intTypePromotion=3

Dịch tễ học phân tích : Tổng quan về dịch tễ học

Chia sẻ: Safskj Aksjd | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:6

0
305
lượt xem
119
download

Dịch tễ học phân tích : Tổng quan về dịch tễ học

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

rong dịch tễ học, một dịch bệnh xảy ra khi những trường hợp mới của một bệnh nào đó, trong một nhóm dân số nhất định, trong một khoảng thời gian nhất định, lan tràn vượt quá kỳ vọng dựa vào kinh nghiệm gần đó. Một dịch bệnh có thể xảy ra trong một địa phương hoặc cũng có thể trên toàn cầu, trong trường hợp đó thì gọi là đại dịch. Vài trường hợp của một bệnh rất hiếm có thể phân loại là một dịch bệnh, còn những trường hợp của các bệnh phổ biến như cảm lạnh...

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Dịch tễ học phân tích : Tổng quan về dịch tễ học

  1. CHƯƠNG 1 T NG QUAN V D CH T H C 1. nh nghĩa v d ch t h c D ch t h c trong ti ng Anh là epidemiology. Thu t ng này có ngu n g ct ti ng Hy l p bao g m: “epi” (upon) có nghĩa là d a trên, “demos” nghĩa là qu n th hay dân s , và “logos” nghĩa là môn khoa h c. Cách phân tích thu t ng như trên cho th y ph n nào v nh nghĩa c a môn h c. ó chính là môn h c nghiên c u các v n liên quan n s c kh e c p qu n th . Trư c ây ngư i ta nh nghĩa d ch t h c là môn h c nghiên c u v m i liên quan gi a tác nhân gây b nh, y u t truy n lây, môi trư ng và v t ch . ây có th nói là nh nghĩa chung v d ch t nhưng chưa cho th y s khác bi t gi a môn h c này và nh ng môn khoa h c khác ch ng h n như sinh thái b nh, b nh truy n nhi m, sinh lý b nh. Chính vì v y mà d ch t h c hi n nay ư c nh nghĩa rõ ràng hơn, trong ó ngư i ta nh n m nh rõ vai trò c a th ng kê sinh h c trong vi c xác nh m i quan h c a các y u t c u thành b nh. Theo Last (1995), d ch t h c là môn h c nghiên c u v b nh (ho c m t tr ng thái liên quan n s c kh e), v s phân b c a b nh, và các y u t quy t nh b nh trong m t qu n th , t ó ng d ng ki m soát d ch b nh. Các thành ph n trong nh nghĩa này ư c gi i thích như sau: - B nh (ho c m t tr ng thái liên quan n s c kh e): là m c tiêu chính c a nghiên c u d ch t h c. Thông thư ng ngư i ta hay c p n b nh, tuy nhiên m r ng hơn có th nói là b t c tình tr ng nào có liên quan n s c kho ư c quan tâm nghiên c u. Trong các ph n trình bày dư i ây, chúng tôi v n dùng t “b nh” mô t v n liên quan n s c kh e ngư i c d hình dung. - S phân b bao g m phân b theo th i gian, không gian, nhóm... c a thú mang b nh. - Các y u t quy t nh b nh (determinants): là các y u t như sinh lý, sinh h c, môi trư ng, xã h i... có th nh hư ng tr c ti p ho c gián ti p n t n s xu t hi n b nh. Các y u t này bao g m c y u t v m m b nh, v t ch , các y u t nguy cơ có liên quan n b nh. M c tiêu c a d ch t h c ư c th hi n thành các ý như sau: 1. Xác nh m c c a b nh trong qu n th ; 2. Xác nh các y u t nguy cơ liên quan n kh năng m c b nh; 1
  2. 3. Nghiên c u v l ch s b nh và nh ng tiên lư ng b nh; 4. ánh giá các phương pháp phòng tr b nh hi n t i cũng như th nghi m các phương pháp m i; 5. Làm cơ s cho vi c ban hành chính sách và nh ng quy nh c a cơ quan nhà nư c trong vi c ki m soát d ch b nh. Hình 1.1 Bi m h a v nh nghĩa d ch t h c 2. L ch s ngành d ch t h c Cùng v i s ra i c a nhi u ngành khoa h c khác, d ch t h c có l xu t hi n t r t lâu. Có l t th i Hippocrates (năm 400 trư c công nguyên) ã có nh ng khái ni m v nh ng y u t nào ó phân b trong nư c, không khí gây b nh và lây truy n cho con ngư i. Tuy nhiên ây ch là nh ng ý tư ng m u trong vi c nh hư ng phát tri n m t ngành khoa h c m i nghiên c u v các tác nhân liên quan n b nh t t. Cùng v i s phát tri n c a các ngành khoa h c khác c bi t là vi sinh v t h c, ý ni m v d ch t h c ư c nh hình rõ ràng hơn, ó là môn khoa h c nghiên c u v phân b b nh và nguyên nhân gây b nh. D ch t h c giai o n này ư c g i là d ch t h c c i n. n nh ng năm 1854, vi c John Snow phát tri n phương pháp tư duy toán h c xác nh ngu n g c c a b nh d ch t London ã tr thành n n t ng u tiên c a môn d ch t h c hi n i. n nh ng năm u c a th k 20, các nhà khoa h c ã ng d ng toán h c và th ng kê h c vào d ch t h c trong vi c xác nh m i liên quan gi a y u t nguy cơ và b nh t t. Có th k n Ronald Ross, Anderson Gray, McKendrick là nh ng nhà khoa h c i tiên phong và m ư ng cho s phát tri n c a d ch t h c hi n i. Richard Doll và Austin Bradford Hill vào năm 1954 ã xu t b n m t nghiên c u v m i quan h gi a thu c lá và ung thư ph i. ây ư c xem là nghiên c u cơ b n và i n hình nh t c a d ch 2
  3. t h c hi n i v i s k t h p c a toán h c trong vi c gi i quy t v n v b nh h c c a môn d ch t h c. Ngày nay d ch t h c hi n i là s k t h p nhi u ngành khoa h c khác nhau t sinh h c cho n k thu t và tin h c nh m m c ích xác nh các m i liên quan trong vi c gây b nh, t ó ngăn ng a b nh t t cho con ngư i và gia súc. Hình 1.2 John Snow – Nhà khoa h c ngư i Anh - cha c a ngành d ch t h c hi n i 3. Phân lo i các nghiên c u d ch t h c th c hi n ư c nh ng m c tiêu t ra c a môn h c, nhi u ngành khoa h c khác nhau ã ư c ưa vào ng d ng. M i ng d ng ngày càng ư c chuyên sâu và t o nên m t lo i hình nghiên c u m i v d ch t h c. Có th chia các lo i hình nghiên c u như sau: 3.1 D ch t h c s lư ng (quantitative epidemiology) ây có th nói là n n t ng cơ s c a môn d ch t h c. Vi c s hóa nh lư ng b nh và các m i liên quan làm cho d ch t h c tr thành m t môn khoa h c c l p. Trong ó ngư i ta có th chia thành d ch t h c mô t (descriptive epidemiology) và d ch t h c phân tích (analytic epidemiology). - D ch t h c mô t là các nghiên c u ph c v cho m c tiêu u tiên c a d ch t h c. Các nghiên c u này thư ng xoay quanh vi c di n bi n c a m t b nh nào ó. Ví d , m c b nh nhi u hay ít, phân b theo th i gian và a i m như th nào... Các nghiên c u này cho bi t ư c m c thi t h i mà ngành chăn nuôi hay s c kh e c ng ng c n quan tâm. - D ch t h c phân tích là nh ng nghiên c u dùng các phương pháp th ng kê và các cách b trí quan sát ho c nghiên c u d ch t h c ph c v cho m c tiêu th hai, có nghĩa là xác nh ư c m i liên quan gi a các y u t nguy cơ và tình tr ng b nh. M i liên quan này ư c th hi n qua các thông s toán h c. Các bư c i trong d ch t s lư ng: 1. Di n t các thông s - quan sát 2. Thí nghi m - th nghi m gi thuy t 3. Phân tích - k t lu n v m t th ng kê 3
  4. Bư c 1 ư c th c hi n làm cơ s cho vi c t gi thuy t (câu h i), nh v y mà cách b trí theo dõi ư c úng n. Bư c 2 bao g m cách l y m u, k thu t ch n oán phát hi n b nh, k thu t i u tra ghi nh n ph m vi c a b nh, và h th ng ghi chép-lưu tr d li u. Bư c 3 ư c ti n hành không v p ph i nh ng gi i thích sai l m v s x y ra b nh cũng như quan h nhân qu . Các k thu t ư c dùng bư c 3 là phân tích các y u t gây nguy cơ, mô hình toán h c, phương pháp h i quy và tr c nghi m s sai bi t v th ng kê. 3.2 D ch t h c lâm sàng (clinical epidemiology) D ch t lâm sàng chú tr ng các lo i câu h i ư c t ra cho thú y viên (B ng 1.1) t ó tìm ư c cách ng d ng trong x lý ca b nh. B trí nghiên c u có th là quan sát (observation) hay thí nghi m (experiment). Nghiên c u quan sát chú tr ng n ánh giá các y u t nguy cơ, nguyên nhân hay tiên lư ng. Thí nghi m lâm sàng ư c lư ng giá tr tương i c a các bi n pháp can thi p ch ng h n ch a tr , gi i ph u ho c cách ngăn ng a cho m t h i ch ng nào ó. D ch t lâm sàng cung c p phương ti n giúp thú y viên ng d ng kinh nghi m c a chính h , kinh nghi m t ngư i khác cũng như k t qu y h c ã n hành trong x lý v n . Chu trình nghiên c u c a d ch t h c lâm sàng bao g m: Có v n bt n Thu th p thông tin L p gi thuy t Quan sát Thu th p s li u X lý s li u Nh n di n v n mi Gi i quy t v n cũ Sơ 1.1 Chu trình nghiên c u c a d ch t h c lâm sàng 3.3 D ch t h c sinh thái (ecological epidemiology) D ch t sinh thái tìm hi u các y u t nh hư ng n s truy n lây và t n t i 4
  5. c a các tác nhân gây b nh trong môi trư ng. Nh ng y u t ó ôi khi ư c di n t là b ba tác nhân-ký ch -môi trư ng. Thông thư ng, d ch t sinh thái chú tr ng n chu trình ho c l ch s t nhiên c a b nh, nó cung c p cơ s khoa h c cho các chương trình thanh toán d ch b nh, ch ng h n chương trình thanh toán b nh do Babesia bò c a bang Texas (Hoa kỳ) ư c thành công nh vào hi u bi t v l ch s t nhiên c a b nh. Nh ng ti n b g n ây như sinh h c phân t (kháng th ơn dòng, b n gen và xác nh ADN) cũng như k thu t mô ph ng qua máy tính ã óng góp cho các hi u bi t v cách truy n b nh. B ng 1.1 Các v n lâm sàng và câu h i c n tr l i Bình thư ng/b t thư ng M c nào là gi i h n c a s bình thư ng? S b t thư ng c nào ư c xem là có b nh? Ch n oán chính xác c a xét nghi m ch n oán ho c c a chi n lư c dùng trong phát hi n b nh ra sao? T n s b nh B nh thư ng x y ra không? Chu kỳ? T ng di n bi n c a b nh có ph bi n nhi u thú không? Nguy cơ/phòng ng a Y u t nào liên quan n vi c tăng hay gi m c a b nh? Tiên lư ng B nh gây h u qu gì? Y u t nào liên quan n vi c tăng hay gi m c a tình tr ng kh i b nh? Ch a tr H u qu c a phương th c ch a tr ra sao và cách ch a tr làm thay i di n bi n sau này c a b nh như th nào? Nguyên nhân i u ki n gây nên b nh? 3.4 D ch t h c nguyên nhân (etiologic epidemiology) D ch t nguyên nhân chú tr ng n vi c thi t l p các m i quan h nguyên nhân - h u qu cho các b nh chưa xác nh ư c ngu n g c. Ho t ng cơ b n là i u tra d ch b nh. i u tra nguyên nhân c a các d ch do trong ng c th c ph m (food-borne) là thí d c i n c a d ch t nguyên nhân. 3.5 Y h c cho s c kho /phòng b nh trong qu n th Môn này dùng các thông tin có ư c t các ngu n ã nêu trên thi t l p chương trình qu n lý, ki m soát ho c ngăn ng a b nh m t cách t i ưu. Khía c nh kinh t ( ư c di n t dư i d ng chi phí-hi u qu ho c chi phí-l i t c) s quy t nh chi n lư c nào có hi u qu nh t. Tuy nhiên, chi n lư c hi u qu nh t có th không t n m c th p nh t c a t l m i m c b nh (incidence). Thú y viên ph i h c cách gi i quy t v n này n u h mu n làm vi c có hi u qu v i nhà s n xu t. 5
  6. 3.6 M t s nhóm nghiên c u d ch t h c khác D ch t h c không gian (spatial epidemiology): cùng v i s phát tri n c a công ngh thông tin và nh ng ng d ng v h th ng GIS (geographical informatic system), ngư i ta ã th c hi n các nghiên c u v s phân b cũng như phân tích các y u t nguy cơ n b nh v m t phân b không gian. Ngoài ra, s phát tri n chuyên sâu t ng lĩnh v c cũng ã thúc y kh năng ng d ng d ch t h c chuyên sâu. Ch ng h n, m t s ngành d ch t h c m i ư c nghiên c u như d ch t h c phân t (molecular epidemiology), d ch t h c dinh dư ng (nutritional epidemiology). 4. Các ph n m m h tr trong nghiên c u d ch t h c Hi n nay có khá nhi u ph n m m (software) s d ng trên máy tính h tr các nghiên c u v d ch t h c. M i ph n m m có nh ng i m m nh khác nhau. Như ã c p, d ch t h c hi n i là môn h c g n li n v i th ng kê h c nên các ph n m m chuyên dùng trong th ng kê ư c s d ng r t nhi u trong d ch t h c. Các ph n m m bao g m SPSS, Minitab, SAS ... ư c s d ng khá r ng rãi. Trong khuôn kh c a tài li u này, ph n m m SPSS s ư c s d ng cho các phân tích d ch t h c phân tích. ây là ph n m m th ng kê khá m nh và ph bi n Vi t Nam. Ngoài các ph n m m v th ng kê, m t s ph n m m chuyên d ng khác dùng trong nghiên c u d ch t h c, ví d EpiInfo, EpidataStat, WinEpiscope, EpiCal... Trong tài li u này, chúng tôi s d ng ph n m m WinEpiscope minh h a cho các cách tính thông s d ch t h c. ây là ph n m m khá nh (kho ng 1,18 Mb) do trư ng i h c Edinburgh (Anh qu c) và Wageningen (Hà Lan) phát tri n, và có th s d ng mi n phí b ng cách t i v t trang web http://www.clive.ed.ac.uk/winepiscope/ 5. M t s trang web cung c p các thông tin và tài li u chuyên ngành d ch t h c Internet ngày nay tr thành m t công c ph bi n trong vi c trao i thông tin. Nhu c u c tài li u không ch sách v mà còn òi h i nhi u ngu n khác nhau và c bi t các thông tin m i cũng như các ho t ng c a các t ch c liên quan n lĩnh v c nghiên c u. Do ó chúng tôi xin gi i thi u m t s website cung c p khá nhi u thông tin b ích v d ch t h c. http://www.ausvet.com.au/epitools/content.php?page=epitools http://courses.vetmed.wsu.edu/courses-jmgay/EpiLinks.htm http://www.ped.med.utah.edu/genpedscrr/Epibio.htm#FREE http://www.pitt.edu/~super1/ http://netvet.wustl.edu/vschool.htm http://www.vetschools.co.uk/EpiVetNet/ http://www.epibiostat.ucsf.edu/epidem/epidem.html 6

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

Đồng bộ tài khoản