SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
DẠY HỌC SINH TIỂU
HỌC VIẾT ĐÚNG
HỎI/NGÃ NHƯ THẾ NÀO?
ThS. Đoàn Kim Phúc
Trường Đại học Quảng Bình
Mục tiêu của môn Tiếng Việt ở trường Tiểu học nhằm hình
thành và phát triển ở học sinh (HS) các kỹ năng sử dụng tiếng Việt
như nghe, nói, đọc, viết để học tập và giao tiếp trong cuộc sống.
Thông qua việc dạy và học môn Tiếng Việt, góp phần rèn luyện các
thao tác tư duy; Cung cấp cho HS những kiến thức cơ bản về tiếng
Việt và những kiến thức xã hội, tự nhiên và con người về văn hóa
và văn học Việt Nam; Bồi dưỡng tình yêu và thói quen giữ gìn sự
trong sáng của tiếng Việt, hình thành nhân cách con người. Một
trong những phân môn không kém phần quan trọng của môn Tiếng
Việt đó chính là phân môn Chính tả.
Dân tộc Việt Nam trải qua bốn nghìn năm văn hiến đã tích lũy
được một kho tàng tập quán, văn học và văn hóa rất đa dạng và
phong phú. Chữ viết của dân tộc ta tuy mới hình thành hơn trăm
năm nay, nhưng cũng như mọi quốc gia khác đã thành trụ cột then
chốt của nền văn hóa nước nhà. Việc giữ gìn sự trong sáng của tiếng
Việt cả trong lời nói lẫn chữ viết là việc làm hết sức cần thiết của tất
cả mọi người dân Việt Nam.
Thế nhưng, hiện tượng viết sai chính tả ở trẻ em bậc Tiểu học
khá phổ biến. Đặc biệt đối với HS là người miền Trung, việc viết
sai thanh hỏi/thanh ngã chiếm tỷ lệ khá cao. Lỗi này do nhiều
nguyên nhân như: phát âm sai; thời gian thực hành luyện viết chính
tả cho các em còn hạn chế; giáo viên (GV) chưa phân tích và sửa
chữa lỗi sai chính tả cho những HS viết sai; một số sách, tài liệu học
tập còn in sai lỗi chính tả ở một số văn bản; và một nguyên nhân lớn
hơn là một số GV chưa nắm vững các quy tắc, cơ sở khoa học để
hướng dẫn cho HS.
Viết sai dấu hỏi, ngã sẽ làm ý nghĩa đảo ngược và có khi vô
cùng tai hại cho văn học và văn hóa Việt Nam. Chẳng hạn, danh từ
nhân sĩ, chữ sĩ phải được viết bằng dấu ngã để mô tả một vị chính
khách có kiến thức văn hóa chính trị, nhưng nếu vô tình chúng ta
viết nhân sỉ, chữ sỉ với dấu hỏi có nghĩa là nhục sỉ, hay sỉ nhục nên
ý nghĩa của danh từ nhân sĩ sẽ bị trái ngược hoàn toàn. Việc rèn cho
HS tiểu học viết đúng hỏi/ngã là nhiệm vụ của người GV. Trong
phạm vi bài viết này, chúng tôi sẽ tóm tắt một số quy luật và biện
pháp nhỏ, hy vọng sẽ giúp các thầy cô giáo bậc Tiểu học, HS-SV sư
phạm phần nào hiểu rõ hơn cách viết hỏi/ngã, trên cơ sở đó rèn cho
HS kỹ năng viết đúng, nhằm làm phong phú thêm cho tiếng Mẹ đẻ.
Làm thế nào biết được tiếng nào viết dấu hỏi, tiếng nào viết
dấu ngã? Không có con đường nào ngoài việc là phải học, phải rèn
luyện nhiều, trở thành thói quen mới viết đúng. Nhiều người nhận
xét thấy người miền Bắc viết đúng chính tả hỏi/ngã hơn người miền
Nam và miền Trung. Họ viết đúng và dễ dàng, gần như không cần
học một quy tắc nào cả. Tại sao vậy? Đơn giản vì người miền Bắc
nói và đọc chữ dấu hỏi khác với chữ dấu ngã. Khi nghe tiếng có
giọng dấu nào thì viết chữ với dấu đó, dễ như viết dấu sắc và dấu
huyền. Điều đó có nghĩa, môi trường giao tiếp tự nhiên cũng góp
phần quan trọng không nhỏ trong việc rèn cho HS phát âm đúng
dẫn đến viết đúng. Vậy thì, trước hết chúng ta rèn luyện cho HS viết
đúng theo phương pháp tự nhiên.
1. Thực hành qua giao tiếp tự nhiên
Cái khó của HS miền Trung là không có môi trường giao tiếp
tự nhiên ấy bởi vì xung quanh có rất nhiều người nói và viết sai
hỏi/ngã. Một trong những biện pháp giúp HS tiểu học bắt chước tốt
là yêu cầu HS tìm những tiếng, từ, chữ được viết dấu hỏi/ngã có
trong bài đọc (hoặc ngoài bài đọc) mà các em đã được tiếp xúc.
Chẳng hạn, tìm trong bài thơ Mẹ (Tiếng Việt 2, tập 1, tr.102):
- Những tiếng có thanh hỏi.
- Những tiếng có thanh ngã.
Hay, tìm trong bài Con chó nhà hàng xóm (Tiếng Việt 2, tập
1, tr.131):
- 3 tiếng có thanh hỏi. Mẫu: nhảy
- 3 tiếng có thanh ngã. Mẫu: vẫy
Hoặc, bài tập điền dấu hỏi/ngã lên các chữ in nghiêng trong các
văn bản đã được học như:
Tôi lại nhìn, như đôi mắt tre thơ
Tô quốc tôi. Chưa đẹp thế bao giờ!
Xanh núi, xanh sông, xanh đồng, xanh biên
Xanh trời, xanh cua nhưng ước mơ …
(Bài tập 2.b, Tiếng Việt 4, tập 1, tr.27)
Với những bài tập thuộc dạng này, GV không bắt buộc HS phải
giải thích lý do tại sao lại viết là dấu hỏi/ngã mà chỉ yêu cầu HS tìm
hoặc nhớ lại bài đọc để viết lại cho đúng. Lâu dần sẽ tạo cho HS
thói quen viết đúng.
Trong tiếng Việt, tiếng có thanh hỏi chiếm tỷ lệ nhiều hơn
thanh ngã. Chúng ta hướng dẫn HS học những tiếng thanh ngã,
những tiếng còn lại là thanh hỏi, sẽ đỡ tốn công hơn. Cần nên vận
dụng tất cả các cơ quan: tai nghe, mắt nhìn, tay viết. Cho HS đọc kỹ
những văn bản viết dấu đúng chính tả, và nhất là tập viết đúng cho
quen mắt, quen tay. Càng được thực hành nhiều, HS sẽ có kỹ năng
viết đúng hỏi/ngã. Song, việc rèn cho HS học tập như vậy không
phải không có cơ sở, căn cứ khoa học của nó.
2. Dựa vào những cơ sở, căn cứ khoa học
Ngoài việc thường xuyên tổ chức cho học sinh học thông qua
giao tiếp tự nhiên như đã trình bày trên, GV phải nắm được quy
luật, cơ sở khoa học của cách viết đúng dấu hỏi/ngã. Phương pháp
này đòi hỏi nhiều hiểu biết về ngữ âm học, áp dụng những quy luật
biến dị của âm thanh và về từ nguyên học để tìm tòi gốc rễ của mỗi
tiếng.
2.1. Cách viết hỏi/ngã trong từ Từ Hán - Việt
Dù muốn hay không, trải qua hơn nghìn năm đô hộ của Trung
Quốc, Việt Nam chúng ta chịu ảnh hưởng rất lớn bởi nền văn hóa
Trung Hoa. Mặc dù đã cải biến và chữ viết được thay thế bằng chữ
Quốc ngữ, nhưng còn nhiều từ chúng ta dùng thường ngày là từ Hán
- Việt, chiếm tỷ lệ đến 70% tổng số từ trong tiếng Việt. Viết hỏi/ngã
trong từ Hán - Việt không theo một quy tắc, quy luật nào cả, chỉ có
mẹo giúp chúng ta viết đúng hỏi/ngã. Đó là, viết dấu ngã tất cả
những tiếng bắt đầu bằng D, L, V, M, N, Nh, Ng và Ngh; hay nhớ
câu: "Mình Nên Nhớ Viết Là Dấu Ngã". Ví dụ: dĩ vãng, dã man,
lãng du, lãnh đạm, viễn xứ, vĩ nhân, mỹ miều, cần mẫn, nỗ lực, não
nề, hàng ngũ, ngôn ngữ, nghiễm nhiên, …
Ngoài các tiếng bắt đầu bằng những phụ âm đã nêu trên, từ
Hán - Việt được viết bằng phụ âm khác hoặc không có phụ âm được
viết bằng dấu hỏi, ví dụ như: đảo điên, tưởng tượng, kiểu cách, ...
Nhưng vẫn có một số trường hợp ngoại lệ vẫn viết bằng dấu ngã: kỹ
(kỹ thuật, kỹ xảo), bãi (bãi bỏ, bãi khóa), hữu (bằng hữu, hữu nghị),
phẫu (phẫu thuật, giải phẫu), tiễn (tiễn đưa, tiễn biệt, tống tiễn), …
Một trong các dạng bài tập giúp HS viết đúng hỏi/ngã trong từ
Hán - Việt: Các từ Hán - Việt sau đây theo đúng quy luật hỏi ngã.
Hãy sửa lại lỗi chính tả (nếu có).
- diễn biến, biễu diển, hướng dẩn, hùng dũng, vủ khúc, ô
nhiểm, lảng phí, kiều diễm, khã năng, thủy triều, thế kỹ, …
2.2. Cách viết hỏi/ngã trong từ Láy
Từ láy là những từ ghép gồm hai (hay nhiều) tiếng mà một
trong các tiếng đó hoàn toàn không có nghĩa nếu tách ra riêng lẻ. Ví
dụ: buồn bã, liều lĩnh, hoàn hảo, lảo đảo, ... Gặp những tiếng chưa
có cặp có đôi, thì cố tìm tiếng láy ghép vào cho có cặp, sau đó áp
