VIÊM NHIỄM MIỆNG - HÀM MẶT
Mục tiêu học tập:
1. Trình bày được nguyên nhân, giai đoạn lâm sàng và biến chứng của viêm mô tế bào
ở vùng hàm mặt.
2. Trình bày được nguyên tắc điều trị và xử trí ban đầu các trường hợp viêm mô tế bào
thông thường.
3. Thực hiện được các biện pháp dự phòng.
I. Đại cương
• Ở Việt Nam, viêm nhiễm vùng miệng - hàm mặt là loại bệnh thường gặp ở bất
cứ lứa tuổi nào. Bệnh cảnh lâm sàng có thể nhẹ, nên việc chẩn đoán và điều trị
đơn giản, tuy nhiên cũng có nhiều trường hợp chẩn đoán khó và điều trị phức
tạp, thậm chí có thể dẫn đến những biến chứng nặng, nguy hiểm đến tính mạng
nếu không chẩn đoán đúng và xử trí kịp thời. Có nhiều nguyên nhân dẫn đến
viêm nhiễm vùng miệng - hàm mặt, nhưng ở bài này chúng ta chỉ kể đến
nguyên nhân do răng, vì đây cũng là nguyên nhân hàng đầu gây nên viêm
nhiễm ở vùng miệng - hàm mặt mà chúng ta thường gặp trong bệnh viện và ở
cộng đồng.
• Mặc dù trong những năm gần đây với đà phát triển của nền kinh tế - xã hội, đời
sống của nhân dân ngày càng được nâng cao về vật chất lẫn tinh thần, cùng với
sự tiến bộ lớn về phòng bệnh và chữa bệnh răng miệng, song viêm nhiễm cấp
và mãn tính do răng vẫn còn là vấn đề quan tâm lớn của các thầy thuốc chuyên
khoa Răng - Hàm - Mặt và của toàn xã hội.
II. Nhắc lại giải phẫu
• Tổ chức tế bào là tổ chức liên kết lỏng lẻo, gồm những bó sợi keo, sợi chun, và
những tế bào liên kết tự do, tất cả xen kẽ nhau. Những vùng tổ chức mỡ gồm có
những tế bào mỡ rất lớn, hình cầu hay đa diện, làm thành những thùy hay đám,
được ngăn cách bởi những vách tổ chức liên kết xơ. Những mạch máu nhỏ và
hệ thống lâm ba trong vùng hợp thành tổ chức liên kết hoàn chỉnh. Hệ thống
bám của cơ - cân vào mặt ngoài hay mặt trong xương hàm trên và hàm dưới,
ngăn thành những vùng trong đó có tổ chức tế bào. Tổ chức tế bào này thông
thương với nhau mặc dầu có những vách ngăn cân - cơ, do đó viêm nhiễm từ
vùng này dễ lan rộng sang những vùng khác. Những vùng thường bị viêm
nhiễm như: Vùng má, vùng sàn miệng, vùng cắn, vùng tuyến mang tai.
1. Vùng má ở trưóc bờ trước cơ cắn
• Gồm những cơ bám da mặt, giữa các cơ là những khoang tổ chức liên kết lỏng
lẻo, nơi hay hình thành áp xe má. Tổ chức tế bào mỡ của má thông với hố thái
dương và cung tiếp.
2. Vùng sàn miệng
• Hình thành bởi phần mềm đóng kín khoang miệng ở phía dưới gồm những vùng
quan trọng nằm trên và dưới cơ hàm - móng như vùng dưới hàm (dưới hàm-
móng), vùng dưới lưỡi (trên hàm-móng) và vùng dưới cằm.
3. Vùng cắn
• Đi từ cung tiếp đến bờ dưới xương hàm dưới, ở phía trước là bờ trước cơ cắn, ở
phía sau là bờ sau cành lên xương hàm dưới.
• Phía sau vùng cắn thông với vùng mang tai, phía trong với khoang bên hầu,
phía trên với hố thái dương nông và sâu. Về phương diện giải phẫu, hố chân
bướm hàm và hố dưới thái dương được mô tả thành từng thể riêng, nhưng vì
cùng nằm chung trong một vùng sau hàm, thường bị viêm nhiễm do răng, nên
về bệnh lý được mô tả chung là áp xe hố chân bướm-hàm.
4. Vùng mang tai
• Thành sau là bờ trước cơ ức-đòn-chũm và xương chũm.
• Thành trước là bờ sau của cành lên xương hàm dưới.
• Thành trong: Giữa cân liên cơ chân bướm và dây chằng trâm - hàm có một khe
làm thông vùng mang tai với khoang bên hầu, qua khe này tuyến mang tai kéo
dài vào khoang bên hầu.
• Thành trên tương ứng với ống tai ngoài.
• Thành dưới là giải hàm đi từ cơ ức-đòn-chũm tới góc hàm, ngăn vùng mang tai
và vùng dưới hàm.
• Các thành phần giải phẫu có trong vùng mang tai
o Tuyến mang tai, ống Sténon, cơ cắn, xương hàm dưới, cơ chân bướm
trong, thành hầu vùng amiđan, cơ ức - đòn - chũm, cơ nhị thân, cơ trâm
móng, dây chằng trâm móng, dây chằng trâm hàm, cơ trâm lưỡi, cơ trâm
hầu.
o Mạch máu và thần kinh mặt đi qua những thành phần nói trên.
III. Nguyên nhân
1. Do răng
• Trước hết là những biến chứng do sâu răng, viêm tủy, tiếp theo là viêm tổ chức
quanh chóp răng. U hạt và nang răng hình thành quanh chóp răng sớm hay
muộn cũng bị viêm, và từ đó viêm lan rộng đến tổ chức tế bào và phần mềm.
• Sang chấn răng (gây rạn nứt, đụng giập, sai khớp, gãy) làm tủy răng bị chết sau
đó bị nhiễm khuẩn.
• Tai nạn do mọc răng sữa, răng vĩnh viễn, nhất là răng khôn (mọc lệnh, mọc
ngầm).
2. Do viêm nha chu nhất là khi có túi mủ, vi khuẩn xâm nhập trực tiếp vào tổ
chức tế bào
3. Do điều trị
• Điều trị tủy răng, đẩy tổ chức tủy nhiễm khuẩn qua chóp răng, , hàn ống tủy
răng chưa tốt.
• Lấy cao răng
• Nhổ răng: nhiễm khuẩn sau nhổ hoặc nhiễm khuẩn do sang chấn làm rách lợi,
tổn thương xương ổ răng.
• Tai biến do làm răng hàm giả: mài răng làm tổn thương răng sống, tháo lắp hàm
giả gây sang chấn.
• Tai nạn do chỉnh hình răng: lực kéo quá mạnh làm răng bị chết tuỷ.
• Phẫu thuật nha chu, phẫu thuật hàm mặt, phẫu thuật chỉnh hình.
4. Những nguyên nhân khác
• Viêm tủy xương hàm, vi khuẩn lan vào phần mềm.
• Gãy xương hàm, nhất là gãy hở thông với miệng hoặc đường gãy đi qua răng
nhiễm khuẩn.
• Vết thương phần mềm hàm mặt làm rách nát tổ chức, vết thương chột, dị vật
nằm trong tổ chức.
• Nhiễm khuẩn tuyến nước bọt: viêm tuyến nước bọt, sỏi tuyến, sỏi ống tiết nước
bọt gây nhiễm khuẩn. Từ nhiễm khuẩn tuyến hay ống tiết nước bọt gây nhiễm
khuẩn phần mềm tương ứng.
• Nhiễm khuẩn da và niêm mạc như viêm nang lông, viêm da, viêm miệng, nhọt
ở mặt (nhiễm tụ cầu khuẩn nặng, đinh râu). Đinh râu có thể gây nhiễm khuẩn
nặng.
• Nhiễm khuẩn amiđan có thể gây áp xe khoang bên hầu hay quanh amiđan.
• Viêm xoang hàm trên biến chứng gây viêm xương hàm và sau đó nhiễm khuẩn
phần mềm. Tai nạn do kỹ thuật chọc xoang gây nhiễm khuẩn vào các vùng
quanh hàm.
• Tai nạn do gây tê: thuốc tê, dụng cụ không vô khuẩn.
IV. Triệu chứng lâm sàng
1. Thể cấp tính
• Thường tiến triển qua hai giai đoạn
1.1. Viêm thanh dịch
• Đây là giai đoạn đầu của viêm mô tế bào (thường kéo dài từ 1 đến 3 ngày).
1.1.1. Về phương diện giải phẫu bệnh
• Có sự co tiểu động mạch tại vùng viêm, sự co mạch này chỉ thoáng qua rất
ngắn.
• Tiếp theo là sự giãn mạch thứ phát, kéo dài làm tăng lưu lượng máu tại chỗ (
huyết tương, bạch cầu xuyên mạch, thấm vào tổ chức liên kết xung quanh, tuần
hoàn tại chỗ chậm lại, gây phù nề tại vùng viêm.
1.1.2. Về phương diện lâm sàng
• Tại chỗ
o Đau tại răng nguyên nhân và lan ra xung quanh, bệnh nhân có cảm giác
đau giật như mạch đập.
o Lợi vùng răng đau: sưng đỏ, phù nề
o Tổ chức vùng này sưng nề làm đầy các rãnh tự nhiên, xóa các gờ xương,
giới hạn không rõ, da căng đỏ, mật độ chỗ sưng cứng chắc, nhiệt độ
tăng, hạn chế cử động của các cơ bám da.
o Có thể gây biến dạng khuôn mặt, co khít hàm tạm thời.
• Nếu ở sàn miệng thì làm cho lưỡi khó cử động.
• Toàn thân: Sốt nhẹ khoảng 38 – 39 º C, mạch nhanh, người mệt mỏi, có thể có
hạch dưới hàm bên sưng .
1.2.Viêm mủ (áp xe)
• Đây là giai đoạn tiếp theo của viêm thanh dịch
1.2.1. Về phương diện giải phẫu bệnh
• Những ổ mủ được hình thành, mủ có màu vàng xanh, thối hoặc không, đặc,
dính, lúc đầu các ổ mủ này rải rác sau gom tụ lại thành ổ mủ lớn, sự tụ mủ là do
sự xung đột giữa vi khuẩn và hệ thống bảo vệ tế bào (trong ổ áp xe gồm có
mảnh vụn tế bào, vi khuẩn, đại thực bào ...).
1.2.2. Về phương diện lâm sàng
• Tại chỗ
o Vùng răng nguyên nhân vẫn đau.