Giải Nobel Y sinh học 2008 và những tranh chấp
khoa học
Nguyễn Văn Tuấn
Giải Nobel y sinh học 2008 được trao cho 3 nhà khoa học Âu châu: Harald
zur Hausen (Đức), Françoise Barré-Sinoussi, và Luc Montagnier (Pháp). Giáo sư
Hausen, 72 tuổi, thuộc Đại học Düsseldorf, được trao giải vì có công khám phá vi
khuẩn gây ung thư cổ tử cung. Giáo sư Barré-Sinoussi, 61 tuổi, và Montagnier, 76
tuổi, thuộc Viện Pasteur và Đại học Paris có công khám phá HIV, được xem là
một virút gây bệnh AIDS.
Giải thưởng xứng đáng
Ung thư cổ tử cung là một trong những loại ung thư hàng đầu ở nước ta.
Theo thống kê (có lẽ chưa đầy đủ), tỉ lệ phát sinh ung thư cổ tử cung ở phụ nữ Việt
Nam, nhất là ở các tỉnh phía Nam, còn cao hơn cả ung thư vú. Trong cộng đồng
người Việt ở nước ngoài, ung thư cổ tử cung ở phụ nữ Việt Nam cao hơn tất cả
các sắc dân Á châu khác như Phi, Thái Lan, Trung Quốc, và người Mĩ da trắng.
AIDS là một vấn nạn y tế cộng đồng mang tính toàn cầu. Tính từ lúc bệnh được
phát hiện vào năm 1981 đến nay đã có 25 triệu người trên thế giới chết, và 33 triệu
người bị nhiễm HIV. Giải thưởng Nobel năm nay lần đầu tiên ghi nhận các công
trình nghiên cứu về ung thư cổ tử cung và AIDS.
Cũng cần nói thêm là năm 2005, hai nhà khoa học Úc (Barry Marshall và
Robin Warren) được trao giải thưởng cao quí này do công trình nghiên cứu liên
quan đến H. pylori. Thế là trong vòng vài năm trở lại đây, các công trình nghiên
cứu miễn dịch và virút được công nhận hơn là những công trình “thời thượng” như
sinh học phân tử và di truyền học.
Giải thưởng Nobel được thiết lập theo di chúc của ông Alfred Nobel, trong
đó ông viết rằng giải thưởng nên trao cho “những ai đã đem lại lợi ích lớn nhất cho
con người.” Trong những năm mà nghiên cứu về di truyền và sinh học phân tử còn
là “thời thượng”, có nhiều nhà nghiên cứu được trao giải Nobel. Điều này dẫn đến
nghi ngờ của giới y khoa là giải thưởng này không còn tuân theo hay phù hợp với
ước nguyện của ông Nobel nữa, bởi vì nhiều công trình được giải chẳng có giúp
ích gì cho bệnh nhân (chứ chưa nói đến “lợi ích lớn nhất”).
Nhưng vài năm gần đây, giải thưởng có vẻ được quay về thời của miễn dịch
học. Thật vậy, đến nay thì ai cũng có thể thấy các bệnh truyền nhiễm vẫn còn
hoành hành thế giới. Ở nước ta, bệnh truyền nhiễm vẫn là một trong những
nguyên nhân hàng đầu gây tử vong cho dân số. Bệnh AIDS tuy chưa giết chết
nhiều người ở nước ta, nhưng ở các nước Phi châu thì số người tử vong rất đáng lo
ngại. Tuy nhiên, bệnh ung thư cổ tử cung ở phụ nữ người Việt tương đối nhiều
(cao nhất so với các sắc dân khác). Do đó, trao giải thưởng cao quí này cho hai
công trình về HPV và HIV theo tôi là rất xứng đáng và có ý nghĩa.
Tranh chấp khoa học đằng sau giải thưởng
Lịch sử bệnh AIDS cho đến nay ghi nhận Giáo sư Luc Montagnier (Pháp)
và Robert Gallo (Mĩ) là hai nhà đồng khám phá (co-discoverers) virút gây bệnh
AIDS (sẽ viết tắt là HIV). Nhưng tại sao giải thưởng năm nay chỉ trao cho 2 nhà
khoa học Pháp mà không cho đến nhà khoa học người Mĩ? Có thể suy luận rằng
vì theo qui định, giải thưởng Nobel y sinh học chỉ trao cho 3 người là tối đa, nên
Gallo không may “lọt sổ”. Nhưng câu chuyện đằng sau quyết định của Ủy ban
Nobel còn có thể cung cấp cho chúng ta một số bài học về đạo đức nghiên cứu
khoa học.
Như đề cập trên, AIDS được phát hiện lần đầu tiên vào năm 1981 (thời
điểm này có thể tranh cãi, nhưng tạm xem đó là cái mốc thời gian), nhưng không
ai biết được nguyên nhân của bệnh là gì. Trong thời gian đó, Gallo và Montagnier
từng hợp tác trong nghiên cứu để truy tìm vi khuẩn gây bệnh AIDS. Vào khoảng
đầu năm 1983, Tiến sĩ Francoise Barré-Sinoussi (lúc đó là cộng sự làm dưới sự
lãnh đạo của Montagnier) phát hiện một virút từ mô của một bệnh nhân có triệu
chứng AIDS. Bà tin rằng chính virút này là nguyên nhân gây bệnh AIDS. Bà viết
báo cáo khoa học và đặt tên cho virút là LAV.
Nhưng để cho chắc ăn, Montagnier và Barré-Sinoussi quyết định gửi mẫu
máu và tế bào bị làm cho nhiễm LAV đến phòng thí nghiệm của Gallo. Lúc đó
Gallo đã là một nhà khoa học thành danh, là người có công khám phá virút HTLV-
I và HTLV-II là những nguyên nhân gây ung thư bạch cầu. Cùng lúc đó, bài báo
của Barré-Sinoussi và Montagnier đến tay Gallo bình duyệt (phản biện). Gallo đề
nghị Barré-Sinoussi và Montagnier nên đặt tên virút mà họ khám phá là HTLV-
III.
Tuy nhiên, trong khi bài báo của Barré-Sinoussi và Montagnier vẫn còn
trong tình trạng bình duyệt, một cộng sự trong nhóm của Barré-Sinoussi và
Montagnier hỏi Mikulas Popovic (lúc đó là trưởng nhóm nghiên cứu virút học
trong labo của Gallo) rằng phân tích kết quả mẫu máu mà họ gửi đến đâu.
Popovic trả lời rằng không biết, và còn nói thêm rằng chỉ có Gallo mới có quyền
trả lời. Đột nhiên Gallo tuyên bố rằng ông đã khám phá ra virút gây bệnh AIDS
và đặt tên là HTLV-III! Ông còn cho biết virút này ông phát hiện từ một bệnh
nhân ung thư máu. Sau này, giới khoa học biết rằng đó là một lời tuyên bố có
nhiều nghi vấn, có thể không đúng với sự thật.
Bộ trưởng Bộ Y tế Mĩ lúc đó mở cuộc họp báo để công bố kết quả của
Gallo. Bà bộ trưởng còn tuyên bố rằng Mĩ sẽ nghiên cứu phát triển vaccine phòng
ngừa AIDS trong vòng … 6 tháng. Tất cả các nhà khoa học có mặt trong buổi họp
báo đều ngẩn ngơ, vì chẳng ai tin rằng có thể phát triển vaccine nhanh như thế.
Cho đến nay thì ai cũng biết lời tuyên bố của bà bộ trưởng trở thành một sự cố,
một khôi hài trong khoa học.
Ngày 20/5/1983, tập san Science (của Mĩ) công bố 3 bài báo quan trọng
liên quan đến HIV, trong đó hai bài sau này trở thành một sự tranh chấp về công
trạng (1, 2). Công trình của Barré-Sinoussi và Montagnier mô tả một virút được
phát hiện từ mô của một bệnh nhân với triệu chứng ban đầu của AIDS. Một năm
sau, ngày 4/5/1984, nhóm của Gallo công bố một loạt 4 bài báo trên Science (3-
6). Trong đó, họ mô tả HTLV-III và một phương pháp xét nghiệm HIV. Với số
lượng bệnh nhân lên đến hàng triệu, phương pháp xét nghiệm và vaccine do họ
phát triển có thể đem lại lợi ích kinh tế khổng lồ cho nước Mĩ. Nhận thức được
điều này, nhóm của Gallo quyết định đăng kí bằng sáng chế (patent).
Trước những tin tức như thế, Viện Pasteur ở Paris (nơi Gs Montagnier
nghiên cứu) rất bực tức. Gs Montagnier nhận ra rằng virút LAV do nhóm ông
khám phá và HTLV-III mà Gallo tuyên bố là phát hiện hoàn toàn giống nhau.
Montagnier nghi ngờ Gallo đã sử dụng mẫu máu và dữ liệu của mình để làm của
riêng và cướp công.
Đến năm 1985, cuộc tranh chấp nổ lớn, chỉ xoay quanh câu hỏi: ai là người
đầu tiến khám phá virút HIV? Phía Mĩ bênh “gà nhà”, với rất nhiều bài báo, sách,
và websites từ Mĩ một mực cho rằng Gallo là người có công đầu. Phía Pháp có vẻ
“lép vế” hơn trên mặt trận truyền thông, nhưng Viện Pasteur thì khẳng định
Montagnier là người có công khám phá HIV trước Gallo.
Gs Montagnier công khai tố cáo Gallo đạo văn và ăn cắp số liệu của
Montagnier để dành công trạng. Trước cáo buộc nghiêm trọng này, Cơ quan về
liêm chính trong khoa học của Mĩ (Office of Scientific Integrity, ORI) mở cuộc
điều tra. Sau một thời gian xem xét sổ sách thí nghiệm và so sánh với bài báo trên
Science, ORI phát hiện hàng trăm vấn đề trong các công trình nghiên cứu của
Gallo. Những vấn đề nổi cộm bao gồm: một bài báo chính trên Science có nhiều
câu phát biểu không đúng với sự thật, hay không ăn khớp với số liệu nghiên cứu;
có ít nhất là 22 câu văn trong bài báo có thể xem là thiếu dữ liệu làm cơ sở. Nhiều
thí nghiệm nhóm Gallo tuyên bố là “chưa làm” nhưng thật ra đã làm – tức thiếu
thành thật tri thức. Mật vụ chuyên bảo vệ tổng thống Mĩ (Secret Service) cũng
vào cuộc điều tra và phát hiện nhiều tài liệu trong phòng thí nghịem được sửa số
liệu trong cùng một ngày nhưng ngày thu thập thì khác nhau – tức dấu hiệu gian
lận. Ngoài ra, còn có 2 bệnh nhân bị chết, nhưng Gallo viết trong bài báo là không
có ảnh hưởng gì cả! Gallo vi phạm tất cả các qui trình nghiên cứu. Tuy nhiên,
ORI kết luận rằng Gallo và đồng nghiệp ông là Mikulas Popovic “trắng án”,
không phạm tội đạo văn hay ăn cắp số liệu nào cả!
Cuộc tranh cãi dai dẳng giữa Montagnier và Gallo dẫn đến pháp đình.
Tháng 12/1985, Viện Pasteur của Pháp kiện Bộ Y tế Mĩ ra tòa, và cáo buộc rằng
Gallo đã vi phạm đạo đức khoa học. Tháng 3/1987, cuộc tranh chấp được dàn xếp
hay giải quyết ngoài tòa. Tổng thống Reagan và Chirac lúc đó ra thông cáo chung
là tiền thu được từ bản quyền của phương pháp xét nghiệm sẽ được chia đôi giữa
Mĩ và Pháp. Ngoài ra, phương pháp xét nghiệm HIV sẽ mang tên Montagnier và
Gallo. Hai người sau này còn viết chung một bài báo mô tả tiến trình họ khám phá
HIV như thế nào.
Phản ứng của cộng đồng khoa học
Tuy trường hợp này đã dàn hòa, nhưng trong cộng đồng khoa học, thì
người ta đã quyết định từ lâu ai là người có công khám phá HIV đầu tiên. Một
cách để thăm dò “nhiệt kế” thái độ của giới khoa học là xem qua số lần trích dẫn
bài báo. Nhà xã hội học Alison Rawling thuộc đại học Sydney có làm một phân
tích hết sức thú vị về số lần trích dẫn 2 công trình trên của giới khoa học từ 1983
đến 1994 (tôi trình bày lại số liệu đó trong bảng dưới đây):