quy định pháp luật, không có trong hợp
đồng lao động hay cụ thể hóa các nội dung trong Bộ quy tắc đạo đức báo chí của
Hội Nhà báo. Việc chi tiền cho đối tượng để lấy thông tin báo này thể áp dụng còn
báo kia thì không được. Hoặc việc trả tiền nhuận bút cho người được phỏng vấn
chỉ có một số báo áp dụng, còn nhiều báo thì nhuận bút đó thuộc về người phỏng
vấn. Việc biên tập bài viết về các vấn đề nhạy cảm hay tế nhị của một số báo cũng
rất khác nhau, biên độ chữ nghĩa của sự ca ngợi cũng như sự xúc phạm khá rộng
rãi, khiến cho bạn đọc rất phiền trách tờ báo và phóng viên là thiếu đạo đức nghề
nghiệp. Việc bảo vệ phóng viên trong tác nghiệp các báo cũng có thể khác nhau,
với tờ báo này thì họ lên tiếng, tờ báo kia thì lại phó mặc cho pháp luật…Tất cả
những điều đó đều liên quan đến những quy tắc tác nghiệp của tờ báo cụ thể. Và
theo chúng tôi, còn hơn thế nữa, quy tắc tác nghiệp này phần nào phụ thuộc vào
tính cách và phẩm chất của BBT, Chi bộ hay người đứng đầu cơ quan báo chí. Như
một thứ luật bất thành văn, họ là linh hồn của tờ báo, và việc phóng viên tự giác
tuân thủ,“chịu phép” trước những người lãnh đạo cũng rất có lợi cho việc tuân thủ
quy tắc tác nghiệp của tờ báo. Nếu những người lãnh đạo tờ báo không gương mẫu
và không kỷ cương thì dễ dàng xảy ra tình trạng “thượng bất chính hạ tắc loạn”,
chẳng có bộ quy tắc nào hiệu quả nổi với một đội ngũ làm báo.
Các Bộ Quy tắc không phải áp dụng được trong mọi tình huống mà một nhà báo có
thể gặp phải trong công việc, nhưng nó có ý nghĩa như sự hướng dẫn hoặc khuyến
khích nhà báo tìm tòi để đi đến một cách hành động đúng đắn, công bằng, trung
thực và nhân đạo.
Từ những suy nghĩ trên, chúng tôi nghĩ rằng để giúp cho nhà báo, phóng viên khi
tác nghiệp thì mỗi cơ quan báo chí, tòa soạn phải đặt ra cho cơ quan, tòa soạn mình
một bộ quy tắc ứng xử trong tác nghiệp để PV, BTV:
- Khỏi lúng túng khi xử lý thông tin.
- Hạn chế rủi ro và nguy hiểm khi đi tác nghiệp.
- Khi đi tác nghiệp, nhất là trong thể loại điều tra, phải được sự đồng ý của người
chịu trách nhiệm cao nhất cơ quan là Tổng biên tập.
- Quy định về việc nhận quà, phong bì… cho phóng viên, BTV.
- BBT phải luôn giám sát PV, BTV, thông tin thông suốt trong mọi trường hợp.
- BBT phải có phương án can thiệp cần thiết khi PV có sự cố, hay tai nạn nghề
nghiệp.
- Chia sẻ trách nhiệm với phóng viên khi gặp tai nạn nghề nghiệp để giảm thiểu tối
đa hậu quả.
2. MỖI NHÀ BÁO PHẢI TỰ CÓ MỘT QUY TẮC TÁC NGHIỆP RIÊNG
Song, trong nghề báo có rất nhiều lĩnh vực, đối tượng và phạm vi hoạt động khác
nhau, nên ngay cả một bộ quy tắc riêng của tờ báo cũng chưa thể phù hợp cụ thể
với từng nhà báo trong một đơn vị báo chí. Thí dụ với một phóng viên điều tra thì
khái niệm dấn thân có thể được hiểu khác với một phóng viên ban công tác bạn
đọc hay ban công tác xã hội. Sự hoạt động trong nghề báo nhiều khi mang tính độc
lập, riêng biệt nên không ai khác chính nhà báo phải có những quy tắc riêng trong
tác nghiệp, chỉ anh và chính anh mới tự kiểm tra và điều chỉnh hành vi của mình
chứ không ai khác. Vì thế có lẽ mỗi nhà báo cũng cần tự đặt nguyên tắc tác nghiệp
để bảo vệ mình.
Khi tham gia đề tài hội thảo này, chúng tôi tự hỏi rằng nhà báo thường có những
loại vi phạm đạo đức nghề nghiệp trong những trường hợp nào? Có lẽ là có những
loại vi phạm thuộc các lĩnh vực an ninh chính trị, có loại vụ lợi về tiền bạc, tài sản,
quan hệ riêng tư, có loại vi phạm vì công danh, muốn đánh bóng tên tuổi, muốn
chơi trội, muốn nổi tiếng…
Tất cả những điều đó luật pháp đã có quy định cụ thể để xử lý nếu nhà báo vi
phạm. Song với cương vị nhà báo, trong nghề nghiệp ắt có những quy định riêng
mới cụ thể hóa các điều luật ấy được.
- Nhà báo, dù ở cương vị gì, dù đang tác nghiệp hay không, anh đều là một công
dân, và trước khi anh là một nhà báo giỏi hãy là một công dân tốt. Khi nói đến điều
này chúng tôi nhớ đến một trường hợp các nhà báo nhập vai con nghiện để điều tra
đường dây bán ma túy ngay trong trung tâm cai nghiện. Khi bài điều tra sắp hoàn
thành thì các nhà báo phát hiện một nhóm học viên chuẩn bị trốn trại. Câu hỏi bất
